IV KK 405/12

Sygn. akt IV KK 405/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący)

SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)

SSA del. do SN Barbara Du Château

Protokolant Jolanta Grabowska

w sprawie M. S.

wobec której umorzono warunkowo postępowanie o czyn z art. 212 § 1 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 5 kwietnia 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść

od wyroku Sądu Okręgowego w T.

z dnia 30 czerwca 2011 r.,

zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w T.

z dnia 7 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

UZASADNIENIE

W dniu 29 czerwca 2010 r. oskarżyciel prywatny J. O. złożył w Sądzie

Rejonowym w T. akt oskarżenia przeciwko M. S. i A. S. – G., oskarżając je o to, że

w dniu 13 maja 2010 r. pomówiły go o kradzież długopisu M. S., czym poniżyły go

2

w opinii publicznej, tj. o czyn z art. 212 § 1 k.k., art. 216 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2

k.k.

Sąd Rejonowy w T., wyrokiem z dnia 27 października 2010 r., uniewinnił

oskarżone od popełnienia zarzucanego im przestępstwa.

Apelację od tego wyroku, w części dotyczącej M. S., wniósł oskarżyciel

prywatny.

Sąd Okręgowy w T., wyrokiem z dnia 8 lutego 2011 r., uchylił wyrok w

zaskarżonej części i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania.

Na rozprawie głównej w dniu 7 kwietnia 2011 r., oskarżyciel prywatny

sprecyzował akt oskarżenia w ten sposób, że oskarżył M. S. o to, że w dniu 8 maja

2010 r. w T. pomówiła J. O. o kradzież należącego do niej długopisu, przez co

poniżyła go w opinii publicznej, tj. o przestępstwo z art. 212 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w T., wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2011 r., uniewinnił M. S. od

popełnienia zarzucanego jej czynu.

Od powyższego wyroku apelację wniósł pełnomocnik oskarżyciela

prywatnego i zarzucając obrazę prawa materialnego, art. 212 § 1 k.k., wniósł o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy w T., wyrokiem z dnia 30 czerwca 2011 r., uchylił zaskarżony

wyrok i na podstawie art. 66 § 1 k.k. w zw. z art. 67 § 1 k.k. postępowanie karne

wobec M. S. warunkowo umorzył na okres próby wynoszący jeden rok.

W grudniu 2012 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł kasację od tego

wyroku. Zaskarżył go w całości na korzyść M. S. i zarzucając „rażące naruszenie

prawa karnego procesowego, to jest art. 454 § 1 k.p.k., mające istotny wpływ na

jego treść, poprzez warunkowe umorzenie postępowania karnego przeciwko

oskarżonej, która w postępowaniu przed Sądem I instancji została uniewinniona”,

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługuje na uwzględnienie, albowiem podniesiony w niej zarzut

rażącego naruszenia art. 454 § 1 k.p.k., poprzez warunkowe umorzenie

postępowania karnego przeciwko oskarżonej, która w postępowaniu przed sądem

pierwszej instancji została uniewinniona, jest zasadny.

3

Wprawdzie wskazany w zarzucie kasacji przepis nie stwarza formalnych

przeszkód do zmiany przez sąd odwoławczy zaskarżonego na niekorzyść wyroku

uniewinniającego, poprzez jego uchylenie i warunkowe umorzenie postępowania

karnego, gdyż zakazuje on jedynie skazania oskarżonego, który został

uniewinniony w pierwszej instancji lub co do którego postępowanie umorzono lub

warunkowo umorzono, zaś warunkowe umorzenie postępowania karnego - chociaż

zakłada winę oskarżonego - nie jest jednak skazaniem (por. postanowienie siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 grudnia 1982 r., RNw 16/82, OSNKW 1983,

z. 6, poz. 38), niemniej sąd odwoławczy takiej zmiany wyroku może dokonać tylko

wyjątkowo, w razie spełnienia określonych warunków.

W piśmiennictwie i orzecznictwie trafnie wskazuje się, że skoro rolą reguły

ne peius z art. 454 § 1 k.p.k. jest ograniczenie możliwości merytorycznego

orzekania przez sąd odwoławczy, w celu właściwego zabezpieczenia prawa

oskarżonego do obrony oraz konsekwentnego przeprowadzenia idei

dwuinstancyjności przy orzekaniu na niekorzyść oskarżonego, to sąd odwoławczy z

możliwości dokonania zmiany wyroku sądu pierwszej instancji powinien korzystać

w „wypadkach niejako skrajnych” (T. Grzegorczyk: Kodeks postepowania karnego

oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, 5. wydanie, Warszawa 2008, s. 978)

oraz „z dużą ostrożnością, aby nie naruszać prawa oskarżonego do obrony”

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1993 r., I KZP 34/93, OSNKW 1994,

z. 1 – 2, poz. 9). Sąd odwoławczy nie powinien warunkowo umarzać postępowania

karnego, po uprzednim uchyleniu wyroku uniewinniającego, w szczególności

wówczas, gdyby taka zmiana wyroku miała się łączyć z dokonaniem własnych

ustaleń faktycznych, gdyż z reguły będzie to w istotnym stopniu ograniczać prawo

oskarżonego do obrony, a także realizację zasady bezpośredniości i

kontradyktoryjności (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 grudnia 1994 r., II

KRN 234/94, Wokanda 1995, Nr 5, s. 13; z dnia 10 grudnia 2002 r., IV KK 642/99,

LEX Nr 75499). Pamiętać bowiem trzeba, że sąd orzekając o warunkowym

umorzeniu postępowania karnego ustala sprawcę czynu zabronionego, jego winę,

stopień społecznej szkodliwości. To zaś wymaga stwierdzenia, że okoliczności

popełnienia czynu nie budzą wątpliwości. Z powyższych względów, zasadą

powinno być uchylenie przez sąd odwoławczy takiego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.

4

Rację ma skarżący, że Sąd Okręgowy w T. w niniejszej sprawie powyższym

wymaganiom nie sprostał. Przypomnieć należy, że zasadniczym powodem

uniewinnienia oskarżonej od popełnienia zarzucanego jej czynu z art. 212 § 1 k.k.,

polegającego (po ostatecznym sprecyzowaniu) na pomówieniu oskarżyciela

prywatnego o kradzież należącego do niej długopisu, było ustalenie, iż takie

zdarzenie w dniu 8 maja 2010 r. nie miało miejsca. Dodatkowo sąd pierwszej

instancji wskazał, że gdyby nawet przyjąć, iż M. S. powiedziała do swojej wnuczki:

„jej (W. O. – przyp. SN) ojciec ukradł mi długopis”, to wypowiedź ta, jako

skierowana do małoletniego dziecka, nie realizowała znamienia czynu

zabronionego z art. 212 § 1 k.k. w postaci poniżenia osoby pomawianej w opinii

publicznej. Sąd odwoławczy natomiast uznał, że powodem uniewinnienia

oskarżonej od popełnienia zarzucanego czynu było ustalenie, iż „czyn popełniła nie

publicznie”. Następnie Sąd ten w sposób dorozumiany zdyskwalifikował ustalenie

Sądu Rejonowego, że w dniu 8 maja 2010 r. do zdarzenia będącego przedmiotem

zarzutu aktu oskarżenia nie doszło i arbitralnie stwierdził, że zgromadzone w

sprawie dowody pozwalają na przyjęcie, iż wypowiedź małoletniej R. G. na terenie

szkoły w dniu 13 maja 2010 r. „była pochodną tego, co R. G. usłyszała od swojej

babki M. S. w dniu 8 maja 2010 r. w czasie, gdy idąc razem osiedlowym

chodnikiem natknęły się na J. O. i jego córkę W.” Dlatego, zdaniem tego Sądu,

„zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz stanowisko doktryny, judykatury i

przedstawione w uzasadnieniu orzecznictwo”, pozwalają na stwierdzenie, że M. S.

swoim zachowaniem zrealizowała znamiona występku z art. 212 § 1 k.k.

Z powyższego wynika, że Sąd odwoławczy uznał, iż zdarzenie z dnia 8 maja

2010 r., kiedy to oskarżona miała poniżyć w opinii publicznej oskarżyciela

prywatnego, miało jednak miejsce i wypełnia znamiona występku z art. 212 § 1 k.k.

Zatem po dokonaniu własnych, niekorzystnych dla M. S. ustaleń faktycznych,

warunkowo umorzył postępowanie karne, pomimo braku takiego ustalenia przez

sąd pierwszej instancji i uniewinnienia oskarżonej.

Zgodzić się należy ze stanowiskiem skarżącego, że doszło w ten sposób w

postępowaniu przed Sądem Okręgowym w T. do rażącego naruszenia wskazanego

w zarzucie kasacji przepisu prawa procesowego. Zaistniałe uchybienie, z uwagi na

jego rangę, a w szczególności brak poszanowania dla prawa oskarżonej do obrony

oraz zasady bezpośredniości, miało istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku.

5

Dlatego ten wyrok ostać się nie może, zachodzi konieczność jego uchylenia i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. W

jego toku Sąd Okręgowy w T. będzie zobowiązany do przeprowadzenia kontroli

instancyjnej w sposób prawidłowy, z uwzględnieniem powyższych wskazań (art.

442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.).

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.