III ZS 3/13

Sygn. akt III ZS 3/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Maciej Pacuda

Protokolant Anna Pęśko

w sprawie ze skargi Ministra Sprawiedliwości

na uchwałę Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Notariuszy Izby Notarialnej w

W., nr …/2012, z dnia 15 listopada 2012 r., w sprawie środków zgromadzonych na

Funduszach specjalnych i na Funduszu na odtworzenie majątku trwałego wraz z

załącznikiem nr 1.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 12 kwietnia 2013 r.,

uchyla zaskarżoną uchwałę.

UZASADNIENIE

Na podstawie art. 47 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o

notariacie (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) Minister

Sprawiedliwości wniósł skargę na uchwałę nr …/2012 z dnia 15 listopada 2012 r.

2

Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Notariuszy Izby Notarialnej w W. w

sprawie środków zgromadzonych na funduszach specjalnych i na funduszu na

odtworzenie majątku trwałego wraz z załącznikiem nr 1 (dalej jako uchwała nr

…/2012). Uchwała została podjęta na podstawie art. 30 § 1 pkt 5 (uchwalanie

budżetu) i pkt 7 (załatwianie innych spraw w zakresie działania notariatu) Prawa o

notariacie.

Na mocy tej uchwały Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Notariuszy Izby

Notarialnej w W.:

- upoważniło w § 1 Radę Izby Notarialnej w W. do zwrotu niewydatkowanych

środków, zgromadzonych w latach 1996-2001 na funduszach specjalnych oraz w

latach 2002-2008 na funduszu na odtworzenie majątku trwałego,

- zdefiniowało w § 2 pojęcie „niewydatkowanych środków”,

- zobowiązało w § 3 Radę Izby Notarialnej w W. do określenia kwoty

niewydatkowanych środków za poszczególne lata,

- określiło w § 4 wzór, według którego ustalana ma być kwota zwrotu

środków na rzecz poszczególnych osób,

- określiło w § 5, że zwrot środków następuje na wniosek,

- określiło w § 6, kto może ubiegać się o zwrot,

- wyznaczyło w § 6 Radzie Izby Notarialnej terminy realizacji uchwały nr

…/2012.

Minister Sprawiedliwości zarzucił zaskarżonej uchwale naruszenie: art. 17 i

32 Konstytucji oraz art. 30 § 1, art. 23 i art. 40 § 1 pkt 8 Prawa o notariacie przez to,

że podejmując uchwałę w sprawie zwrotu składników majątkowych Izby Notarialnej

w W. pochodzących ze składek miesięcznych notariuszy, a tym samym w sprawie

składek notariuszy na potrzeby samorządu notarialnego, Walne Zgromadzenie

Notariuszy Izby Notarialnej w W. przekroczyło swoje kompetencje ustawowe,

jednocześnie naruszając kompetencje Krajowej Rady Notarialnej oraz zasady

samorządności i równości notariuszy; art. 23 i art. 40 § 1 pkt 8 Prawa o notariacie

przez to, że zwrot notariuszom środków finansowych Izby Notarialnej w W.

pochodzących ze składek miesięcznych notariuszy pozostaje sprzeczny z

ustawowo określonym przeznaczeniem składek jedynie na potrzeby samorządu

notarialnego lub na potrzeby organów samorządu notarialnego i art. 35 pkt 4 Prawa

3

o notariacie przez to, że Walne Zgromadzenie Notariuszy Izby Notarialnej w W.

dokonując rozporządzenia majątkiem Izby Notarialnej w W. przekroczyło swoje

kompetencje i naruszyło kompetencje Rady Izby Notarialnej w W. Minister

Sprawiedliwości wniósł o uchylenie zaskarżonej uchwały wraz z załącznikiem nr 1 i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Izba Notarialna w W. w odpowiedzi na skargę Ministra Sprawiedliwości

wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona. Naruszenia art. 30 § 1 pkt 7 Prawa o notariacie

Minister Sprawiedliwości upatruje w tym, że przedmiotem uchwały Walnego

Zgromadzenia jest kwestia zwrotu notariuszom niewydatkowanych środków

zgromadzonych w latach 1996-2011 na funduszach specjalnych oraz w latach

2002-2008 na funduszu na odtworzenie majątku trwałego. Minister Sprawiedliwości

uważa, że walne zgromadzenie może podejmować uchwały w sprawach

niewymienionych w art. 30 § 1 pkt 1-6, ale tylko jeżeli nie są zastrzeżone do

wyłącznej właściwości innych organów samorządu notarialnego. Tymczasem

rozporządzanie majątkiem izby notarialnej jest zastrzeżone na mocy art. 35 pkt 4

do kompetencji Rady Notarialnej. Zdaniem Izby uchwała nie narusza art. 30 § 1 pkt

7, ponieważ względy słuszności wymagają tego, aby wszyscy notariusze

wchodzący w skład Izby mogli się wypowiedzieć i wziąć udział w podejmowaniu

decyzji o rozporządzeniu tak znaczącym majątkiem. Ponadto, Zgromadzenie może

podejmować uchwały dotyczące „załatwienia innych spraw w zakresie działania

notariatu”, a wskazanie w uchwale sposobu wykonywania przez Radę zarządu

majątkiem izby oraz jego rozporządzaniem jest sprawą z zakresu działania

notariatu.

Oceniając zasadność tego zarzutu należy najpierw ustalić, jak powinien być

rozumiany zwrot „załatwianie innych spraw w zakresie działania notariatu”. Walne

Zgromadzenie może podejmować uchwały, na mocy których „załatwia” (czyli

doprowadza do końca) tego rodzaju sprawy, które nie zostały powierzone do

właściwości innych organów samorządu notarialnego (rady izby notarialnej lub

4

Krajowej Rady Notarialnej), a jednocześnie dotyczą zagadnień „w zakresie

działania notariatu”. Przy wąskiej interpretacji tego ostatniego członu art. 30 § 1 pkt

7 Prawa o notariacie, kompetencje walnego zgromadzenia obejmują tylko te

sprawy, które dotyczą działania notariatu, czyli dokonywania czynności

notarialnych, powoływania i odwoływania notariuszy, czy obowiązków i praw

notariuszy.

Taka wykładnia art. 30 § 1 pkt 7 Prawa o notariacie nie jest jednak właściwa,

ponieważ przepis ten zawarty jest w Dziale I Prawa o notariacie „Ustrój notariatu”,

co sugeruje, że pojęcie „notariatu” obejmuje nie tylko notariuszy, ale i organy

samorządu zawodowego (których dotyczy rozdział 4 Działu I ustawy). Ponadto, w

rozdziale 5, dotyczącym nadzoru nad notariatem, jest mowa o wykonywaniu przez

Ministra Sprawiedliwości nadzoru nad działalnością zarówno notariuszy, jak i

organów samorządu notarialnego (art. 42). Uzasadnia to twierdzenie, zgodnie z

którym „sprawy w zakresie działania notariatu” to sprawy dotyczące zarówno

notariuszy i ich działalności, jak i sprawy samorządu zawodowego. Oznacza to, że

patrząc z tego punktu widzenia uchwała nr …/2012 mieści się w zakresie

wyznaczonym przez art. 30 § 1 pkt 7 Prawa o notariacie.

W dalszej kolejności należy rozważyć, czy uchwała walnego zgromadzenia

może dotyczyć zagadnień należących do kompetencji innych organów samorządu

notarialnego. W orzecznictwie, przyjęto bowiem, że Prawo o notariacie nie

przewiduje żadnego uznaniowego podziału kompetencji między poszczególnymi

organami samorządu zawodowego, dlatego walne zgromadzenie nie może

podejmować uchwał stanowiących delegację dla rady do konkretyzacji podjętej

uchwały walnego zgromadzenia (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1994 r.,

I PO 4/94, OSNCP 1994 nr 3, poz. 52 i z dnia 26 lutego 2004 r., III SZ 2/03, OSNP

2004 nr 22, poz. 395).

Należy zauważyć, że zakres działania walnego zgromadzenia nie został

określony w art. 30 § 1 Prawa o notariacie w sposób wyczerpujący. Przepis ten

wymienia w sześciu punktach, w jakich sprawach walne zgromadzenie może

podejmować uchwały, jednakże w pkt 7 używa nieostrego sformułowania „w innych

sprawach w zakresie działania notariatu”. Z orzecznictwa wynika, że do spraw tego

rodzaju należy np. określanie szczegółowych warunków i trybu przeprowadzania

5

naboru na aplikację notarialną (wyrok z 2 grudnia 1999 r., III SZ 4/99, OSNAPiUS

2000 nr 20, poz. 773); sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu

notariusza w granicach interesu publicznego (wyrok z 11 maja 2000 r., III SZ 1/00).

Zestawiając zakres kompetencji walnego zgromadzenia z zakresem

kompetencji Krajowej Rady Notarialnej (art. 40 § 1 - do zakresu działania ... należy

w szczególności) oraz Rady Izby Notarialnej (art. 35 zawiera wyliczenie

zakończone sformułowaniem „wykonywanie innych czynności przewidzianych

prawem”) można dokonać następującego rozgraniczenia kompetencji tych trzech

organów.

Krajowa Rada Notarialna jest reprezentantem notariatu (art. 38). Przysługują

jej, i tylko jej, kompetencje do podejmowania wszelkiego rodzaju działań, które

wiążą się z reprezentowaniem notariatu na zewnątrz (skoro użyto słowa „w

szczególności”); kompetencje wymienione w § 40 § 1 pkt 1-10 Prawa o notariacie

(bo trudno uznać np. uchwalenie regulaminu wewnętrznego urzędowania kancelarii

za reprezentowanie notariatu), ewentualnie kompetencje wynikające z innych

przepisów prawa.

Kompetencje rady izby notarialnej określa art. 35, a zwrot „wykonywanie

innych czynności przewidzianych prawem" należy rozumieć w ten sposób, że

chodzi o podejmowanie przewidzianych w przepisach prawa czynności związanych

z działalnością samej izby jako organu samorządu zawodowego (dla podejmowania

których nie wskazano pozostałych organów samorządu notarialnego).

Wreszcie, walne zgromadzenie posiada kompetencje wymienione w art. 30 §

1 pkt 1-6 Prawa o notariacie oraz może załatwiać te sprawy dotyczące działalności

notariatu, które nie mieszczą się w zakresie kompetencji pozostałych dwóch

organów samorządu notarialnego.

Powyższe rozumowanie uzasadnia wniosek, że skoro z art. 35 pkt 4 Prawa o

notariacie wynika, że rozporządzanie majątkiem Izby należy do Rady Izby, to

podjęcie przez walne zgromadzenie uchwały określającej w stanowczy sposób, jak

Rada ma tym majątkiem rozporządzać oznacza wkroczenie w kompetencje innego

organu samorządu notarialnego i nie jest „inną sprawą w zakresie działania

notariatu”. Dlatego zarzut naruszenia art. 30 § 1 pkt 7 Prawa o notariacie należy

uznać za uzasadniony.

6

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 23 w związku z art. 40 § 1 pkt 8 Prawa o

notariacie Minister Sprawiedliwości podniósł, że stosownie do art. 23 Prawa o

notariacie notariusze opłacają składki miesięczne na potrzeby organów samorządu

notarialnego. Wysokość tych składek określa corocznie KRN, która ma wyłączną

kompetencję do ustalania tych składek oraz zasad ich wydatkowania. Zaskarżona

uchwała dotyczy zaś środków pochodzących ze składek opłacanych na podstawie

uchwały KRN. W ten sposób uchwała ta narusza wyłączną kompetencję KRN z

art. 40 § 1 pkt 8 Prawa o notariacie. Skutek tej uchwały zmierza bowiem do istotnej

modyfikacji uchwał KRN ustalających wysokość miesięcznych składek poprzez

obniżenie ich wysokości. Minister Sprawiedliwości uważa, że uchwała nr …/2012

prowadzi do obejścia uchwał KRN ustalających wysokość miesięcznych składek i

skutkuje rzeczywistym zmniejszeniem obciążenia finansowego z tytułu obowiązku

zapłaty składki. Podniesiono, że zwrot notariuszom środków finansowych

należących do Izby Notarialnej nie mieści się w zakresie „potrzeb samorządu

notarialnego”, czy potrzeb organów samorządu notarialnego, na które to potrzeby

przeznaczona jest składka miesięczna (art. 23 Prawa o notariacie).

Według W. Izby Notarialnej uchwała nie narusza art. 23 Prawa o notariacie,

ponieważ nie ingeruje w pobieranie bieżących składek. Przewiduje jedynie zwrot

nadwyżek uzyskanych w poszczególnych latach obrachunkowych. Izba

argumentuje, że skoro uchwała KRN w sprawie wydatkowania środków ze składek

nie wskazuje potrzeb rady, jakie mogą być finansowane, ma prawo do zwrotu

niewydatkowanych w danym roku środków. Nadwyżka środków świadczy bowiem o

tym, że samorząd notarialny w postaci określonej izby nie ma potrzeb, które

wymagałyby realizacji ze środków pozyskanych ze składek. Ponadto, składki z art.

23 Prawa o notariacie uiszczane są przez notariuszy na potrzeby organów

samorządu zawodowego. Skoro organy te nie mają potrzeb, na zaspokojenie

których konieczne byłoby wydatkowanie całości zgromadzonych ze składek

środków, Izba może zwrócić posiadane środki, które nie są i tak wykorzystywane

na jej potrzeby.

Zarzut naruszenia art. 23 Prawa o notariacie jest uzasadniony, gdyż składki

notariuszy ex definitione służą zaspokajaniu potrzeb organów samorządu

notarialnego, z czego wynika, że mogą być wydatkowane tylko na ich zaspokajanie.

7

Szczegółowe zasady wydatkowania środków ze składek określa KRN, skoro zaś

nie przewidziała ona możliwości ich rozdysponowania między notariuszy

zrzeszonych w izbach notarialnych, to izba notarialna nie może tego czynić.

Zdaniem Ministra Sprawiedliwości naruszenie art. 35 pkt 4 Prawa o

notariacie polega na przekroczeniu kompetencji przez Walne Zgromadzenie, gdyż

zarząd i rozporządzanie majątkiem Izby należy do Rady Izby. Według W. Izby

Notarialnej uchwała nie narusza tego przepisu, ponieważ nie rozporządza

majątkiem Izby, lecz jedynie upoważnia Radę do podjęcia określonych w treści

uchwały działań.

Zgodnie z art. 35 pkt 4 Prawa o notariacie rozporządzanie majątkiem izby

należy do rady izby notarialnej. Zaskarżona uchwała zawiera upoważnienie dla

rady do zwrotu określonych w treści uchwały środków, według określonego w

uchwale wzoru (załącznik nr 1), zaś treść poszczególnych postanowień uchwały ma

stanowczy charakter. Uchwała rozstrzyga o tym, jakie środki podlegają zwrotowi

(§ 1); co rozumie się pod pojęciem środków niewydatkowanych (§ 2); jak Rada ma

określać kwotę niewydatkowanych środków za poszczególne lata obrotowe (§ 3);

wzór wniosku o zwrot (§ 4); tryb zwrotu (§ 5); krąg uprawnionych (§ 6); termin

wykonania (§ 7).

Analiza całej uchwały prowadzi do wniosku, że na jej podstawie Walne

Zgromadzenie zobowiązało Radę Izby do pojęcia konkretnych czynności w

zakresie rozporządzenia majątkiem Izby, a to prowadzi do naruszenia art. 35 pkt 4

Prawa o notariacie.

Naruszenia art. 32 Konstytucji Minister Sprawiedliwości dopatruje się w

ograniczeniu kręgu osób uprawnionych do otrzymania zwrotu środków jedynie do

notariuszy czynnie uprawiających zawód w chwili podjęcia uchwały. Minister

zarzuca wyłączenie notariuszy emerytowanych, mimo że zwrot dotyczy również

środków pochodzących ze składek opłacanych przez tych notariuszy w czasie, gdy

prowadzili kancelarie notarialne, ale zostali odwołani ze stanowiska notariusza z

uwagi na wiek przed podjęciem uchwały. Natomiast według W. Izby Notarialnej

uchwała nie narusza Konstytucji, ponieważ ma na celu powiązanie wydatkowania

środków z samorządem notarialnym i potrzebami jego członków. Związek ten nie

zostałby zachowany, gdyby uprawnienie do uzyskania zwrotu środków zostało

8

przyznane notariuszom, którzy nie wykonują już zawodu i nie są członkami

samorządu zawodowego.

Zdaniem Sądu Najwyższego konstytucyjna zasada równości wobec prawa

(art. 32 Konstytucji) wymaga, aby w razie podziału środków powstałych w wyniku

wspólnej działalności oznaczonej grupy osób, dokonanego między jej członków, o

wyłączeniu z grupy osób korzystających z podziału tych środków nie decydowało

kryterium osiągnięcia wieku emertytalnego. Argument Izby nie jest trafny, gdyż sam

podział przedmiotowych środków między członków Izby – jak wyżej wskazano –

jest niezgodny z Prawem o notariacie.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji.