IV CSK 541/12

Sygn. akt IV CSK 541/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. G. i in.,

przeciwko Agencji Mienia Wojskowego w W. i

Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 grudnia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powodów kosztami

postępowania kasacyjnego na rzecz pozwanych.

2

Uzasadnienie

Powodowie [..] domagali się zasądzenia od pozwanej Agencji Mienia

Wojskowego w Warszawie oraz po wezwaniu do udziału w sprawie także Skarbu

Państwa- Prezydenta G.: na rzecz W. G. kwoty 451.021,63 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 26 kwietnia 2005 r. do dnia zapłaty, na rzecz J. M. kwoty

451.021, 63 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26 kwietnia 2005 r. do dnia

zapłaty, na rzecz L. M. kwoty 84.566,55 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26

kwietnia 2005 r. do dnia zapłaty, na rzecz T. M. kwoty 122.151,69 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 26 kwietnia 2005 r. do dnia zapłaty, na rzecz A. M. kwoty

122.151,69 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26 kwietnia 2005 roku do dnia

zapłaty oraz na rzecz R. M. kwoty 122.151,69 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

26 kwietnia 2005 roku do dnia zapłaty, a także kosztów procesu. W uzasadnieniu

wskazali, że jako spadkobiercy J. i M. małżonków M. dochodzą odszkodowania,

proporcjonalnie do przypadających udziałów w spadku, za uniemożliwienie im

domagania się zwrotu nieruchomości stanowiącej własność spadkodawców

wywłaszczonej w 1965 roku na cele wojskowe.

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 6.06.2011 roku oddalił powództwo i

obciążył powodów kosztami procesu, czyniąc w sprawie następujące ustalenia

faktyczne.

Powodowie są spadkobiercami J. i M. małżonków M., którzy w dniu

26.08.1965 roku zawarli z pozwanym Skarbem Państwa - Prezydium Miejskiej

Rady Narodowej w G. umowę na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958

roku o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. 1961, Nr 18, poz.

94) w przedmiocie sprzedaży za kwotę 49.100 złotych sprzed denominacji na rzecz

Skarbu Państwa nieruchomości, stanowiącej działkę gruntu nr 10 o powierzchni

9600 m2

położonej w G., dla której Państwowe Biuro Notarialne w G. prowadziło

księgę wieczystą nr […]. Nieruchomość została wywłaszczona na podstawie

uchwały nr XII/153/65 Prezydium Rady Narodowej w G. z dnia 27 maja 1965 roku z

przeznaczeniem na tereny zastępcze za plac ćwiczeń ,,K.”, który to plac miał być z

kolei wykorzystany na cele zorganizowanego budownictwa mieszkaniowego. W

3

1967 roku działkę tę scalono z innymi w jedną działkę o numerze 157 i powierzchni

68,4580 ha, którą przekazano, wraz z innymi nieruchomościami o łącznej

powierzchni 270 hektarów w dniu 10.07.1969 roku protokolarnie wojsku. Działka ta

weszła w skład kompleksu wojskowego nr […] obejmującego magazyn paliw i

smarów oraz plac ćwiczeń. Teren ten pozostawał we władaniu wojska, nie był

ogrodzony, a jedynie stały na nim tabliczki informujące, że jest to teren wojskowy.

W latach 1978- 1990 roku wojsko prowadziło na części gruntów uprawy rolne.

W 2001 roku nieruchomość, w skład której wchodziła także sporna

działka, została przekazana przez Ministra Obrony Narodowej protokołem

zdawczo- odbiorczym z dnia 2.10.2001 roku do Agencji Mienia Wojskowego.

Przed przekazaniem żołnierze sprzątali ten teren, sprawdzając, czy nie ma na nim

niewybuchów lub niewypałów. Decyzją z dnia 15.01.2002 roku Prezydent G. orzekł

o wygaszeniu trwałego zarządu Ministra Obrony Narodowej nad tą nieruchomością.

Pozwana Agencja przygotowała opisany teren do sprzedaży informując o tym przez

ogłoszenia publikowane w prasie i lokalnych urzędach. Umową w formie aktu

notarialnego z dnia 30.06.2003 roku Agencja Mienia Wojskowego zbyła

nieruchomość o powierzchni 7,4460 ha, w skład której weszła sporna działka, na

rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej „B.” za kwotę 1.465.000 złotych. Powodowie nie

zostali poinformowani o zamiarze sprzedaży działki ani przez Agencję Mienia

Wojskowego ani przez Skarb Państwa- Prezydenta G.

Na tle powyższych ustaleń faktycznych Sąd I instancji doszedł

do przekonania, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie wskazując,

że powodowie domagali się naprawienia szkody wyrządzonej, w ich ocenie, przez

bezprawne zaniechanie zawiadomienia ich przez Agencję Mienia Wojskowego

o zamiarze użycia wywłaszczonej nieruchomości (działki o powierzchni 96 arów)

na inny cel (art. 136 ustęp 2 i 3 ustawy z dnia 21.08.1997 roku o gospodarce

nieruchomościami - Dz.U. 2010, nr 102, poz. 651 ze zm. dalej jako u.g.n.),

co pozbawiło powodów możności żądania jej zwrotu w naturze. W następstwie

sprzedaży tej nieruchomości przez pozwaną AMW na rzecz osoby trzeciej

powodowie, według ich twierdzeń, ponieśli szkodę odpowiadającą aktualnej

wartości rynkowej działki w kwocie 1.374.000 złotych. Oddalając powództwo wobec

Agencji Mienia Wojskowego, Sąd Okręgowy stwierdził, że powodowie nie wykazali,

4

aby powstało po ich stronie prawo do żądania zwrotu wywłaszczonej

nieruchomości, a więc w konsekwencji nie udowodnili także zaistnienia po ich

stronie roszczenia odszkodowawczego. W świetle bowiem art. 136 ustęp 3

w związku z art. 137 punkt 1 i 2 u.g.n., jeżeli cel wywłaszczenia nieruchomości

został osiągnięty, to mimo późniejszej zmiany przeznaczenia nieruchomości, nie

powstaje po stronie poprzednich właścicieli nieruchomości lub ich spadkobierców

prawo do żądania zwrotu nieruchomości. Sąd Okręgowy, opierając się na

ustalonym stanie faktycznym stwierdził, że nieruchomość była do momentu

przekazania jej Agencji Mienia Wojskowego nieprzerwanie wykorzystywana przez

wojsko, a więc zgodnie z celem jej przejęcia na podstawie umowy sprzedaży z dnia

26.08.1965 roku wynikającym z uchwały nr XII/153/65 Prezydium Rady Narodowej

w G. z dnia 27 maja 1965 roku, zaś pozwani nie wykazali faktów przeciwnych. Brak

było więc podstaw do zasądzenia na ich rzecz dochodzonego odszkodowania od

Agencji Mienia Wojskowego. Oddalenie przez Sąd Okręgowy powództwa wobec

drugiego z pozwanych - Skarbu Państwa - Prezydenta G. stanowiło konsekwencję

uwzględnienia podniesionego przez tego pozwanego zarzutu przedawnienia

skierowanego przeciwko niemu roszczenia.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 grudnia 2011 roku oddalił apelację

powodów od powyższego wyroku, podzielając ustalenia faktyczne i wywody prawne

Sądu I instancji.

Za prawidłową uznał przede wszystkim ocenę Sądu Okręgowego, że doszło

do realizacji celu wywłaszczenia działki wskazanego w podstawie prawnej

wywłaszczenia czyli uchwale nr XII/153/65 Prezydium Rady Narodowej w G. z dnia

27 maja 1965 roku. Wobec szerokiego określenia w tej uchwale celu

wywłaszczenia (na tereny zastępcze za plac ćwiczeń „K.”) fakt, że jednostka

wojskowa korzystała z działki w okresach wskazanych w art. 137 u.g.n., uprawniał,

zdaniem Sądu II instancji, do oceny, że była ona wykorzystywana zgodnie z celem

jej nabycia przez Skarb Państwa. Wyłącza to powstanie prawa spadkobierców

poprzednich właścicieli do żądania zwrotu nieruchomości w naturze, nawet w

przypadku późniejszej zmiany przeznaczenia wywłaszczonego gruntu. W tej

sytuacji nie doszło również do powstania roszczenia o naprawienie szkody

wyrządzonej przez brak zawiadomienia spadkobierców o zmianie przeznaczenia

5

gruntu i zamiarze jego zbycia. Sąd II instancji podzielił także ocenę Sądu

Okręgowego, iż doszło do przedawnienia roszczenia wobec Skarbu Państwa-

Prezydenta G.

W skardze kasacyjnej od powyższego orzeczenia, powodowie, zaskarżając

wyrok w całości, zarzucili naruszenie prawa materialnego, to jest art. 137 ustęp 1

u.g.n. poprzez ustalenie iż doszło do realizacji celu wywłaszczenia w sytuacji

sformułowania go w sposób szeroki i ogólny w akcie wywłaszczeniowym, art. 136

ustęp 2 u.g.n. w związku z art. 23 ustęp 3 ustawy z dnia 30 maja 1996 roku

o gospodarowaniu niektórymi składnikami mienia Skarbu Państwa oraz o Agencji

Mienia Wojskowego poprzez błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że na

Agencji nie spoczywa obowiązek zawiadomienia byłych właścicieli o zamiarze

użycia wywłaszczonej nieruchomości na inny cel oraz naruszenie art. 416 k.c.

poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w sprawie brak

jest podstaw odpowiedzialności odszkodowawczej Agencji Mienia Wojskowego

i nie zastosowanie art. 420 k.c. w brzmieniu obowiązującym na dzień

wyrządzenia szkody.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucili naruszenie art.

378 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nierozpoznanie zarzutów

apelacji odnoszących się do nadużycia przez Skarb Państwa- Prezydenta G.

przysługującego mu prawa przez podniesienie zarzutu przedawnienia roszczenia

powodów oraz naruszenia przez Sąd I instancji art. 136 ustęp 1 u.g.n. i art. 137

ustęp 1 u.g.n. przez pominięcie argumentu powodów, że zwrot nieruchomości jest

możliwy pomimo realizacji celu, na który nieruchomość została przejęta, w sytuacji

późniejszej zmiany jej przeznaczenia.

Powodowie zarzucili także naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 382

k.p.c. i art. 391 k.p.c. poprzez brak wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.

Formułując powyższe zarzuty powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powodów nie jest uzasadniona.

6

Nie zasługuje na uwzględnienie sformułowany w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391

k.p.c., albowiem Sąd II instancji wskazał w zaskarżonym wyroku podstawę

faktyczną swojego rozstrzygnięcia, odwołując się do zaakceptowanych przez ten

Sąd ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego, które, wbrew uzasadnieniu tego

zarzutu skargi kasacyjnej, są klarowne i oparte o wskazane przez Sąd dowody.

Stosownie do ugruntowanego stanowiska judykatury i orzecznictwa zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. art. 391 k.p.c., może być

uwzględniony jedynie w wyjątkowych okolicznościach, a mianowicie wtedy, gdy

uzasadnienie zaskarżonego wyroku Sądu II instancji z uwagi na swoje zasadnicze

braki nie poddaje się kontroli kasacyjnej, co nie ma miejsca w rozpatrywanej

sprawie.

Nie jest także trafny zarzut, że Sąd Apelacyjny dopuścił się naruszenia art.

378 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez nie rozpoznanie zarzutu apelacji

co do naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 136 ustęp 1 u.g.n. i art. 137 ustęp 1

u.g.n. polegającego na pominięciu argumentu powodów, że zwrot nieruchomości

jest możliwy pomimo realizacji celu, na który nieruchomość została przejęta przez

Skarb Państwa, w sytuacji późniejszej zmiany jej przeznaczenia.

Wynikający z art. 378 § 1 k.p.c. obowiązek rozpoznania sprawy w granicach

apelacji, oznacza zarówno zakaz wykraczania przez Sąd II instancji poza te

granice, jak też nakaz rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów

i wniosków. Naruszeniem tego przepisu, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, jest brak merytorycznego stanowiska Sądu drugiej instancji w odniesieniu

do większości zgłoszonych w apelacji zarzutów, bowiem w tej sytuacji zaskarżone

orzeczenie stwarza jedynie pozory przeprowadzenia kontroli instancyjnej przez ten

Sąd (por. postanowienie SN z dnia 21.08.2003 roku, III CKN 392/01,

OSNC 2004/10/161). Tymczasem w rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny

odniósł się do przywołanego wyżej zarzutu apelacji w ten sposób, że go nie

podzielił, aprobując natomiast stanowisko Sądu I instancji i dokonaną przez ten Sąd

wykładnię wspomnianych przepisów, że w sytuacji realizacji celu wywłaszczenia,

następcza zmiana przeznaczenia nieruchomości nie powoduje powstania

uprawnienia poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercy do żądania zwrotu

7

wywłaszczonej nieruchomości. Sąd II instancji istotnie nie ustosunkował się szerzej

w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia do wskazanej w apelacji kwestii

uwzględnienia przez Sąd I instancji podniesionego przez Skarb Państwa -

Prezydenta G. zarzutu przedawnienia roszczenia w sytuacji, gdy stanowiło to, w

ocenie powodów, nadużycie prawa (art. 5 k.c.). Jednakże nie miało to wpływu na

rozstrzygnięcie sprawy o tyle, że w sytuacji przyjęcia przez Sąd Apelacyjny,

że roszczenie odszkodowawcze powodów nie powstało co do zasady, kwestia jego

przedawnienia nie miała znaczenia.

Odnosząc się do sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia

prawa materialnego należy w pierwszym rzędzie podnieść, że zasadniczą kwestią

sporną jest w rozpoznawanej sprawie, po pierwsze, czy doszło do realizacji celu

wywłaszczenia nieruchomości zgodnie z podstawą wywłaszczenia oraz, po drugie,

czy realizacja celu wywłaszczenia wyklucza, jak to przyjął Sąd II instancji,

możliwość domagania się zwrotu tej nieruchomości przez poprzedniego właściciela

lub jego spadkobierców w sytuacji późniejszej, następującej po wielu latach, zmiany

sposobu wykorzystywania tej nieruchomości (zmiany jej przeznaczenia).

Zagadnienia te mają zasadnicze znaczenie dla bytu roszczenia

odszkodowawczego powodów. Jeśli bowiem nie powstało po ich stronie

uprawnienie do domagania się zwrotu wywłaszczonej w 1965 roku na potrzeby

wojska nieruchomości ich poprzedników prawnych, to nie sposób przyjąć, iż brak

zawiadomienia powodów o zmianie przeznaczenia gruntu i wystawieniu go

na sprzedaż, doprowadził do powstania w ich majątku uszczerbku, którego

rekompensaty domagali się w niniejszym postępowaniu.

W rozpatrywanej sprawie do wywłaszczenia działki stanowiącej własność

poprzedników prawnych powodów doszło na podstawie umowy sprzedaży zawartej

w oparciu o art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. 1961, Nr 18, poz. 94). Zgodnie z art. 34 ust.

1 tej ustawy wywłaszczona nieruchomość podlegała zwrotowi na rzecz

wywłaszczonego właściciela, jeżeli właściwy organ ustalił, że nieruchomość nie

została użyta i jest zbędna na cele, dla których orzeczono wywłaszczenie. Ustawa

8

ta nie określała przy tym jakiegokolwiek terminu realizacji celu wywłaszczenia ani

nie definiowała pojęcia ,,zbędności” nieruchomości.

Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 roku o gospodarce gruntami

i wywłaszczaniu (Dz. U. 1991, nr 30, poz. 127 ze zmianami) przewidywała w art. 69

ustęp 1, że nieruchomość wywłaszczona lub jej część podlega zwrotowi na rzecz

poprzedniego właściciela lub jego następcy prawnego na jego wniosek, jeżeli stała

się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Przepis ten nie zawierał

definicji pojęcia „zbędna”.

Ukształtowane na tle cytowanego przepisu orzecznictwo stało na

stanowisku, zgodnie z którym przesłanka zbędności nieruchomości i związany

z nią obowiązek jej zwrotu poprzedniemu właścicielowi nie występowały, jeśli

wywłaszczona nieruchomość została prawidłowo wykorzystana zgodnie z celem

określonym w decyzji o wywłaszczeniu, a następnie tej realizacji zaprzestano lub

nieruchomość przeznaczono na inne cele, włączając w to rozporządzenie nią na

rzecz osób trzecich (sprzedaż, oddanie w użytkowanie wieczyste, oddanie

w użytkowanie, najem, dzierżawę lub w trwały zarząd). Sądy administracyjne

konsekwentnie odmawiały przyznania byłym właścicielom lub ich następcom

prawnym roszczenia o zwrot nieruchomości po zaprzestaniu realizacji celu

wywłaszczenia (por. wyrok NSA z 29 lipca 1993 r., sygn. akt IV SA 1781/93,

niepubl., wyrok NSA z 6 września 1994 r., sygn. akt IV SA 1041/93, „Wokanda” nr

2/1994, s. 31, uchwała 7 sędziów SN z 13 czerwca 1995 r., sygn. akt III AZP 3/95,

OSNP nr 24/1995, poz. 296, a także wyrok NSA w Lublinie z 26 marca 1996 r.,

sygn. akt SA/Lu 1503/95, niepubl., wyrok NSA w Lublinie z 18 kwietnia 1996 r.,

sygn. akt SA/Lu 1812/95, niepubl., wyrok NSA w Gliwicach z 30 września 1996 r.,

sygn. akt SA/Ka 1990/95, niepubl., wyrok NSA w Białymstoku z 7 listopada 1996 r.,

sygn. akt SA/Bk 1518/95, niepubl., wyrok NSA w Warszawie z 23 grudnia 1999 r.,

sygn. akt IV SA 2140/97, Lex nr 48695).

W uchwale składu 7 sędziów SN z 13 czerwca 1995 r. (sygn. akt III AZP

3/95, OSNP 1995/24/296), wyrażony został pogląd, że jeśli cel wywłaszczenia

został osiągnięty, późniejsze zmiany przeznaczenia wywłaszczonej nieruchomości

nie mogły prowadzić do powstania obowiązku zwrotu, a nieruchomość

9

wywłaszczona nie mogła zostać uznana za zbędną. Późniejsza zmiana sposobu

faktycznego wykorzystania wywłaszczonej nieruchomości nie ma znaczenia dla

oceny jej zbędności z punktu widzenia przepisów o wywłaszczeniu. Zwrot był

wyłączony bez względu na to, na jakie cele i komu nieruchomość została

przekazana. W konsekwencji „użycie” wywłaszczonej nieruchomości na cel

określony w decyzji o wywłaszczeniu powodowało, iż wygasał obowiązek

wywłaszczyciela zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jej poprzedniemu

właścicielowi. Mógł on korzystać z tej nieruchomości i nią rozporządzać bez

jakichkolwiek ograniczeń wynikających z wywłaszczeniowej drogi nabycia

nieruchomości.

W art. 137 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce

nieruchomościami (Dz.U. 2010, nr 102, poz. 651 ze zm.) ustawodawca zdefiniował

pojęcie zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia. Przepis ten stanowi,

że nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu,

jeżeli:1)pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się

ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo 2) pomimo

upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel

ten nie został zrealizowany. W uzasadnieniu wyroku z dnia 13 grudnia 2012 roku

(P 12/11, Dz.U.2012/1472) Trybunał Konstytucyjny wskazał, że obecna treść

art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.n. „sankcjonuje” trzy rodzaje wadliwości w postępowaniu

wywłaszczającego z nieruchomością nabytą przymusowo w drodze wywłaszczenia,

a mianowicie wadliwość polegającą na niezwłocznym zrealizowaniu

na wywłaszczonej nieruchomości innego celu niż cel publiczny określony w decyzji

o wywłaszczeniu, wadliwość polegającą na zaniechaniu w ogóle realizacji

przez wywłaszczyciela wykonania celu publicznego określonego w decyzji

o wywłaszczeniu oraz wadliwość przejawiającą się w zrealizowaniu na

wywłaszczonej nieruchomości celu wskazanego w decyzji o wywłaszczeniu,

ale z przekroczeniem terminów wskazanych w art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.n.

Zgodnie ze sformułowanym w skardze kasacyjnej zarzutem powodów,

Sąd II instancji naruszył art. 137 ustęp 1 u.g.n. przez jego, cytując: „błędną

interpretację skutkującą powstaniem sytuacji, w której to, czy zrealizowano cel

wywłaszczenia może podlegać ustaleniu przez odwołanie się do określenia tego

10

celu w akcie wywłaszczeniowym w sposób niesprecyzowany, tylko ogólnie

związany z działalnością beneficjenta wywłaszczenia, bez konieczności ustalenia

konkretnego,ściśle określonego celu wywłaszczenia”.

Art. 137 ustęp 1 musi być interpretowany łącznie z art. 136 ustęp 1-3 u.g.n.,

z przepisów tych wynika, po pierwsze, że wywłaszczona nieruchomość może być

wykorzystana jedynie na cel wskazany w decyzji o wywłaszczeniu, co powinno

nastąpić w terminach wskazanych w art. 137 ustęp 1 u.g.n. pod rygorem uznania

nieruchomości za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu i powstania

roszczenia poprzedniego właściciela (lub jego spadkobiercy) o zwrot nieruchomości

(art. 136 ustęp 3 u.g.n. w związku z art. 137 ustęp 1 u.g.n.). Po drugie,

nieruchomość może być użyta na cel inny niż określony w decyzji o wywłaszczeniu,

zanim stanie się zbędna w rozumieniu art. 137 ustęp 1, czyli przed upływem

wskazanych w tym przepisie terminów, jedynie wtedy, gdy poinformowany przez

właściwy organ o zamiarze użycia nieruchomości na inny cel poprzedni właściciel

lub jego spadkobierca nie złożą wniosku o jej zwrot (art. 136 ustęp 1 i 2 u.g.n.).

Są to dwie różne sytuacje i żadna z nich nie wystąpiła w rozpatrywanej sprawie.

Ocena zarzutu skargi kasacyjnej co do błędnej wykładni art. 137 ustęp 1

u.g.n. musi być osadzona w wiążących Sąd Najwyższy ustaleniach faktycznych

poczynionych przez Sąd Apelacyjny, z których wynika, raz jeszcze wypada

powtórzyć, że do wywłaszczenia działki poprzedników prawnych powodów doszło

w sposób przewidziany w art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. 1961, Nr 18, poz. 94). Prawną podstawę

wywłaszczenia stanowiła uchwała nr XII/153/65 Prezydium MRN w G. z dnia

27.05.1965 roku przewidująca wywłaszczenie działki przez Skarb Państwa w celu

przekazania jej do dyspozycji Ministra Obrony Narodowej (wraz z innymi gruntami)

jako terenu zastępczego w zamian za plac ćwiczeń ,,K.”, niezbędny dla potrzeb

zorganizowanego budownictwa mieszkaniowego. To był cel wywłaszczenia i trafna

jest ocena Sądu II instancji, że został on zrealizowany, mimo ogólnego jego

sformułowania w uchwale, które nie wykluczyło jednak możliwości oceny, czy

nieruchomość została wykorzystana zgodnie z treścią aktu wywłaszczenia. Z

materiału sprawy wynika, że protokołem z dnia 10 lipca 1969 roku (k.182-186 akt)

kilkadziesiąt wymienionych w nim działek gruntu (w tym także stanowiąca

11

przedmiot roszczeń powodów) zostało przekazanych Ministerstwu Obrony

Narodowej. Uchwała Prezydium MRN w G. nie mogła określać szczegółowo, czy

też determinować sposobu wykorzystywania przekazanych gruntów zastępczych

przez wojsko, należy tu uwzględnić ówczesne realia działania wojska, jego zadania,

a także sposób zarządzania i zagospodarowywania przekazanych wojsku terenów

stanowiących własność Skarbu Państwa. Niesporne jest, że od 1969 roku

przedmiotowa działka znajdowała się nieprzerwanie, jako część kompleksu

wojskowego nr 5238 obejmującego magazyn paliw i smarów oraz plac ćwiczeń, we

władaniu wojska, które autonomicznie decydowało o jej wykorzystaniu.

Okoliczność, że część działki była uprawiana rolniczo nie oznacza, że cel

wywłaszczenia, wskazany w uchwale Prezydium MRN w G. z 1965 roku nie został

zrealizowany, skoro uprawy rolne prowadziło wojsko, cały teren pozostawał przez

kilkadziesiąt lat w zarządzie wojska, nie został przekazany innym zewnętrznym

podmiotom w celu, na przykład jego zabudowy, prowadzenia działalności

gospodarczej czy wykorzystania na inne, nie związane z wojskiem cele. Dopiero w

2001 roku, a więc po upływie 36 lat od daty wywłaszczenia i 32 lat od daty objęcia

działki we władanie przez wojsko, wskazana działka, także w wyniku przemian

politycznych i gospodarczych oraz zmian warunków funkcjonowania wojska,

została przekazana Agencji Mienia Wojskowego, która działkę tę zbyła następnie

Spółdzielni Mieszkaniowej „B.”.

Stosownie do art. 216 u.g.n. przepisy rozdziału 6 działu III tej ustawy, czyli

dotyczące zwrotu wywłaszczonej nieruchomości - art. 136-142 stosuje się

odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa

na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. 1961, Nr 18, poz. 94). Skoro cel

wywłaszczenia nieruchomości poprzedników prawnych powodów został

zrealizowany zgodnie z podstawą wywłaszczenia i to już przed kilkudziesięciu laty,

nie było podstawy do zastosowania w rozpatrywanej sprawie cytowanych wyżej

przepisów art. 136 ustęp 1-3 oraz art.137 ustęp 1 u.g.n. Tym samym sformułowany

w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 137 ustęp 1 u.g.n. okazał się

niezasadny, albowiem przepis ten nie przewiduje obowiązku zwrotu nieruchomości

wywłaszczonej, jeżeli w terminach w nim wskazanych wywłaszczający prawidłowo

12

zrealizował na tej nieruchomości cel określony w decyzji o wywłaszczeniu lub akcie

będącym, jak w niniejszej sprawie, podstawą zawarcia umowy sprzedaży

nieruchomości Skarbowi Państwa. W konsekwencji nieruchomość nie podlega

obowiązkowi zwrotu poprzedniemu właścicielowi lub jego spadkobiercy niezależnie

od tego, jak długo wykorzystywano ją na cel określony w akcie będącym podstawą

wywłaszczenia, jakie były przyczyny zaprzestania dalszej realizacji tego celu, czy

podmiot publiczny powziął zamiar przeznaczenia jej na realizację innego celu,

a także jaki jest dalszy sposób wykorzystywania nieruchomości wywłaszczonej.

Tak rozumianą treść przepisu art. 137 ust. 1 u.g.n potwierdza ustabilizowana linia

orzecznicza sądów administracyjnych, zgodnie z którą jeżeli cel wywłaszczenia

został prawidłowo osiągnięty, nie istnieje możliwość żądania zwrotu nieruchomości

na podstawie art. 137 ust. 1 u.g.n., mimo późniejszego przekazania jej do

faktycznego wykorzystywania na inny cel, zarówno publiczny, jak i prywatny

(por. wyroki NSA z dnia 20 lutego 2001 r., I SA 2139/99, LEX nr 55331 oraz z dnia

6 grudnia 2006 r., I OSK 193/06, LEX nr 291163, wyrok NSA z dnia 2 czerwca

2000 r., sygn. akt I SA 661/99, Lex nr 653992, wyrok NSA w Warszawie

z 4 grudnia 2008 r., sygn. akt I OSK 1725/07, Lex nr 526206).

W konsekwencji wykorzystanie nieruchomości nabytej przez Skarb Państwa

w 1965 roku od poprzedników prawnych powodów na cel inny niż wskazany

w uchwale Prezydium MRN w G., po prawidłowym zrealizowaniu celu

wywłaszczenia było możliwe i nie rodziło obowiązku zwrotu wywłaszczonej

nieruchomości na rzecz powodów jako spadkobierców poprzednich właścicieli

wywłaszczonej działki.

Z chwilą zrealizowania celu wywłaszczenia wykonywanie prawa własności

przez Skarb Państwa wobec tej nieruchomości poddane jest w zakresie jego

wykonywania tylko takim ograniczeniom, jakie dotyczą wszystkich innych

właścicieli, z uwzględnieniem ograniczeń związanych z wykonywaniem zadań

publicznych przez Skarb Państwa (por. wyroki NSA z 17 maja 2010 r., sygn. akt

I OSK 1025/09, Lex nr 594843, z 13 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 471/09,

Lex nr 595395, z 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt I OSK 1138/08, Lex nr 552276, oraz

wyroki WSA w Białymstoku z 2 marca 2004 r., sygn. akt SA/Bk 1444/03, Lex nr

13

173693, i sygn. akt SA/Bk 461/03, Lex nr 173689, wyrok NSA w Warszawie

z 20 kwietnia 1998 r., sygn. akt IV SA 1033/96, Lex nr 45936).

Omawiany art. 137 ustęp 1 u.g.n. został poddany kontroli jego zgodności

z art. 21 ustęp 2 Konstytucji RP, stanowiącym, że wywłaszczenie jest dopuszczalne

jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym

odszkodowaniem. W wyroku z dnia 13 grudnia 2012 roku (P 12/11,

Dz.U.2012/1472) Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 137 ustęp 1 u.g.n.

w zakresie, w jakim nie uznaje za zbędną nieruchomość, na której w terminach

wskazanych w tym przepisie zrealizowano cel określony w decyzji

o wywłaszczeniu, a następnie nieruchomość tę przeznaczono na realizację innego

celu, nie jest niezgodny z art. 21 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Podsumowując wcześniejsze rozważania podnieść należy, że w sytuacji

realizacji celu wywłaszczenia określonego w akcie wywłaszczenia, następcza

zmiana sposobu wykorzystywania nieruchomości lub zmiana jej przeznaczenia po

upływie kilkudziesięciu lat od wywłaszczenia, nie prowadzi do powstania po stronie

poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercy prawa do żądania zwrotu

nieruchomości na podstawie wskazanych wyżej przepisów. W konsekwencji, skoro

powodowie nie mogli domagać się zwrotu nieruchomości w naturze, nie doszło do

powstania po ich stronie roszczenia o naprawienie szkody wynikającej z faktu

niemożności realizacji tego uprawnienia. Powoduje to zbędność odniesienia się do

sformułowanego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 136 ustęp 2 u.g.n.

w związku z art. 23 ustęp 3 ustawy z dnia 30 maja 1996 roku o gospodarowaniu

niektórymi składnikami mienia Skarbu Państwa oraz o Agencji Mienia Wojskowego

poprzez błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że na Agencji nie spoczywa

obowiązek zawiadomienia byłych właścicieli o zamiarze użycia wywłaszczonej

nieruchomości na inny cel oraz zarzutu naruszenia art. 416 k.c. poprzez

niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w sprawie brak jest podstaw

odpowiedzialności odszkodowawczej Agencji Mienia Wojskowego i nie

zastosowanie art. 420 k.c. w brzmieniu obowiązującym na dzień wyrządzenia

szkody. Zarzuty te byłyby istotne i podlegałyby rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy,

gdyby podzielić pogląd skarżących, że przysługiwało im prawo żądania zwrotu

wywłaszczonej nieruchomości, zniweczone przez bezprawne zaniechanie

14

zawiadomienia powodów o zmianie przeznaczenia wywłaszczonej nieruchomości,

która została następnie zbyta na rzecz osoby trzeciej.

W tym stanie rzeczy apelacja powodów podlegała oddaleniu jako

bezzasadna na podstawie art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy odstąpił na podstawie

art. 102 k.p.c. od obciążania powodów kosztami postępowania kasacyjnego

z uwagi na ich trudną sytuację materialną.

jw