IV CSK 542/12

Sygn. akt IV CSK 542/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo - Kredytowej

[…] w W.

przeciwko Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo - Kredytowej w S.

o ustalenie nieważności uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 grudnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Po rozpoznaniu sprawy z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-

Kredytowej […] (dalej jako: „Kasa”), Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 4 lipca

2011 r. ustalił nieważność uchwały nr 1 Zarządu pozwanej Krajowej Spółdzielczej

Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w S. (dalej jako: „Kasa Krajowa”) oraz zasądził

koszty postępowania. Rozstrzygnięcie to zapadło po ustaleniu, że Zarząd Kasy

Krajowej uchwalił dnia 24 kwietnia 2001 r. „Warunki, tryb sporządzania oraz zakres

programów naprawczych w spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych",

a dnia 26 czerwca 2006 r. uchwalił tekst jednolity tych „Warunków". W uchwale tej

wskazano, że w wypadku straty bilansowej lub groźby jej nastąpienia albo

powstania niebezpieczeństwa niewypłacalności lub utraty płynności spółdzielcza

kasa oszczędnościowo-kredytową (dalej jako: „kasa” lub „kasy”), której dotyczy to

zdarzenie, powinna zawiadomić o tym niezwłocznie Kasę Krajową oraz opracować

projekt programu naprawczego. W uchwale uregulowany został także tryb

sporządzania takiego projektu, dający Kasie Krajowej upoważnienie do

wyznaczenia w tym celu terminu. W razie zaniechania przez kasę podjęcia

wskazanych działań, może ona zostać zobowiązana przez Kasę Krajową do

przedstawienia projektu programu naprawczego. Sąd Okręgowy dopatrzył się

szeregu wad w treści uchwały, przede wszystkim stwierdził jednak, że do jej

wydania przez Kasę Krajową i zobowiązywania kas do sporządzania programów

naprawczych brak było podstawy ustawowej. Uprawnień takich nie dawały Kasie

Krajowej zwłaszcza art. 34-42 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych

kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2 ze zm., dalej

jako: „u.s.k.o.k.”) i z tej przyczyny na podstawie art. 58 § 1 k.c. należało stwierdzić

nieważność podjętej uchwały.

Po rozpoznaniu apelacji Kasy Krajowej, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29

grudnia 2011 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił powództwo oraz

rozstrzygnął o kosztach postępowania. Przyjmując trafność ustaleń faktycznych

poczynionych w sprawie, Sąd Apelacyjny dokonał odmiennych ocen prawnych i

uznał, że stanowisko zaprezentowane przez pozwaną co do zgodności z prawem

uchwały Zarządu Kasy Krajowej znajduje oparcie wprost w przepisach u.s.k.o.k.

Wskazał zwłaszcza na cel nadzoru Kasy Krajowej nad kasami, wyrażony w art. 34

3

u.s.k.o.k., powołując się w tym kontekście na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

sierpnia 2010 r., IV CSK 62/10 (LEX nr 848150). Przepis ten określa, zdaniem

Sądu Apelacyjnego, cel działalności Kasy Krajowej jako zapewnienie stabilności

finansowej kas oraz sprawowanie nadzoru nad kasami dla zapewnienia

bezpieczeństwa zgromadzonych w nich oszczędności oraz zgodności działalności

kas z przepisami ustawy. Jak wskazał Sąd Apelacyjny, kolejne przepisy u.s.k.o.k.

uściślają także sposób rozumienia terminu „sprawowanie nadzoru". Biorąc pod

uwagę, że Kasa Krajowa sprawuje nadzór nad kasami oraz może tworzyć fundusz

stabilizacyjny, przeznaczony między innymi na programy naprawcze, to – w świetle

art. 40 u.s.k.o.k. i zasad nadzoru w Prawie bankowym - zdaniem Sądu

Apelacyjnego uzasadniona jest konkluzja, że w związku z uprawnieniem Kasy

Krajowej do zapewnienia stabilności finansowej kas, niewątpliwie mogła ona

wyznaczyć powodowej Kasie termin na opracowanie programu naprawczego oraz

zlecić jego uzupełnienie lub ponowne opracowanie. Stało się to podstawą wniosku,

że kwestionowana przez powódkę uchwała Kasy Krajowej była zgodna z prawem i

powództwo należało oddalić, zmieniając w tym względzie wyrok Sądu pierwszej

instancji.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi Sądu

Apelacyjnego naruszenie prawa materialnego, tj. art. 34 w związku z 36 ust. 3 i art.

40 u.s.k.o.k. oraz w związku z art. 1 i art. 142-146 Prawa bankowego, polegające

na błędnej wykładni wskazanych przepisów, a w konsekwencji także naruszenie

art. 58 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie; art. 22 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1

ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst

Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 – tj. ze zm., dalej jako u.s.d.g.) poprzez ich

błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że zaskarżona uchwała nie narusza

zasad swobody gospodarczej. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i oddalenie apelacji, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Rozpoznawana sprawa jest kolejnym przykładem licznych sporów sądowych

wszczynanych przez poszczególne kasy z Kasą Krajową, w związku z nadmierną

ich zdaniem ingerencją Kasy Krajowej w działalność samodzielnych spółdzielni.

Są one wprawdzie z mocy prawa członkami Kasy Krajowej jako spółdzielni osób

prawnych, zarazem posiadają jednak osobowość prawną w rozumieniu przepisów

prawa cywilnego. Sprawa ta ukazuje po raz kolejny ułomność dotychczasowej

regulacji prawnej ustroju spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych, które

mimo leżącej u ich podstaw szlachetnej idei samopomocowej organizacji członków

spółdzielni stały się parabankami realizującymi różne formy działalności bankowej,

jednak bez przynależnego bankom nadzoru. Jak stwierdził Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 16 stycznia 2008 r., IV CSK 462/07 (LEX nr 368445) działalność

kas, tożsama z bankami, powinna zostać objęta nadzorem państwowym, najlepiej

o charakterze specjalistycznym, jaki występuje w przypadku banków. Jak dotąd

natomiast, co również podniósł Sąd Najwyższy, kasy oraz Kasa Krajowa działały

jednak bez nadzoru państwowego. Postulaty podnoszone w tym zakresie od wielu

lat znalazły pożądane rozwiązanie w ustawie z dnia 5 listopada 2009 r.

o spółdzielczych kasach oszczędnościowo- kredytowych (Dz.U. z 2012 r., poz. 855

ze zm. - dalej jako „nowa u.s.k.o.k.”), w której kasy i Kasę Krajową poddano

nadzorowi Komisji Nadzoru Finansowego w zakresie i na zasadach określonych

w nowej u.s.k.o.k. i w ustawie z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem

finansowym (Dz.U. Nr 157, poz. 1119 ze zm.). Jak wynika z przepisów nowej

u.s.k.o.k., nadzór ten odpowiada nadzorowi sprawowanemu nad bankami i innymi

instytucjami rynku finansowego, do którego wliczone zostały także spółdzielcze

kasy oszczędnościowo-kredytowe. Aktualnie rola Kasy Krajowej sprowadzona

została do prawidłowych rozmiarów, jako spółdzielni zrzeszającej kasy posiadające

status spółdzielni.

Skarżąca ma rację, że wyjściowy punkt odniesienia dla oceny zakresu

nadzoru wykonywanego przez Kasę Krajową stanowią art. 22 Konstytucji i art. 6

u.s.d.g., z których wynika, że ograniczenie swobody działalności gospodarczej jest

możliwe tylko z mocy ustawy i tylko w razie konieczności wynikającej z ważnego

interesu publicznego. Nie wymaga szerszych wyjaśnień, że kasy posiadają status

przedsiębiorców, zaś prowadzona przez nie działalność jest działalnością

5

gospodarczą w rozumieniu obu tych przepisów. Pogląd ten podzielany jest przez

Sąd Najwyższy (wyrażono go zwłaszcza w uchwale z dnia 21 stycznia 2010 r.,

III CZP 125/10, OSNC 2011, nr 10, poz. 107 oraz w wyroku z dnia 25 kwietnia

2012 r., II CSK 446/11, LEX nr 1250565). Status ten potwierdziła także sama

powódka oraz pozwana, w piśmie z dnia 19 grudnia 2012 r. W konsekwencji,

oba wskazane wyżej przepisy stosują się wprost do działalności kas. Z tego

powodu rozstrzygnięcie sprawy wymaga oceny, czy przepisy u.s.k.o.k. stanowiły

wystarczającą podstawę domagania się przez Kasę Krajową sporządzenia

programu naprawczego w ramach sprawowania nadzoru. Żądanie to bez wątpienia

ogranicza sferę autonomii kas, uzależniając istotne elementy prowadzonej przez

nie działalności od akceptacji Kasy Krajowej.

W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na charakter zaskarżonej

uchwały Kasy Krajowej. Jej przedmiotem jest generalne zobowiązanie kas

podlegających nadzorowi Kasy Krajowej do przedstawienia planów naprawczych.

Ma więc ona charakter abstrakcyjny, nie zaś konkretny – który odnosiłby się do

konkretnej kasy i konkretnej sytuacji, w której konieczne byłoby wdrożenie

programu naprawczego.

Biorąc to pod uwagę, należy rozważyć podstawowy, jak się wydaje,

argument za dopuszczalnością podjęcia zaskarżonej uchwały, wskazany zarówno

przez pozwaną jak i przez Prokuratora Generalnego. Opiera się on na

funkcjonalnym utożsamieniu nadzoru sprawowanego przez Kasę Krajową oraz

nadzoru bankowego. Zgodnie z tym tokiem rozumowania, w obu wypadkach

powinien on obejmować ten sam zakres, w każdym z nich w grę wchodzi bowiem

ochrona analogicznego interesu osób powierzających swój majątek innemu

podmiotowi (kasie lub bankowi) oraz podobne rodzaje zagrożeń. Innymi słowy,

w obu wypadkach mechanizmy nadzoru powinny gwarantować bezpieczeństwo

wypłacalności – odpowiednio: banku wobec jego klientów i kasy wobec jej członków

- oraz stabilność finansową ze względu na stopień podejmowanego ryzyka

finansowego. Z tego powodu, biorąc pod uwagę możliwość żądania przez Komisję

Nadzoru Finansowego opracowania programu naprawczego przez bank (art. 142

ust. 2-3 Prawa bankowego), uzasadnione wydawać się może istnienie

analogicznego uprawnienia po stronie Kasy Krajowej. Za wnioskiem tym

6

przemawiać może także przyznanie Komisji Nadzoru Finansowego możliwości

żądania programu naprawczego w przepisach nowej u.s.k.o.k. Stanowi ona

o programie naprawczym kasy w kilku regulacjach (art. 76, art. 77, art. 73), przy

czym decydowanie o wyznaczeniu danej kasie terminu do opracowania programu

naprawczego ustawa pozostawia Komisji Nadzoru Finansowego, z jej własnej

inicjatywy lub na uzasadniony wniosek Kasy Krajowej (art. 76).

Rozwiązania nowej u.s.k.o.k., mimo że nie odnoszą się do uchwały

stanowiącej przedmiot sprawy (podjętej pod rządem przepisów dotychczasowych),

wywierają jednak wpływ na jej ocenę prawną. Wynika z nich, że nałożenie

obowiązku opracowania i przedłożenia przez zarząd kasy programu naprawczego

wymaga, poza spełnieniem określonych przesłanek materialnych, wskazania

takiego obowiązku w przepisach. Wbrew twierdzeniom pozwanej, wprowadzając

jako postać tego nadzoru możliwość żądania od kas opracowania programu

naprawczego, nowa u.s.k.o.k. nie wzorowała się jednak na wcześniejszych

przepisach. W nowej regulacji nadzór ten ma bowiem charakter nadzoru

bankowego i wykonywany jest przez Komisję Nadzoru Finansowego, nie zaś przez

Kasę Krajową.

Zmiana dotychczasowego modelu nadzoru nad działalnością kas w nowej

u.s.k.o.k. prowadzi natomiast do odmiennego wniosku. Należy bowiem wziąć pod

uwagę, że stosunki między Kasą Krajową a kasami są relacją między niezależnymi

podmiotami prawa. Zgodnie z przepisami u.s.k.o.k. (zwłaszcza art. 39 i 40) Kasa

Krajowa sprawuje przede wszystkim funkcje kontrolne, które należy odróżnić od

funkcji nadzorczych – realizowanych przez nią w ograniczonym zakresie, w którym

ustawodawca zezwala na władczą ingerencję w działalność kas, ograniczając tym

samym ich autonomię jako odrębnych podmiotów prawa. Z tego powodu, wszelkie

kompetencje nadzorcze przyznane przez ustawodawcę Kasie Krajowej powinny

być interpretowane ściśle, jako wyjątkowe przejawy ingerencji w niezależność kas

jako odrębnych spółdzielni.

W konsekwencji, wątpliwe wydaje się zwłaszcza analogiczne odnoszenie

do Kasy Krajowej uprawnień nadzorczych Komisji Nadzoru Finansowego.

Utożsamianie nadzoru wykonywanego do tej pory przez Kasę Krajową z nadzorem

7

bankowych jest tym bardziej wątpliwe, że dotyczy dwóch różnych modeli

organizacyjnych. Podczas gdy Komisja Nadzoru Finansowego jest niezależnym od

banków organem państwowym, Kasa Krajowa pozostaje spółdzielnią zrzeszonych

w niej kas, a więc spółdzielnią spółdzielni, znajdującą się bezpośrednio w strukturze

ustrojowej kas. Sprawia to, że nadzór Kasy Krajowej ma charakter wewnętrzny,

w przeciwieństwie do zewnętrznego nadzoru sprawowanego przez Komisję

Nadzoru Finansowego, co wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 kwietnia

2008 r., IV CSK 462/07 (LEX nr 368448 ).

Nakładając na Kasę Krajową w art. 34 u.s.k.o.k. obowiązek zapewnienia

stabilności finansowej kas, ustawodawca przewidział utworzenie przez nią

funduszu stabilizacyjnego, którego szczegółowe zasady powstania i przeznaczenie

określa statut Kasy Krajowej (art. 36 ust. 3 u.s.k.o.k.). Postanowienia statutu

przewidują natomiast przeznaczenie funduszu na potrzeby stabilizowania

działalności kas oraz Kasy Krajowej, w szczególności na finansowanie programów

naprawczych. Jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, postanowienia statutu określają

więc zarówno zasady tworzenia funduszu stabilizacyjnego jak i jego przeznaczenie.

Jak również trafnie dostrzeżono w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku,

sposób przeznaczenia funduszu stabilizacyjnego pozostaje w ścisłym związku

z finansowaniem programów naprawczych, przy czym programy te stanowią wyraz

nadzoru sprawowanego przez Kasę Krajową nad zrzeszonymi w niej kasami.

Wniosek ten prowadzi jednak do dalszej konkluzji, zgodnie z którą

wymaganie opracowania oraz przedłożenia programu naprawczego przez

konkretną kasę powinno wynikać z potrzeby uruchomienia wobec tej kasy funduszu

stabilizacyjnego. Innymi słowy, opracowanie tego programu jest potrzebne

wówczas, gdy wystąpią przesłanki do uruchomienia programu naprawczego.

Jeśli natomiast nie ma potrzeby finansowego stabilizowania danej kasy, wątpliwe

jawi się ingerowanie w jej funkcjonowanie tak dalece, by żądać od niej opracowania

programu naprawczego, a następnie wymagać jego uszczegółowiania i ponownego

opracowywania, jeśli już przygotowany program nie spotyka się z aprobatą Kasy

Krajowej. Z uwagi na funkcje programu naprawczego, możliwość żądania go przez

Kasę Krajową nie może służyć jako pretekst do ograniczania autonomii

i samodzielności kas przez domniemywanie w tym zakresie uprawnień niemających

8

oparcia w art. 34 u.s.k.o.k. Z tych powodów, jak trafnie stwierdził Sąd pierwszej

instancji, podstawy abstrakcyjnego żądania sporządzenia programu naprawczego

nie stanowią art. 39 i 40 u.s.k.o.k.

Przenosząc te wnioski na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy,

że - jak wynika z ustaleń faktycznych przyjętych przez Sąd Apelacyjny za Sądem

pierwszej instancji, powodowa Kasa nigdy nie korzystała z funduszu

stabilizacyjnego ani nie przewidywała skorzystania z niego w przyszłości. Z tego

powodu niecelowe było przymuszanie jej do ponoszenia kosztów tworzenia

kolejnych wersji programu naprawczego, wymaganych przez Kasę Krajową.

W świetle korespondencji prowadzonej pomiędzy stronami uzasadniony wydaje się

wniosek, że Zarząd pozwanej nie miał zamiaru przyjąć żadnej wersji programu

naprawczego powódki, nie przestrzegając także wymaganych terminów.

W rezultacie, od szeregu lat Kasa nie posiada zaakceptowanego przez Kasę

Krajową programu naprawczego, mimo funkcjonowania w niej obecnie

prawidłowych własnych organów. Równocześnie, Kasa Krajowa, w razie zajścia

stosownych przesłanek, może skorzystać wobec niej z przewidzianych w u.s.k.o.k.

środków nadzorczych - co zresztą czyniła w przeszłości, ustanawiając m.in. zarząd

komisaryczny.

W konsekwencji, nie można uznać, by Kasa Krajowa posiadała, na

podstawie przepisów u.s.k.o.k., uprawnienia analogiczne do Komisji Nadzoru

Finansowego w zakresie sporządzania programów naprawczych. Jak wskazują

okoliczności sprawy, dążyła ona natomiast różnymi metodami do przypisania sobie

tego statusu, mimo braku podstawy prawnej. Pod rządem u.s.k.o.k. Kasa Krajowa

mogła żądać zatem opracowania programu naprawczego tylko od konkretnej kasy

w związku z przesłankami do uruchomienia wobec niej programu stabilizacyjnego

lub innych czynności wyraźnie wskazanych tą ustawą, nie zaś nakładać taki

obowiązek drogą uchwały swojego Zarządu na ogół kas bez związku z działaniami

naprawczymi.

Z tych powodów zaskarżony wyrok należało uchylić, oczekując, że przy

ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny weźmie pod uwagę omówiony

wyżej charakter i zakres uprawnień nadzorczych Kasy Krajowej w zakresie

9

obowiązku zapewnienia stabilności finansowej kas (art. 34 u.s.k.o.k.). Z tej

perspektywy, biorąc pod uwagę odpowiednie regulacje u.s.k.o.k. należy dokonać

oceny dopuszczalności podjęcia zaskarżonej uchwały z perspektywy art. 58 § 1 k.c.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 391 § 1 w związku z art. 39821

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

jw