II CSK 514/12

Sygn. akt II CSK 514/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście K. i in. ,

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej "W." Spółki

Akcyjnej

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 18 kwietnia 2013 r.,

skarg kasacyjnych pozwanych Miasta i Gminy K., Fabryki Podłóg B. Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością oraz Skarbu Państwa Starosty K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w X

z dnia 23 marca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu celem ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

W pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa – Staroście K.,

Fabryce Parkietów B., Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych i Agencji Rozwoju

Przemysłu S.A. powódka M. R. domagała się uzgodnienia treści księgi wieczystej

3

nr […] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w K. z rzeczywistym stanem prawnym w

zakresie obejmującym działkę nr 73/4 położoną w miejscowości B. przez nakazanie

wykreślenia z działu II księgi wpisu prawa własności Skarbu Państwa i wpisania w

to miejsce M. R. jako właściciela w całości, dalej wykreślenia wpisu użytkownika

wieczystego wskazanej działki - Fabryki Parkietów B. – spółki z o. o., a także przez

nakazanie wykreślenia z działu IV księgi wieczystej hipotek wpisanych na rzecz

ZUS, Agencji Rozwoju Przemysłu S. A. oraz Miasta i Gminy K. obciążających

prawo użytkowania wieczystego wspomnianej działki.

W drugim pozwie skierowanym przeciwko Miastu i Gminie K. powódka M. R.

wniosła o uzgodnienie treści księgi wieczystej nr […] prowadzonej przez Sąd

Rejonowy w K. z rzeczywistym stanem prawnym w zakresie obejmującym działkę

nr 73/5 położoną w miejscowości B. przez nakazanie wykreślenia z działu II księgi

wpisu prawa własności Miasta i Gminy K. i wpisania w to miejsce M. R. jako

właściciela w całości. Obie te sprawy zostały połączone i przejęte przez Sąd

Okręgowy w K. na podstawie art. 18 k.p.c. do wspólnego rozpoznania i

rozstrzygnięcia.

Wyrokiem z dnia 3.11.2011 roku Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo M.

R. w całości, czyniąc w sprawie następujące ustalenia faktyczne.

Powódka jest spadkobierczynią A. i H. małżonków D., którzy byli przed II

wojną światową właścicielami działek gruntu nr 1032/183, 760/183 i 754/188 o

łącznej powierzchni 1,8052 ha, położonych w miejscowości B., na których

znajdowały się zabudowania mieszkalne, gospodarcze oraz tartak parowy, który na

skutek pożaru w 1938 r. uległ zniszczeniu i nie został odbudowany przed

wybuchem wojny. W czasie drugiej wojny światowej obywatel niemiecki H. S.

wybudował na działce poprzedników prawnych powódki nowy tartak i fabrykę

drewna generatorowego. W 1945 roku przedsiębiorstwo to przeszło w zarząd

administracji Lasów Państwowych. Minister Przemysłu i Handlu orzeczeniem nr 57

z dnia 22 listopada 1948 r. przejął na własność Państwa przedsiębiorstwo Tartak

Parowy i Fabryka Drewna Generatorowego – H. S. – B. jako własność obywatela

narodowości niemieckiej na podstawie art. 2 ust. 1 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3

stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki

narodowej (Dz. U. Nr 3., poz. 17), co zostało potwierdzone protokołem zdawczo-

4

odbiorczym przejęcia przedsiębiorstwa, sporządzonym w dniach 11 – 13 maja 1949

r. Jednocześnie Państwo przejęło nieruchomości gruntowe i zabudowania

stanowiące własność małżonków D., co zostało potwierdzone orzeczeniem Ministra

Leśnictwa z dnia 23 listopada 1950 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-

odbiorczego. Nieruchomości zostały przekazane przedsiębiorstwu państwowemu,

które użytkowało je przez szereg lat. Decyzją z dnia 30 grudnia 1992 r. Wojewoda

K. stwierdził nabycie z mocy prawa przez Przedsiębiorstwo Przemysłu Drzewnego

w P. (obecnie Tartaki „W.” S.A.) prawa użytkowania wieczystego gruntów o łącznej

powierzchni 19,36 ha położonych w B. (obejmujących między innymi

nieruchomości, których właścicielami byli A. i H. D.) oraz prawa własności

posadowionych na tych gruntach budynków. Podstawę prawną nabycia przez

przedsiębiorstwo państwowe wskazanych wyżej nieruchomości stanowił art. 2

ustawy z dnia 29.09.1990 roku o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i

wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464).

Decyzją z dnia 8 sierpnia 2000 r., (nr BP/RT – 2/ 212/00), Minister

Środowiska stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Leśnictwa z dnia

23 listopada 1950 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego

przedsiębiorstwa Tartak Parowy i Fabryka Drewna Generatorowego – H. S. –

Biadki, ale jedynie w części dotyczącej nieruchomości gruntowych oraz

znajdujących się na nich zabudowań mieszkalnych i gospodarczych stanowiących

poprzednio własność małżonków D., wskazując w uzasadnieniu, że przejęcie na

własność Państwa mienia obywateli polskich było bezpodstawne i stanowiło rażące

naruszenie prawa. Z uwagi na to, że przedsiębiorstwo Tartak Parowy i Fabryka

Drewna Generatorowego – H. S. – B. stanowiło własność obywatela niemieckiego,

Minister Gospodarki decyzją z dnia 21 lutego 2000 r. nie stwierdził nieważności

orzeczenia nr 57 Ministra Przemysłu i Handlu w części dotyczącej tego

przedsiębiorstwa, a Minister Środowiska decyzją z dnia 8 sierpnia 2000 r. nie

stwierdził nieważności orzeczenia Ministra Leśnictwa z dnia 23 listopada 1950 r. w

sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa w części

dotyczącej jego majątku ruchomego.

Decyzją z dnia 19 listopada 2001 r., Wojewoda W. stwierdził, że decyzja

Wojewody K. z dnia 30 grudnia 1992 r. stwierdzająca nabycie przez

5

Przedsiębiorstwo Przemysłu Drzewnego z mocy prawa użytkowania wieczystego

gruntów położonych w obrębie B., w zakresie dotyczącym działki nr 73/3 o

powierzchni 2,10 ha., została wydana z naruszeniem prawa. Z uzasadnienia decyzji

wynika, że działka numer 73/3 obejmowała w 1950 r stanowiące własność H. i A. D.

parcele nr 1032/183, 760/183 i 754/188. Działka nr 73/3, po oddaniu jej

w użytkowanie wieczyste Przedsiębiorstwu Przemysłu Drzewnego, została

podzielona na działki nr 73/4 i 73/5. Działkę nr 73/5 , na której znajdował się

budynek mieszkalno- użytkowy przekazano Gminie i Miastu K. Działka nr 73/4

pozostała w użytkowaniu wieczystym Tartaków „W.” S.A. (następcy prawnego

Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego). Umową z dnia 13.05.2004 roku spółka ta

wniosła przedmiotowa działkę nr 73/4 o powierzchni 2,0675 ha (pokrywającą się w

części wynoszącej 1,7727 ha z działką stanowiącą poprzednio własność

małżonków D.) aportem do Fabryki Parkietów B. spółki z o.o. w zamian za objęcie

udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym tej spółki. Fabryka Parkietów B.

spółka z o.o. została następnie ujawniona w księdze wieczystej jako użytkownik

wieczysty tej działki.

Sąd I instancji ustalił następnie, że M. R. w odrębnym pozwie skierowanym

przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie W. i Staroście K. domagała się kwoty

518.966 zł z ustawowymi odsetkami, w tym 264.160 zł tytułem odszkodowania za

nieruchomość i 254.806 zł z tytułu wynagrodzenia za korzystanie z tej

nieruchomości w okresie od października 1995 r. do 31 grudnia 2005 r. Orzekając

w tej sprawie, Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 22 marca 2006 r. uwzględnił

powództwo M. R. w całości. Po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej od

powyższego orzeczenia Sąd Apelacyjny w Y wyrokiem z dnia 6.09.2007 roku

zmienił to orzeczenie i oddalił powództwo M. R. w całości. Powódka wywiodła

skargę kasacyjną , która została oddalona przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia

17 lipca 2008 roku w sprawie II CSK 110/08. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd

Najwyższy wskazał, że decyzja Wojewody K. z dnia 30 grudnia 1992 r.

stwierdzająca nabycie przez Przedsiębiorstwo Przemysłu Drzewnego prawa

użytkowania wieczystego z mocy ustawy nie spowodowała szkody w postaci utraty

przez M. R. prawa własności nieruchomości odziedziczonej po małżonkach D. W

ocenie SN jest ona bowiem właścicielką nieruchomości na skutek wydania przez

6

Ministra Środowiska decyzji z dnia 8 sierpnia 2000 r., stwierdzającej nieważność

orzeczenia Ministra Leśnictwa z dnia 23 listopada 1950 r. w sprawie zatwierdzenia

protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa Tartak Parowy i Fabryka Drewna

Generatorowego – H. S. – B. w części dotyczącej nieruchomości gruntowych oraz

znajdujących się na nich domu i zabudowań gospodarczych należących do

małżonków D. Nie podważa tego faktu, zdaniem SN, okoliczność, że skarżąca nie

figuruje w księdze wieczystej jako właścicielka nieruchomości, ponieważ wpis

prawa własności ma tylko charakter deklaratywny, samego zaś prawa nie tworzy.

Również oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste nie powoduje utraty prawa

własności nieruchomości. Użytkowanie wieczyste jest prawem terminowym i po

jego wygaśnięciu właściciel odzyskuje pełnię praw (art. 33 ustawy o gospodarce

nieruchomościami).Sąd Najwyższy zaaprobował oddalenie powództwa

odszkodowawczego także z powodu nie wykazania przez powódkę normalnego

związku przyczynowego między decyzją Wojewody K. z dnia 30 grudnia 1992 r. a

szkodą wskazywaną przez nią , a nadto z powodu nie wykazania przez skarżącą

winy Wojewody K. przy wydaniu przez niego tej decyzji o charakterze

deklaratywnym z dnia 30.12.1992 roku (przed wejściem w życie Konstytucji RP ) w

sytuacji, w której stanowiące podstawę uznania tej decyzji za niezgodną z prawem

zdarzenie prawne w postaci stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra

Leśnictwa z dnia 23 listopada 1950 r., nastąpiło w dniu 8 sierpnia 2000 r., a więc

blisko 8 lat po wydaniu decyzji administracyjnej wskazanej przez powódkę jako

źródło szkody. Wojewoda K., wydając decyzję z dnia 30 grudnia 1992 r., miał

podstawy do stwierdzenia, iż Przedsiębiorstwo Przemysłu Drzewnego z dniem 5

grudnia 1990 r. nabyło z mocy prawa – na podstawie art. 2 ustawy z dnia 29

września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu

nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464) – prawo użytkowania wieczystego m.in.

nieruchomości gruntowych, których właścicielami byli poprzednio A. i H. D.

Mając na uwadze przytoczone wyżej ustalenia faktyczne Sąd I instancji

uznał, powołując się na uchwałę składu 7 Sędziów SN z dnia 15 lutego 2011 roku

(III CZP 90/10), że powództwo M. R. o uzgodnienie treści księgi wieczystej nr […]

w zakresie działki nr 73/4 nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem pozwaną

Fabrykę Parkietów B. spółkę z o.o. jako użytkownika wieczystego działki chroni

7

rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych. Fabryka nabyła bowiem odpłatnie

prawo użytkowania wieczystego nieruchomości, w skład której wchodzi działka nr

73/4 od poprzedniego użytkownika wieczystego wpisanego do księgi wieczystej

czyli Tartaków „W.” S.A. Sąd I instancji nie poczynił natomiast ustaleń faktycznych

ani też nie odniósł się w uzasadnieniu wyroku do drugiego żądania powódki

dotyczącego uzgodnienia treści księgi wieczystej nr […] prowadzonej dla

nieruchomości, w skład której wchodzi działka nr 73/5, stanowiącej zgodnie z

wpisem do księgi wieczystej własność Gminy I Miasta K., aczkolwiek także w tej

części oddalił powództwo M. R. o uzgodnienie stanu tej działki wynikającego

z wpisu z rzeczywistym stanem prawnym.

Po rozpoznaniu apelacji powódki od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny w

X wyrokiem z dnia 23.03.2012 roku zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że

uzgodnił stan prawny księgi wieczystej nr […] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w

K. dla nieruchomości położonej w B. w zakresie obejmującym działkę nr 73/4 o

powierzchni 1,7727 ha z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie w dziale

II tej księgi w podrubryce 2.2.2 wpisu prawa własności Skarbu Państwa i wpisanie

w to miejsce właściciela M. R. w całości, wykreślenie w dziale II tej księgi w

podrubryce 2.4.5 wpisu użytkowania wieczystego Fabryki Parkietów B. – sp. z o. o.,

wykreślenie z działu IV tej księgi w podrubrykach 4.4.1 wpisów szczegółowo

opisanych hipotek ustanowionych na rzecz ZUS, Agencji Rozwoju Przemysłu S. A.

oraz Miasta i Gminy K. Sąd Apelacyjny zmienił ponadto zaskarżony wyrok w ten

sposób, że uzgodnił stan prawny księgi wieczystej nr […] prowadzonej przez Sąd

Rejonowy w K. dla nieruchomości położonej w B. w zakresie obejmującym działkę

nr 73/5 o powierzchni 0,0325 ha z rzeczywistym stanem prawnym przez

wykreślenie w dziale II tej księgi wpisu prawa własności Miasta i Gminy K. i

wpisanie w to miejsce właściciela M. R. w całości. Sąd Apelacyjny orzekł także

o kosztach postępowania za obie instancje.

W uzasadnieniu wyroku Sąd II instancji podzielając ustalenia faktyczne Sądu

Okręgowego i uznając je za własne, dokonał ich odmiennej oceny prawnej

skutkującej uwzględnieniem powództwa M. R. w całości. Jednocześnie Sąd II

instancji wskazał, że Sąd I instancji nie odniósł się zupełnie w uzasadnieniu

zaskarżonego apelacją wyroku do drugiego z żądań powódki dotyczących działki nr

8

73/5, jednakże uznał, że to uchybienie nie stoi na przeszkodzie wydaniu wyroku

reformatoryjnego. Sąd II instancji podniósł, że za uwzględnieniem powództwa

przemawia moc wiążąca (art.365 k.p.c.) wcześniejszego prawomocnego wyroku

Sądu Apelacyjnego w Y z dnia z dnia 6.09.2007 roku, oddalającego powództwo M.

R. o odszkodowanie za utratę nieruchomości, w uzasadnieniu którego stwierdzono,

że jest ona właścicielką działki nr 73/3 (która uległa następnie podziałowi na działki

nr 73/4 i 73/5 , o które chodzi w niniejszej sprawie). Te ustalenia faktyczne uznał

Sąd Apelacyjny za wiążące, co implikowało nakazanie wpisu powódki jako

właścicielki działki 73/4 do księgi wieczystej i wykreślenie wpisu prawa własności

Skarbu Państwa i wpisu użytkowania wieczystego Fabryki Parkietów B. spółki z

o.o. Wykreślenie prawa użytkowania wieczystego prowadziło z kolei do wykreślenia

hipotek obciążających to prawo.

Podobna motywacja legła u podstaw nakazania celem uzgodnienia

w zakresie działki nr 73/5 wykreślenia wpisu prawa własności Gminy I Miasta K. z

księgi wieczystej i wpisania powódki jako właścicielki w całości. Sąd Apelacyjny

wskazał przy tym, że zaaprobowanie stanowiska Sadu I instancji przy

wcześniejszym oddaleniu powództwa odszkodowawczego doprowadziłoby do

pozbawienia powódki w majestacie prawa jako właścicielki nieruchomości

jakiegokolwiek roszczenia związanego z tytułem własności nieruchomości, co czyni

zasadnym sformułowany w apelacji M. R. zarzut naruszenia art. 77 § 1 Konstytucji

RP w zw. z art. 417 § 1 k.c. oraz art. 366 k.p.c. w związku z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

Od powyższego wyroku skargi kasacyjne wywiedli: Skarb Państwa –

Starosta K., Fabryka Parkietów B. spółka z o.o. oraz Gmina i Miasto K.

Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Starostę K. zarzucił

naruszenie prawa materialnego, to jest art. 5 i art. 6 ust. 1 i 2 w związku z art. 3

ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece przez

niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenie przepisów postępowania, to jest art.

365 k.p.c. poprzez przyjęcie, że zawarte w uzasadnieniu wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 17.07.2008 roku w sprawie II CSK 110/08 ustalenie faktyczne,

iż powódka jest właścicielką spornej nieruchomości wiąże, jako objęte powagą

rzeczy osądzonej, Sąd Apelacyjny w niniejszym postępowaniu. Formułując

powyższe zarzuty Skarb Państwa wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

9

Apelacyjnego i oddalenie apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w K.,

względnie uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi.

Pozwana Fabryka Podłóg B. spółka z o. o. oparła skargę kasacyjną o obie

podstawy. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa

materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. 2001, Nr 124, poz. 1361),

niewłaściwe zastosowanie art. 10 ustęp 1 tej ustawy, a także niewłaściwe

zastosowanie art. 77 Konstytucji RP polegające na przyjęciu przez Sąd Apelacyjny,

że w przypadku zaakceptowania wyroku Sądu I instancji doszłoby w tej sprawie do

pozbawienia powódki jakiegokolwiek roszczenia. W ramach drugiej podstawy

kasacyjnej skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania a to art. 321

k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na orzeczeniu nie o tym, co

stanowiło przedmiot postępowania oraz art. 365 k.p.c. przez niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu mocy wiążącej wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 17.07.2008 roku w sprawie II CSK 110/08. Wskazując na te zarzuty domagała

się uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazania

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

Pozwana Gmina K. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, mające

istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 365 § 1 k.p.c. poprzez jego

błędne zastosowanie w sprawie i w konsekwencji błędne przyjęcie, że Sąd II

instancji związany jest ustaleniami faktycznymi i oceną prawną dokonaną przez

inny sąd w innym prawomocnym orzeczeniu. Wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w zakresie dotyczącym skarżącego i oddalenie powództwa przeciwko

Miastu i Gminie K. w całości, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wszystkie skargi kasacyjne zasługuje na uwzględnienie, albowiem

zaskarżony wyrok istotnie narusza wskazane przez skarżących przepisy prawa

procesowego i materialnego, przy czym zarzuty te, z uwagi na ich powielanie się

w poszczególnych skargach kasacyjnych, zostaną omówione poniżej łącznie.

10

Rozpoznanie zasadności skarg należy jednak poprzedzić przypomnieniem,

że stosownie do art. 3 ustawy o k.w.h. domniemywa się, że prawo jawne z księgi

wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, zaś prawo

wykreślone nie istnieje.

Usunięcie powstałej, na skutek przyczyn i zdarzeń o różnym charakterze,

sprzeczności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej a jej rzeczywistym stanem prawnym, może odbyć się wyłącznie na

podstawie wyroku sądu wydanego w oparciu o art. 10 ustawy o k.w.h. Zgodnie

z art. 10 ustęp 1 cytowanej ustawy w razie niezgodności między stanem prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte

wpisem nieistniejącego obciążenia lub ograniczenia, może żądać usunięcia

niezgodności.

Powyższe powództwo ma złożony charakter, bo chociaż w jego konstrukcji

dominują elementy decydujące o zakwalifikowaniu go do powództw zmierzających

do ustalenia prawa, to jednak pozwala ono uprawnionemu na doprowadzenie do

ujawnienia ustalonego prawa w księdze wieczystej, przez co osiąga on ochronę

prawną nie tylko w relacji z przeciwnikiem sporu (jak w sprawie o ustalenie) lecz

w relacji z wszystkimi uczestnikami obrotu, w stosunku do których może powoływać

się na treść księgi wieczystej i domniemanie z art. 3 u.k.w.h. (por. wyrok SN z dnia

4.03.2011 roku, I CSK 340/10, Lex nr 785271). Legitymowana do wniesienia

powództwa jest osoba uprawniona do złożenia wniosku o dokonanie wpisu

w księdze wieczystej (por. uchwała (7) SN z dnia 15.03.2006 roku, III CZP 106/05,

OSNC 2006/10/160). Ciężar dowodu wykazania, że rzeczywisty stan prawny

nieruchomości jest odmienny od ujawnionego w księdze wieczystej spoczywa na

powodzie (por. wyrok SN z dnia 19.01.2012 roku, IV CSK 309/11, Lex nr 1125290).

Przechodząc po tych uwagach ogólnych do rozpoznania zarzutów

sformułowanych w skargach kasacyjnych pozwanych należy w pierwszym rzędzie

podzielić zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., który przewiduje, że sąd nie może

wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem ani zasądzać ponad

żądanie. W orzecznictwie za utrwalony uznać należy pogląd, że w sprawie

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym

11

w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym sąd jest związany żądaniem

pozwu (por. uchwała (7) SN z dnia 18.05.2010 roku, III CZP 134/09, OSNC

2010/10/131).

Z treści obu pozwów połączonych do wspólnego rozpoznania

i rozstrzygnięcia wynika, jak to już wyżej podniesiono, że żądania M. R. dotyczyły

uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w odniesieniu

do działki nr 73/4 wchodzącej w skład nieruchomości objętej księgą wieczystą nr

[…] oraz działki nr 73/5 wchodzącej w skład nieruchomości objętej księgą

wieczystą nr […]. Powódka twierdziła, że niezgodność między stanem prawnym

tych działek ujawnionym w księgach wieczystych a rzeczywistym stanem prawnym

polega na tym, że to ona jest właścicielką tych działek a nie wpisany w tym

charakterze Skarb Państwa (co do działki nr 73/4) i Gmina K. (odnośnie do działki

nr 73/4). Twierdzenia te opierała na przedłożonej do akt sprawy decyzji Ministra

Środowiska z dnia 8 sierpnia 2000 roku (nr BP/RT – 2/ 212/00) stwierdzającej

nieważność orzeczenia Ministra Leśnictwa z dnia 23 listopada 1950 r. w sprawie

zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa Tartak Parowy i

Fabryka Drewna Generatorowego – H. S. – B. w części dotyczącej nieruchomości

gruntowych oraz znajdujących się na nich zabudowań mieszkalnych

i gospodarczych stanowiących własność małżonków D. - poprzedników prawnych

powódki.

Działka gruntu jest podstawową jednostką geodezyjną i stanowi oznaczony

określonym numerem ciągły obszar gruntu o określonej powierzchni jednorodny ze

względu na stan prawny. W znaczeniu wieczystoksięgowym nieruchomością jest

nieruchomość objęta jedną księgą wieczystą, kryterium decydującym jest w tym

przypadku założenie jednej księgi wieczystej dla nieruchomości, w skład której

wchodzić może jedna lub więcej działek gruntu w powyższym rozumieniu

oznaczonych numerami geodezyjnymi. Jeżeli dla graniczących ze sobą

i stanowiących jeden kompleks działek gruntu należących do jednego właściciela

jest prowadzona jedna księga wieczysta, stanowią one jedną nieruchomość (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2003 r., II CKN 1306/00, nie publ.).

Przyjmuje się obowiązywanie reguły „jedna księga - jedna nieruchomość” (zob.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZP 24/06, OSNC 2007,

12

nr 2, poz. 24 i z dnia 26 kwietnia 2007 r., III CZP 27/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 62,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., IV CK 114/02,

OSNC 2004, nr 12, poz. 201).

Z treści wskazanych w pozwach ksiąg wieczystych wynika, że księga

wieczysta nr […] jest prowadzona dla zabudowanej nieruchomości o powierzchni

17,9190 ha stanowiącej własność Skarbu Państwa i przedmiot prawa użytkowania

wieczystego Fabryki Parkietów B. spółki z o.o. W jej skład wchodzą działki

oznaczone numerami 71/4, 71/7, 72/1, 72/2, 73/1, 73/2, 73/4, 340/1 i 340/2.

Żądanie uzgodnienia dotyczyło tylko jednej (nr 73/4) z wielu działek

składających się na nieruchomość objętą księgą wieczystą nr […], przy czym

zauważyć należy, że działka nr 73/4 liczy 2,0675 ha i tylko w części wynoszącej

1,7727 ha pokrywa się powierzchniowo z działką należącą do poprzedników

prawnych powódki. Tymczasem Sąd Apelacyjny, orzekając reformatoryjnie,

nakazał wykreślenie z działu II księgi nr […] w podrubryce 2.2.2 wpisu Skarbu

Państwa jako właściciela i w podrubryce 2.4.5 wpisu użytkowanie wieczystego

Fabryki Parkietów B. spółki z o.o. i wpisanie w ich miejsce w dziale II księgi

wieczystej prawa własności M. R. w całości. Orzekł więc ponad żądanie powódki,

skoro nie kwestionowała ona w istocie, że nieruchomość objęta opisaną wyżej

księgą poza działką nr 73/4 jest przedmiotem własności Skarbu Państwa i

przedmiotem prawa użytkowania wieczystego Fabryki Parkietów B. sp. z o.o. Ta

sama uwaga dotyczy także objętej drugim żądaniem powódki działki nr 73/5 o

powierzchni 0,0325 ha, która wraz z działkami nr 77/11, 77/9, 78/7, 93/3, 77/15,

93/10, 93/11 i 93/12 składa się na nieruchomość zabudowaną o łącznej

powierzchni 0,39 ha wpisaną do księgi wieczystej nr […].

Niezależnie od tego, że tylko część działki nr 73/4 pokrywa się co do granic

i powierzchni z działką należącą do poprzedników prawnych powódki wskazać

należy, że Sąd Apelacyjny uwzględniając powództwo co do działki nr 73/4 naruszył

art. 5 i 6 ustęp 1 i 2 u.k.w.h., stąd za trafne uznać należy w tym zakresie zarzuty

skarżących- Skarbu Państwa i Fabryki Parkietów B. spółki z o.o. sformułowane w

skargach kasacyjnych.

Stosownie do treści art. 5 u.k.w.h. w razie niezgodności między stanem

prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem

13

prawnym treść księgi rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną

z osobą uprawnioną według treści księgi nabył własność lub inne prawo rzeczowe

(rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych). Art. 6 tej ustawy przewiduje z kolei

w ustępie 1, że rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie chroni

rozporządzeń nieodpłatnych albo dokonanych na rzecz nabywcy działającego

w złej wierze. W złej wierze jest ten, kto wie, że treść księgi wieczystej jest

niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym, albo ten, kto z łatwością mógł się

o tym dowiedzieć (ustęp 2).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsze skargi kasacyjne

podziela pogląd sformułowany w uchwale (7) SN z dnia 15.02.2011 roku (III CZP

90/10, OSNC 2011/7-8/76), zgodnie z którym rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych chroni nabywcę prawa użytkowania wieczystego także w razie

wadliwego wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa lub jednostki samorządu

terytorialnego jako właściciela nieruchomości. W uzasadnieniu powołanej uchwały

Sąd Najwyższy wskazał, że wadliwość taka może nastąpić wówczas, gdy podstawę

ujawnienia w księdze wieczystej Skarbu Państwa (jednostek samorządowych) jako

właściciela nieruchomości stanowiło wadliwe zaświadczenie o przejęciu gruntu na

cele reformy rolnej lub wadliwa decyzja nacjonalizacyjna, a następnie doszło do

stwierdzenia nieważności tej decyzji z mocą wsteczną. Sąd zwrócił dalej uwagę, że

prawo użytkowania wieczystego mogło i może nadal obciążać jedynie grunty

państwowe i samorządowe oraz że z przepisów ustawy o księgach wieczystych

i hipotece wynika zasada ochrony osób trzecich działających w obrocie prawnym

w dobrej wierze, a także zasada bezpieczeństwa obrotu prawnego. Uzyskują one

w określonych warunkach prymat nad konstytucyjną zasadą ochrony prawa

własności (art. 21 i 64 Konstytucji). W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

21 lipca 2004 r., SK 57/03 (OTK-A Zb.Urz. 2004, nr 7, poz. 69) wyjaśniono,

że konstytucyjna ochrona prawa własności, unormowana w art. 21 i art. 64

Konstytucji, nie przekreśla możliwości takiego ukształtowania mechanizmów prawa

prywatnego, które prowadzą do zapewnienia dalej idącej ochrony pewnym

interesom prawnym względem innych.

Według dalszych wywodów Sądu Najwyższego zawartych w uzasadnieniu

wspomnianej uchwały zasada wiarygodności ksiąg wieczystych (art. 5 u.k.w.h.)

14

obejmuje także prawo użytkowania wieczystego, a zasada ta nie powinna

ustępować przed regułą wyrażoną w art. 232 k.c.; nieruchomość może zmienić

swój status prawny w określonym czasie, a wadliwe postępowanie Skarbu Państwa

prowadzące do zmiany tego statusu (w postaci przejęcia nieruchomości m.in.

w wyniku nacjonalizacji), nie może pozbawiać użytkownika wieczystego ochrony

prawnej nawet wobec właściciela gruntu. Użytkownika tego nie można zatem

traktować jedynie jako posiadacza cudzej nieruchomości bez tytułu prawnego.

Sąd Najwyższy stwierdził dalej, że rękojmia powinna chronić osobę trzecią

(nabywcę prawa) działającego w zaufaniu do treści wpisu do księgi wieczystej.

W odniesieniu do prawa użytkowania wieczystego ochrona udzielona osobie

trzeciej powinna prowadzić nie tylko do nabycia prawa użytkowania wieczystego od

osoby nieuprawnionej (podstawowy skutek konstytutywnego działania rękojmi).

Należy jeszcze przyjąć, że nabycie to ma nastąpić w takim kształcie jurydycznym

i konfiguracji podmiotowej (użytkownik - Skarb Państwa), w jakim prawo

użytkowania wieczystego występuje w obrocie prawnym de lege lata (dalszy skutek

konstytutywnego działania rękojmi). Uzyskanie własności przez Skarb Państwa

stanowi zatem wtórny i niesamodzielny, bo pochodny skutek służący zapewnieniu

jak najpełniejszej ochrony prawnej osobie trzeciej (nabywcy użytkowania

wieczystego), działającej w zaufaniu do treści wpisu do księgi wieczystej. Prawny

sens takiej ochrony wyraża się też w odpowiednim ukształtowaniu stosunku

prawnorzeczowego między użytkownikiem wieczystym a Skarbem Państwa,

zgodnie z treścią aktualnego wpisu do księgi wieczystej przy uwzględnieniu

ogólnego i szczegółowego reżimu prawnego tego stosunku. W uzasadnieniu

powołanej uchwały Sąd Najwyższy wskazał dalej, że taka interpretacja art. 5

u.k.w.h., przewidująca dwa skutki prawne, determinuje także sposób ochrony

byłego właściciela gruntu, pozostaje mu bowiem roszczenie odszkodowawcze

przeciwko Skarbowi Państwa (jednostce samorządu terytorialnego) z racji

definitywnej utraty prawa własności gruntu w odpowiednim czasie, tj. w chwili

uzyskania przez te podmioty statusu właścicieli gruntu; skutek wtórny działania

zasady rękojmi nie eliminuje stanu bezprawności działania Skarbu Państwa

w związku z przejęciem gruntu byłego właściciela.

15

Z ustaleń faktycznych niniejszej sprawy wynika, że Fabryka Parkietów B.

spółka z o.o. (dalej jako Spółka) nabyła prawo użytkowania wieczystego

nieruchomości objętej księgą wieczystą nr […] oraz prawo własności

posadowionych na niej budynków i budowli w drodze czynności prawnej (umowy

z dnia 13.05.2004 roku) zdziałanej z poprzednim użytkownikiem wieczystym

wpisanym do księgi wieczystej czyli spółką Tartaki „W.” S.A. (następcą prawnym

Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego). Sąd Apelacyjny orzekając o wykreśleniu

z księgi wieczystej prawa użytkowania wieczystego przysługującego Spółce oraz

w konsekwencji o wykreśleniu hipotek obciążających to prawo, nie rozważył

należycie, czy pozwanej Spółce jako użytkownikowi wieczystemu służy ochrona

wynikająca z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych i czy w związku z tym

dopuszczalne było uwzględnienie powództwa M. R. Z ustaleń faktycznych wynika

przecież, że czynność prawna stanowiąca podstawę nabycia przez Spółkę prawa

użytkowania wieczystego nie miała charakteru nieodpłatnego, a w dacie jej

zawarcia w księdze wieczystej figurował jako właściciel nieruchomości Skarb

Państwa, a jako użytkownik wieczysty kontrahent pozwanej Spółki.

Podzielić dalej należy sformułowany we wszystkich skargach kasacyjnych

zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 365 § 1 k.p.c. przewidującego,

że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał,

lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji

publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

W orzecznictwie i doktrynie ugruntowane jest stanowisko, że przewidziane

w art. 365 k.p.c. związanie innych sądów prawomocnym orzeczeniem dotyczy tylko

samej sentencji orzeczenia, a nie ustaleń faktycznych i poglądów prawnych

wyrażonych w jego uzasadnieniu ( por. wyrok SN z dnia 13.03.2008 roku, III CSK

284/07, Lex nr 380931).

Przedmiotem prawomocności materialnej wyroku jest ostateczny rezultat

rozstrzygnięcia, a nie przesłanki, które do niego doprowadziły. Sąd orzekając

w konkretnej sprawie nie jest związany ustaleniami faktycznymi poczynionymi

w innej sprawie, jak również poglądami prawnymi wyrażonymi w uzasadnieniu

zapadłego wyroku (por. wyrok SN z dnia 11.02.2011 roku, I CSK 249/10, Lex nr

936477). Związanie treścią prawomocnego orzeczenia sądu wyraża się w tym, że

16

inne sądy oraz inne organy państwowe, a w przypadkach przewidzianych

w ustawie także inne osoby, muszą brać pod uwagę fakt istnienia i treść

prawomocnego orzeczenia sądu. Związanie to jednak- wbrew odmiennemu

zapatrywaniu Sądu Apelacyjnego - dotyczy treści samej sentencji i nie obejmuje jej

uzasadnienia, zawierającego wskazanie dokonanych ustaleń i ich ocenę prawną.

Odnosi się ono bowiem do samego rezultatu rozstrzygnięcia, a nie przesłanek,

które do niego doprowadziły (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 stycznia

2000 r., II CKN 655/98, niepubl.; z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, niepubl.).

Sąd Apelacyjny zinterpretował wskazany wyżej przepis prawa procesowego

w ten sposób, że przyjął, iż jest zobligowany do wydania w niniejszej sprawie

wyroku reformatoryjnego uwzględniającego żądania powódki i że jest to

konsekwencja mocy wiążącej wyroku Sądu Apelacyjnego w Y z dnia 6.09.2007

roku, który oddalając roszczenie odszkodowawcze powódki skierowane przeciwko

Skarbowi Państwa- Wojewodzie W. stwierdził, że powódka jest właścicielką działki

nr 73/3 (następnie podzielonej na działkę nr 73/4 i 73/5, o które chodzi w niniejszej

sprawie) i stąd nie wykazała szkody uzasadniającej zasądzenie na jej rzecz

dochodzonego odszkodowania.

Zauważyć jednak należy, że Sądy orzekające badały przesłanki deliktowej

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa w układzie powołanych

przez powódkę w tamtej sprawie faktów. Oddalenie powództwa przez Sąd

Apelacyjny w Y oznacza, że powódka nie może po raz drugi wystąpić z tym samym

roszczeniem przeciwko temu samemu podmiotowi w oparciu o tę samą podstawę

faktyczną. Pamiętać jednak należy, że w tamtej sprawie powódka oparła swoje

roszczenie odszkodowawcze na decyzji Wojewody K. z dnia 30 grudnia 1992 roku

stwierdzającego nabycie przez PPD prawa użytkowania wieczystego gruntów

Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ustawy z dnia 29.09.1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464).

Sąd Apelacyjny w Y oddalił powództwo dochodzone w trybie deliktowego reżimu

odszkodowawczego nie znajdując podstaw do przyjęcia, że powódka wykazała

przesłanki tego roszczenia.

W konsekwencji stwierdzić należy, iż Sąd Apelacyjny w X nie był związany

ustaleniami wskazanymi w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Y, lecz

17

powinien był dokonać własnych ustaleń faktycznych i ocenić, czy zachodzą

podstawy faktyczne i prawne do uwzględnienia aktualnych żądań powódki w

kształcie zgłoszonym w obu pozwach. Z powyższych przyczyn wniesione przez

Skarb Państwa i pozwaną Spółkę skargi kasacyjne okazały się zasadne.

Z uwagi na zasadność zarzutów skargi kasacyjnej wniesionej przez Gminę

K. zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu także w części odnoszącej się do

pozwanej Gminy. Podkreślić jednak należy, że o ile zostały w sprawie poczynione

ustalenia faktyczne niezbędne do oceny prawnej żądania zgłoszonego wobec

działki nr 73/4, to ani Sąd Okręgowy ani Sąd Apelacyjny w X nie dokonały w

niniejszej sprawie ustaleń faktycznych dotyczących działki nr 73/5, co w zasadzie

uniemożliwia ocenę prawną roszczenia powódki o uzgodnienie stanu prawnego

ujawnionego w księdze wieczystej nr […] z rzeczywistym stanem prawnym działki

nr 73/5.Ze wskazanych wyżej względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w całości i sprawę przekazał

temu Sądowi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

db

18