III CSK 229/12

Sygn. akt III CSK 229/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Instytutu […]

przeciwko N. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 2 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 22 września 2011 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od N. G.

na rzecz Instytutu [...] kwotę 114.090,40 zł z ustawowymi odsetkami od kwot i dat

szczegółowo wskazanych w sentencji wyroku; umorzył w pozostałej części

postępowanie w sprawie i orzekł o kosztach procesu i kosztach sądowych.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, że strony łączyła umowa najmu

lokali użytkowych zawarta w dniu 28 grudnia 2007 r. Pozwany nie spełniał

w umówionym terminie świadczeń wynikających z tej umowy, wobec czego powód

umowę wypowiedział. Pozwany zajmowanych pomieszczeń nie wydał i nie uiszczał

na rzecz powoda należności z tego tytułu. Władanie pomieszczeniami bez tytułu

prawnego uprawniało powoda do domagania się od pozwanego, pozostającego od

chwili wypowiedzenia umowy w złej wierze, zapłaty wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z lokali, na podstawie art. 224-226 k.c. w związku z art. 230 k.c.

Wysokość tego wynagrodzenia odpowiada wysokości czynszu jaki otrzymałby

właściciel lokalu gdyby go wynajął, a zatem, w okolicznościach sprawy, wysokości

dotychczasowego czynszu. Uwzględniając przeto wysokość czynszu uiszczanego

przez pozwanego na podstawie umowy i biorąc pod uwagę, że żądanie zapłaty

dotyczyło okresu od lipca do listopada 2010 r., Sąd Okręgowy zasądził na rzecz

powoda kwotę 114.090,40 zł (22818,08 zł x 5), z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie liczonymi od dat wezwań do zapłaty wynikających z not księgowych.

Sąd Apelacyjny rozpoznając sprawę na skutek apelacji pozwanego,

wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok w części

uwzględniającej powództwo w ten sposób, że oddalił powództwo i orzekł o kosztach

procesu w obu instancjach i kosztach sądowych. Jak wynika z uzasadnienia tego

rozstrzygnięcia, Sąd Apelacyjny ocenił powództwo jako nieuzasadnione niezależnie

od zarzutów apelacji. Sąd ten na podstawie umowy, na którą powoływał się

w pozwie powód, dokonał ustalenia, że właścicielem nieruchomości, na której

znajdują się pomieszczenia wynajęte pozwanemu, nie jest powód, mający

osobowość prawną, ale Polska Akademia Nauk. Taki stan prawny, zdaniem Sądu

odwoławczego, uzasadniał wniosek o braku legitymacji czynnej powoda biorąc pod

uwagę, że powód, tak w pozwie jak i w toku postępowania, wskazywał,

że dochodzona kwota stanowi wynagrodzenie za bezumowne korzystanie

z nieruchomości; tymczasem takie roszczenie przysługuje właścicielowi, którym

3

jest PAN. Sąd Apelacyjny wskazał nadto, że co prawda powodowi przysługiwałoby

ewentualnie roszczenie odszkodowawcze z tytułu nienależytego wykonania

umowy, to jest nieterminowego zwrotu przedmiotu najmu, jednakże powód,

reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, nie konstruował w ten

sposób swojego żądania, sąd natomiast bez naruszenia art. 321 k.p.c. nie mógł

wyjść poza podstawę faktyczną zgłoszonego żądania.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c., powód, w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego, zarzucił naruszenie art. 471 w związku z art. 675 § 1 k.c. przez

niezastosowanie i wadliwe przyjęcie, że nie ma legitymacji czynnej do dochodzenia

roszczenia o zapłatę oraz naruszenie art. 414 k.c., art. 405 k.c. i art. 659 § 1 k.c.

przez ich niezastosowanie.

W ramach podstawy naruszenia przepisów procesowych skarżący zarzucił

naruszenie art. 47914

§ 2 k.p.c., art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c., art. 187 § 1,

art. 321 oraz art. 386 § 1 i art. 385 k.p.c.

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie uchylenia wyroku i oddalenia apelacji pozwanego od wyroku Sądu

pierwszej instancji i orzeczenie o kosztach procesu należnych skarżącemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stanowisko Sądu drugiej instancji, że w procesie o zapłatę wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie z rzeczy, na podstawie art. 225 w związku z art. 224 § 2

k.c. (również w związku z art. 230 k.c.) legitymacja czynna przysługuje

właścicielowi jest oczywiście trafne, jednakże oddalenie powództwa, z powołaniem

się na brak legitymacji czynnej powoda ponieważ nie jest właścicielem

nieruchomości zajmowanej przez pozwanego po ustaniu najmu, słusznie zostało

zakwestionowane w skardze kasacyjnej. Powód w pozwie, zgodnie z wynikającym

z art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. obowiązkiem, określił żądanie jako żądanie zapłaty

oznaczonej kwoty oraz przytoczył okoliczności faktyczne uzasadniające to żądanie.

Wskazał, że po ustaniu stosunku najmu, wynikającego z umowy, którą w odpisie

dołączył do pozwu, pozwany nie wydał mu nieruchomości i nie uiszcza na jego

4

rzecz żadnych należności. Te należności, w ocenie powoda, odpowiadają

wysokością miesięcznemu czynszowi dotychczas płaconemu na podstawie

umownej. W pozwie powód istotnie dochodzoną należność nazwał

wynagrodzeniem za bezumowne korzystanie z nieruchomości, jednakże ani

w pozwie ani w toku sprawy powód nie wskazywał, jako podstawy prawnej tak

ujętego roszczenia procesowego, przepisów kodeksu cywilnego dotyczących

rozliczeń między posiadaczem nieruchomości a jej właścicielem. Nie można też nie

zauważyć, że kierując do pozwanego przed procesem wezwania do zapłaty,

domagał się od niego odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokali.

Dołączona do pozwu umowa nie pozostawiała wątpliwości, że właścicielem

nieruchomości jest PAN, powód natomiast korzysta z tej nieruchomości na

podstawie zawartej z PAN-em, na czas nieoznaczony, umowy o charakterze

zobowiązującym („ma prawo używać”). Realizując wynikające z tej umowy

uprawnienia, zawarł z pozwanym umowę najmu i umowę tę następnie skutecznie

wypowiedział. Kwalifikacja roszczenia, jako roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z nieruchomości na podstawie art. 224 § 2 w związku z art.

225 k.c. w związku z art. 230 k.c. została dokonana przez sąd pierwszej instancji.

W orzecznictwie przyjmuje się, że nawet wskazanie przez powoda w pozwie

podstawy prawnej żądania, z uwagi na zasadę da mihi factum ego dabo tibi ius, nie

ma dla sądu charakteru wiążącego (aczkolwiek nie jest całkowicie pozbawione

doniosłości prawnej). W sytuacji jednak, gdy dochodzona przez powoda kwota była

przez niego nazywana raz wynagrodzeniem, raz odszkodowaniem, on sam nie

powoływał się na własność, ale na okoliczności wprost wskazujące na nienależyte

wykonanie przez pozwanego stosunku umownego i ofiarowane przez niego

dowody nie wskazywały, że konstruuje roszczenie uzupełniające, nie podawał też

materialnoprawnej podstawy prawnej realizowanego roszczenia procesowego,

sąd drugiej instancji dostrzegając wadliwość stanowiska Sądu pierwszej instancji

co do kwalifikacji prawnej, nie mógł zdecydować o oddaleniu powództwa, z powodu

braku legitymacji czynnej dla realizacji roszczenia właścicielskiego.

Sąd Odwoławczy dostrzegł co prawda, że powodowi przysługuje roszczenie

odszkodowawcze, z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania, wyraził jednak

pogląd o związaniu podstawą faktyczną żądania. Przepis art. 321 k.p.c. stanowiąc,

5

że sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem ani

zasądzać ponad żądanie, pozostaje w ścisłym związku z art. 187 k.p.c.

Sąd nie może zatem orzec o czym innym niż domagał się powód, nie może też

orzec na innej podstawie faktycznej niż wskazywana przez powoda. Z okoliczności

sprawy nie wynika jednak, aby Sąd orzekając o odszkodowaniu za nienależyte

wykonanie umowy miał orzec o czym innym i na podstawie innych okoliczności

faktycznych niż wskazywane przez powoda. Okoliczności faktyczne pozostały nie

zmienione, a dokonanie kwalifikacji prawnej ustalonego stanu faktycznego z innej

podstawy prawnej niż wskazana przez Sąd pierwszej instancji, nie było wyłączone.

Skarżący trafnie przy tym wskazuje w skardze kasacyjnej, że w orzecznictwie

przyjmuje się, iż wynajmujący, nie będący właścicielem rzeczy najętej, może

domagać się naprawienia szkody wynikłej z nieuwzględnienia przez najemcę

obowiązku zwrotu rzeczy wówczas gdy przysługiwało mu uprawnienie do

dysponowania rzeczą po zakończeniu najmu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

11 marca 1999 r. III CKN 198/09, OSNC z. 1999 r., nr 10, poz. 72). Dowód braku

takich uprawnień po stronie powoda obciążał, zgodnie z art. 6 k.c., pozwanego.

Ponadto nie można pomijać, że pozwany w procesie takiego zarzutu nie podnosił.

Podkreślić też należy, że sprawa toczyła się w postępowaniu gospodarczym,

w stanie prawnym, w którym obowiązywały jeszcze przepisy k.p.c. dotyczące

prekluzji dowodowej. Oznaczało to, że pozwany miał obowiązek, zgodnie z art.

47914

§ 2 k.p.c., w odpowiedzi na pozew podać wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz

dowody na ich poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku

postępowania, chyba że wykazałby, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie

było możliwe albo, że potrzeba powołania wynikła później. Wysokość dochodzonej

kwoty została zakwestionowana przez pozwanego dopiero w apelacji, a zatem

niewątpliwie z naruszeniem powołanego przepisu. Jeżeli jednak Sąd Apelacyjny

miał wątpliwość czy zarzut taki nie byłby podniesiony gdyby roszczenie zostało

prawidłowo zakwalifikowane, winien był zaskarżony wyrok uchylić i sprawę

przekazać sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, nie było

natomiast podstawy do wnioskowania o niewykazaniu przez powoda szkody.

6

W świetle powyższego zarzuty procesowe skargi kasacyjnej poczytać należy

za uzasadnione. Powyższe czyni też uzasadnionym zarzut naruszenia przez Sąd

Apelacyjny art. 471 k.c. (w związku z art. 675 § 1 k.c.), przez jego niezastosowanie.

Jakkolwiek skarżący ma rację, że rzeczą sądu jest zbadanie możliwych

podstaw prawnych przedstawionego mu pod osąd roszczenia procesowego,

to jednak przypisywanie Sądowi naruszenia art. 414 i art. 405 k.c., przez

zaniechanie rozstrzygnięcia o roszczeniu na tej podstawie prawnej, jest nietrafne.

Wprawdzie art. 414 k.c. postanawia, że przepisy niniejszego tytułu, tj. normującego

bezpodstawne wzbogacenie, nie uchybiają przepisom o obowiązku naprawienia

szkody, co mogłoby wskazywać na dopuszczalność zbiegu roszczenia z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia nie tylko z roszczeniem o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym, ale i roszczeniem o naprawienie szkody

będącej następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania,

to jednak zbieg taki w literaturze przedmiotu i orzecznictwie, zasadniczo, wyklucza

się. Przeważający w piśmiennictwie i orzecznictwie pogląd, do którego skład

orzekający w sprawie niniejszej przyłącza się, odrzuca dopuszczalność zbiegu

roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia z roszczeniami z tytułu

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania i zacieśniający

tym samym zastosowanie art. 414 k.c., tylko do roszczeń z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia i roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym. W odniesieniu do roszczeń z tytułu niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania z umowy wzajemnej niedopuszczalność

zbiegu z roszczeniem z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wynika jednoznacznie

z art. 494 i 495 k.c. W świetle wymienionych przepisów, w razie niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania z umowy wzajemnej wierzycielowi

przysługuje albo roszczenie oparte na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu

albo roszczenie oparte na przepisach o odpowiedzialności kontraktowej. Podobnie

rzecz przedstawia się w wypadkach niewykonania lub nienależytego wykonania

innych zobowiązań. Ogólniejszy charakter założenia przyjętego w art. 494 i 495 k.c.

potwierdzają w szczególności przepisy art. 395 § 2, art. 560 § 2, art. 574, 675, 705,

718, 740, 742, 766, 844 i 871 k.c. Gdy więc wierzycielowi w danym przypadku

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przysługuje roszczenie

7

oparte na przepisach o odpowiedzialności kontraktowej, może on dochodzić tylko

tego roszczenia. Dopuszczenie wówczas możliwości dochodzenia także roszczenia

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia podważałoby sens szczegółowych

unormowań stosunków obligacyjnych, uwzględniających ich specyfikę (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia z dnia 7 maja 2009 r. IV CSK 523/08, M. Prawn.

2010/20/1138-1139). Jednocześnie wskazuje się na niemożność konstruowania

w ogóle roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wewnątrz stosunków

zobowiązaniowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 1969 r., II CR

530/68, OSNC 1969, nr 12, poz. 224; uchwały Sądu Najwyższego: z dnia

27 listopada 1985 r., III CZP 65/85 i z dnia 27 kwietnia 1995 r., III CZP 46/95,

OSNC 1995, nr 7-8, poz. 114; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 lipca 1997 r.,

II CKN 289/97; z dnia 12 marca 1998 r., I CKN 522/97, OSNC 1998, nr 11,

poz. 176; z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 786/00; z dnia 31 stycznia 2003 r.,

IV CKN 1716/00; z dnia 24 lutego 2005 r., III CK 454/04; z dnia 6 lipca 2006 r.,

III CSK 66/05; z dnia 30 stycznia 2007 r., IV CSK 221/06; z dnia 14 marca 2008 r.,

IV CSK 460/07).

Z przedstawionych przeto przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2

w związku z art. 39821

k.p.c.

jw