III CSK 303/12

Sygn. akt III CSK 303/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt Polskiej

Akademii Nauk w K.

przeciwko N. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 lipca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo

i orzekającej o kosztach procesu (pkt 1.) oraz w części

orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 3.)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od N. G. na

rzecz Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt Polskiej Akademii Nauk w K. kwotę

69.550,79 zł z ustawowymi odsetkami od kwot i dat szczegółowo wskazanych w

sentencji wyroku; umorzył w pozostałej części postępowanie w sprawie i orzekł o

kosztach procesu. W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, że strony

łączyła umowa najmu lokali użytkowych położonych w K. przy ul. S.[…], zawarta w

dniu 28 grudnia 2007 r. Pozwany nie spełniał w umówionym terminie świadczeń

wynikających z tej umowy, wobec czego powód umowę wypowiedział. Pozwany nie

wydał zajmowanych pomieszczeń i nie uiszczał na rzecz powoda należności

z zajmowania lokalu tytułu. Władanie pomieszczeniami bez tytułu prawnego

uprawniało powoda do domagania się od pozwanego, pozostającego od chwili

wypowiedzenia umowy w złej wierze, zapłaty wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z lokali, na podstawie art. 224-226 k.c. w związku z art. 230 k.c.

Wysokość tego wynagrodzenia odpowiada wysokości czynszu jaki otrzymałby

właściciel lokalu gdyby wynajął lokal, a zatem, w okolicznościach sprawy,

wysokości dotychczasowego czynszu. Uwzględniając przeto wysokość czynszu

uiszczanego przez pozwanego na podstawie umowy oraz umówioną należność za

media z okresu od lipca do listopada 2010 r., Sąd Okręgowy zasądził na rzecz

powoda dochodzoną ostatecznie kwotę 69.550,79 zł, z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie liczonymi od dat wezwań do zapłaty wynikających z not księgowych.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji pozwanego i uznając ją za

częściowo uzasadnioną, jednakże z innych przyczyn niż w niej wskazane, Sąd

Apelacyjny, wyrokiem z dnia 3 lipca 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten

sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.433,55 zł

z ustawowymi odsetkami od kwot i dat szczegółowo wskazanych w sentencji

wyroku, oddalił powództwo i apelację w pozostałych częściach i orzekł o kosztach

procesu w obu instancjach. Sąd Apelacyjny wskazał na wadliwość przyjętej przez

Sąd pierwszej instancji podstawy prawnej dochodzonego roszczenia o zapłatę.

Rozważając możliwe podstawy prawnomaterialne tego roszczenia, Sąd wskazał na

art. 471 k.c., zwrócił jednak uwagę, że powód nie powoływał się na uszczerbek

3

w postaci straty lub nieosiągniętych korzyści z powodu nieoddania mu przez

pozwanego, po ustaniu umowy, przedmiotu najmu, zatem taka szkoda nie została

przez niego w toku postępowania wykazana. Nie znalazł też Sąd podstaw do

uwzględniania powództwa na podstawie art. 405 k.c. W ocenie Sądu powództwo

było natomiast uzasadnione w zakresie dochodzonych należności za wywóz śmieci

za okres siedmiu miesięcy w łącznej kwocie 1.096,55 zł oraz w zakresie kwoty 482

zł stanowiącej skapitalizowane odsetki za opóźnienie w zapłacie kwot 2.245 zł

i 21.373,49 zł, stąd też ostatecznie zasądzeniu podlegała kwota 1.433,55 zł.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c., powód, w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego, zarzucił naruszenie art. 471 w związku z art. 477, art. 675 § 1 i art.

361 k.c. oraz art. 405 k.c., przez ich niezastosowanie.

W ramach podstawy naruszenia przepisów procesowych skarżący zarzucił

naruszenie art. 47914

§ 2 k.p.c., art. 230, art. 232 k.p.c. w związku z art.6 k.c., art.

386 §1 i art. 385 k.p.c.

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

w części oddalającej powództwo ponad kwotę 1.433,55 zł i przekazania sprawy

w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie

uchylenia wyroku i oddalenia apelacji pozwanego od wyroku Sądu pierwszej

instancji i orzeczenie o kosztach procesu należnych skarżącemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stanowisko Sądu drugiej instancji, że w procesie o zapłatę wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie z rzeczy, na podstawie art. 225 w związku z art. 224

§2 k.c. (również w związku z art. 230 k.c.) legitymacja czynna przysługuje

właścicielowi jest oczywiście trafne, trafna zatem była ocena tego Sądu co do

wadliwej kwalifikacji roszczenia powoda dokonana przez sąd pierwszej instancji.

Trafnie też Sąd odwoławczy dostrzegł, że w pozwie powód domagał się zapłaty

w związku z tym, że po ustaniu najmu pozwany, z naruszeniem obowiązku

umownego, nie wydał mu zajmowanych pomieszczeń. Nietrafne są jednak

rozważania Sądu podejmujące próbę usytuowania żądania w płaszczyźnie

wzbogacenia pozwanego i zubożenia powoda tylko już z tej przyczyny, że

niewątpliwie mamy do czynienia z naruszeniem obowiązku kontraktowego.

4

Wprawdzie art. 414 k.c. postanawia, że przepisy niniejszego tytułu, tj.

normującego bezpodstawne wzbogacenie, nie uchybiają przepisom o obowiązku

naprawienia szkody, co mogłoby wskazywać na dopuszczalność zbiegu

roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie tylko z roszczeniem

o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, ale i roszczeniem

o naprawienie szkody będącej następstwem niewykonania lub nienależytego

wykonania zobowiązania, to jednak zbieg taki w literaturze przedmiotu

i orzecznictwie, zasadniczo, wyklucza się. Przeważający w piśmiennictwie

i orzecznictwie pogląd, do którego skład orzekający w sprawie niniejszej przyłącza

się, odrzuca dopuszczalność zbiegu roszczenia z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia z roszczeniami z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania i zacieśniający tym samym zastosowanie art. 414 k.c., tylko do

roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia i roszczeń o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym. W odniesieniu do roszczeń z tytułu

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania z umowy wzajemnej

niedopuszczalność zbiegu z roszczeniem z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia

wynika jednoznacznie z art. 494 i 495 k.c. W świetle wymienionych przepisów,

w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania z umowy

wzajemnej wierzycielowi przysługuje albo roszczenie oparte na przepisach

o bezpodstawnym wzbogaceniu albo roszczenie oparte na przepisach

o odpowiedzialności kontraktowej. Podobnie rzecz przedstawia się w wypadkach

niewykonania lub nienależytego wykonania innych zobowiązań. Ogólniejszy

charakter założenia przyjętego w art. 494 i 495 k.c. potwierdzają w szczególności

przepisy art. 395 § 2, art. 560 § 2, art. 574, 675, 705, 718, 740, 742, 766, 844 i 871

k.c. Gdy więc wierzycielowi w danym przypadku niewykonania lub nienależytego

wykonania zobowiązania przysługuje roszczenie oparte na przepisach

o odpowiedzialności kontraktowej, może on dochodzić tylko tego roszczenia.

Dopuszczenie wówczas możliwości dochodzenia także roszczenia z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia podważałoby sens szczegółowych unormowań

stosunków obligacyjnych, uwzględniających ich specyfikę (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia z dnia 7 maja 2009 r. IV CSK 523/08, M.Prawn.

2010/20/1138-1139). Jednocześnie wskazuje się na niemożność konstruowania

5

w ogóle roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wewnątrz stosunków

zobowiązaniowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 1969 r.,

II CR 530/68, OSNC 1969, nr 12, poz. 224; uchwały Sądu Najwyższego: z dnia

27 listopada 1985 r., III CZP 65/85 i z dnia 27 kwietnia 1995 r., III CZP 46/95,

OSNC 1995, nr 7-8, poz. 114; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 lipca 1997 r.,

II CKN 289/97; z dnia 12 marca 1998 r., I CKN 522/97, OSNC 1998, nr 11, poz.

176; z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 786/00; z dnia 31 stycznia 2003 r., IV CKN

1716/00; z dnia 24 lutego 2005 r., III CK 454/04; z dnia 6 lipca 2006 r., III CSK

66/05; z dnia 30 stycznia 2007 r., IV CSK 221/06; z dnia 14 marca 2008 r., IV CSK

460/07).

Sąd Apelacyjny wskazując na możliwość skutecznego oparcia roszczenia na

podstawie kontraktowej ocenił, że przy tej podstawie, powód nie wykazał szkody

polegającej albo na stracie czyli konieczności zapłaty za najem innych lokali

w miejsce nieopróżnionych przez pozwanego pomieszczeń albo na utracie

pożytków z wynajmu tychże pomieszczeń. W skardze kasacyjnej powód

zarzucając naruszenie art. 471 k.c. (w związku z art. 477, art. 675 § 1 i art. 361

k.c.) dowodzi, że nie było podstawy do przyjęcia, iż nie udowodnił wysokości

szkody, co wiąże z zarzutami procesowymi. Podkreślić należy, że sprawa toczyła

się w postępowaniu gospodarczym, w stanie prawnym, w którym obowiązywały

jeszcze przepisy k.p.c. dotyczące prekluzji dowodowej. Oznaczało to, że pozwany

miał obowiązek, zgodnie z art. 47914

§ 2 k.p.c., w odpowiedzi na pozew podać

wszystkie twierdzenia, zarzuty oraz dowody na ich poparcie pod rygorem utraty

prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że wykazałby, iż ich

powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo, że potrzeba powołania

wynikła później. Powód w pozie wskazał wysokość żądanej od pozwanego kwoty

i ta wysokość została zakwestionowana przez pozwanego dopiero w apelacji,

a zatem niewątpliwie z naruszeniem powołanego przepisu. Jednocześnie

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny ten zarzut apelacji ocenił

jako nieprzekonujący co oznacza, że stawki rynkowe za wynajem pomieszczeń

plasują się w dochodzonej kwocie. W tej sytuacji nie można poczytać za

uzasadnione wnioskowania sądu, że wysokość szkody w postaci utraconego

czynszu nie została udowodniona.

6

W świetle powyższego zarzuty procesowe skargi kasacyjnej poczytać

należało za uzasadnione. Powyższe czyniło też uzasadnionym zarzut naruszenia

przez Sąd Apelacyjny art. 471 k.c. (w związku z art. 675 § 1 k.c.), przez jego

niezastosowanie.

Z przedstawionych przeto przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art.39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2

w związku z art. 39821

k.p.c.