III CZP 16/13

Sygn. akt III CZP 16/13

UCHWAŁA

Dnia 18 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. B., M. S., B. P. i P. P.

przeciwko Skarbowi Państwa - Lasom Państwowym Nadleśnictwu P.

w S.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 18 kwietnia 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 20 czerwca 2012 r.,

„Czy osoba będąca właścicielem gruntu objętego

postępowaniem scaleniowym przeprowadzonym na podstawie

ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów

(Dz.U. Nr 3, poz. 13), która nie będąc uczestnikiem postępowania

scaleniowego nie otrzymała gruntu poscaleniowego, staje się

współwłaścicielem nieruchomości poscaleniowej, do której został

włączony jej grunt, czy też współwłaścicielem nieruchomości

wydzielonej tytułem ekwiwalentu uczestnikowi postępowania

scaleniowego, który został wymieniony w decyzji o zatwierdzeniu

scalenia jako osoba, która wniosła ten grunt do postępowania

scaleniowego?”

podjął uchwałę:

2

Właścicielowi gruntu objętego postępowaniem scaleniowym

przeprowadzonym na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia

1968 r. o scalaniu i wymianie gruntów (Dz.U. Nr 3, poz. 13), który

w decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia nie otrzymał

w zamian za grunty posiadane przed scaleniem innego gruntu,

nie przysługuje prawo do nieruchomości, w której skład wszedł

grunt należący do niego przed scaleniem.

3

Uzasadnienie

W połączonej do wspólnego rozpoznania sprawie z powództw B. B., B. P., P.

P. i M. S. przeciwko Skarbowi Państwa – Lasom Państwowym Nadleśnictwu P.

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym

w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, Sąd Okręgowy w L.

rozpoznając apelacje powodów B. B., B. P. i P. P. od wyroku Sądu Rejonowego we

W. z dnia 16 marca 2011 r. oddającego powództwa, powziął istotne wątpliwości i

postanowieniem z dnia 20 czerwca 2012 r., na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.,

przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, o treści

przytoczonej powyżej.

Zagadnienie to powstało na tle następującego stanu faktycznego. W księdze

wieczystej, oznaczonej nr Kw 34216, założonej w dniu 7 marca 2003 r., jako

właściciel objętych tą księgą działek gruntu nr 11/1, nr 11/2, nr 11/3 i nr 211/3

wpisany jest Skarb Państwa – Nadleśnictwo P. Wpisu dokonano na podstawie

decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. z dnia 30 sierpnia 1972 r.

zatwierdzającej projekt scalenia gruntów wsi S. i B. oraz na podstawie decyzji

Naczelnika Gminy w S. z 16 grudnia 1988 r. w sprawie przekazania nieruchomości,

nieodpłatnie, na czas nieokreślony, Nadleśnictwu P. oraz na podstawie protokołu

przekazania z dnia 23 grudnia 1988 r. Przed scaleniem działka nr 211/3 oznaczona

była numerami 211, 212 i nr 213, a działki nr 11/1, nr 11/2 i nr 11/3, powstałe z

podziału działki nr 11, nosiły przed scaleniem nr 162, nr 163 i nr 164. Wymienione

działki były w posiadaniu poprzedników prawnych powodów od lat 40. ubiegłego

wieku. Na przestrzeni lat posiadacze dokonywali nieformalnego obrotu, jednakże

zmiany w stanie posiadania nie były uwidoczniane w ewidencji gruntów. Poprzednicy

prawni powodów nie byli uczestnikami postępowania scaleniowego. W wyniku

scalenia grunty ekwiwalentne otrzymały osoby wpisane do ewidencji gruntów, a

wymienione działki zostały przyznane Skarbowi Państwa.

Ukształtowany na dzień 4 listopada 1971 r. stan posiadania znalazł

odzwierciedlenie w treści postanowienia Sądu Rejonowego we W. z dnia 12 grudnia

2006 r., sygn. …29/05. Mocą tego postanowienia zostało stwierdzone, że

poprzednicy prawni powodów B. P. i P. P. – J. i Z. małżonkowie P., nabyli z dniem 4

4

listopada 1971 r. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej, własność

nieruchomości składającej się z działek gruntu oznaczonych nr 211/3 i nr 11/1. Nadto

postanowieniem tym stwierdzono, że Z. i D. małżonkowie B., rodzice powoda B. B.,

nabyli z dniem 4 listopada 1971 r. na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej,

własność nieruchomości składającej się z działki gruntu nr 11/2, a małżonkowie J. i

H. G., rodzice powódki M. S., w tym samym trybie nabyli własność działki gruntu nr

11/3. Mimo przeprowadzenia postępowania scaleniowego, w wyniku którego

nieruchomość przypadła Skarbowi Państwa, poprzednicy prawni powodów, a

obecnie powodowie, utrzymują się w posiadaniu działek. Ponadto, w dniu 2 maja

2007 r. powodowie zawarli z rodzicami, w formie aktów notarialnych, umowy

darowizny na podstawie których stali się właścicielami: B. P. właścicielem działki nr

11/1, P. P. – działki nr 211/3, B. B. – działki nr 11/2, a M. S. – działki nr 11/3.

Powodowie żądali usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym przez

odłączenie z księgi wieczystej nr Kw 34216 działek gruntu stanowiących ich

własność na mocy umów darowizny i przyłączenie oznaczonych działek do ksiąg

wieczystych, które już są założone dla innych ich nieruchomości, bądź też założenia

dla odłączonych działek nowych ksiąg wieczystych, z wpisaniem ich jako właścicieli.

Przedstawiając przytoczone na wstępie zagadnienie prawne Sąd Okręgowy

wskazał, że postanowienie wydane w sprawie …29/05 przesądza, iż poprzednicy

prawni powodów byli właścicielami oznaczonych działek według stanu na dzień

4 listopada 1971 r., nie przesądza jednak, że tytuł własności przysługiwał im aż do

dnia zawarcia z powodami umów darowizny. Dokonując analizy przepisów ustawy

z dnia 26 marca 1968 r. – o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13

ze zm.), przytaczając zapatrywania wyrażane w literaturze przedmiotu

i dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy opowiedział się

ostatecznie za poglądem, że właściciel gruntu objętego scaleniem, który nie był

uczestnikiem postępowania scaleniowego powinien raczej poszukiwać ochrony

swego prawa w nieruchomości wydzielonej tytułem ekwiwalentu za ten grunt.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie przestawione przez Sąd Okręgowy wymagające wykładni

przepisów ustawy z dnia 26 marca 1968 r. – o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U.

5

Nr 3, poz. 13 ze zm.– dalej jako u.s.w.g.) w aspekcie celu i skutków scalenia, nie jest

zagadnieniem nowym. Zagadnieniem zbliżonym, wynikłym na tle art. 25 ustawy

z dnia 26 marca 1982 r. – o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 11, poz. 80 ze

m.) Sąd Najwyższy zajmował się w uchwale z dnia 18 grudnia 2008 r. III CZP 125/08

(OSNC 2009, nr 11, poz. 149), natomiast na gruncie przepisów ustawy mającej

zastosowanie w sprawie niniejszej nie tylko w literaturze przedmiotu, ale

i w orzecznictwie Sądu Najwyższego odnaleźć można jednolite w zasadzie

wypowiedzi co do skutków scalenia, również w sytuacji gdy właściciel objętego tym

postępowaniem gruntu nie brał w nim udziału (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

22 lutego 1971 r., II CR 94/71, OSPiKA 1972, nr 6, poz. 104; z dnia 11 grudnia

1978 r., III CRN 240/78, OSNC 1979 nr 12, poz. 239; z dnia 10 sierpnia 1979 r.,

IV CR 349/79, OSPiKA 1980, nr 11, poz. 201; z dnia 20 maja 2003 r. II CKN 1224/00

niepubl.; postanowienia z dnia 19 marca 2009 r. IV CSK 310/08 i z dnia 7 listopada

2008 r. IV CSK 288/08 – niepubl.). Poglądy odbiegające od tej linii orzeczniczej,

wyrażone w wyrokach z dnia 19 grudnia 1996 r. I CRN 130/95 i I CRN 131/95, OSP

1997, nr 11) nie zostały podtrzymane w kolejnych orzeczeniach i nie mogą być

poczytane za reprezentatywne. Rozważania Sądu Najwyższego wyrażone przeto nie

tylko w uzasadnieniu uchwały z 18 grudnia 2008 r., ale w pozostałych judykatach,

pozostają miarodajne dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia czy

właściciel, który nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego i w związku z tym

w decyzji poscaleniowej nie przyznano mu nieruchomości ekwiwalentnej pozostaje

właścicielem gruntu przedscaleniowego. Odpowiedź na tak postawioną wątpliwość

jest odpowiedzią, która w zasadzie pozwala rozstrzygnąć sprawę, w której powstało

zagadnienie prawne.

Scalenie gruntów przewidziane w ustawie z dnia 24 stycznia 1968 r., podobnie

zresztą jak i przewidziane w ustawach wcześniejszej (z dnia 31 lipca 1923 r. –

o scaleniu gruntów, Dz. U. z 1927 r. Nr 92, poz. 833 ze zm.) i późniejszej (z dnia

26 marca 1982 r.– o scalaniu i wymianie gruntów, tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 178,

poz.1749 ze zm.) miało i ma na uwadze podobny cel jakim jest poprawienie struktury

przestrzennej gruntów przeznaczonych do produkcji rolnej, w szczególności przez

likwidację szachownicy gruntów, gruntów nadmiernie zwężonych lub wydłużonych

albo tworzących enklawy (art. 1 u.s.w.g.) – przez tworzenie zwartych kompleksów

6

i następnie przeprowadzenie nowego podziału, zgodnego z wymogami prawidłowej

gospodarki. Do realizacji tego celu powołana ustawa przewidywała, że każdy

uczestnik postępowania scaleniowego (właściciel lub samoistny posiadacz)

otrzymywał w zamian za grunty objęte scaleniem, grunty w zasadzie o równej

wartości szacunkowej (art. 3 ust. 1). Likwidacja stanu poprzedniego dokonywała się

nadto w ten sposób, że księgi wieczyste istniejące dla nieruchomości objętych

scaleniem traciły moc i podlegały zamknięciu z chwilą wydania decyzji

o zatwierdzeniu projektu scalenia lub wymiany gruntów (art. 24 u.s.w.g. w związku

z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 17 lutego 1960 r. o utracie mocy prawnej niektórych

ksiąg wieczystych, Dz. U. z 1960 r. Nr 11, poz.67 ze zm.). Podlegały też zniesieniu

bez odszkodowania służebności gruntowe ciążące na gruntach poddanych scaleniu

jeżeli utraciły dla nieruchomości władnącej wszelkie znaczenie (art. 9), a inne

obciążenia, wpisane do ksiąg wieczystych, podlegały przeniesieniu na grunty

wydzielone w wyniku scalenia (art. 16 ust. 2). Zgodnie natomiast z art. 16 ust. 1 zd. 1

u.s.w.g., decyzja o zatwierdzeniu scalenia lub wymiany gruntów stanowiła tytuł do

ujawnienia nowego stanu własności w księgach wieczystych. Ponadto ustawa wprost

przewidywała prowadzenie postępowania scaleniowego nie tylko z udziałem

właściciela, ale i równorzędnie – z udziałem posiadacza samoistnego, przy

wykorzystaniu, dla ustalenia stanu własności i posiadania, danych z ewidencji

gruntów (art. 10). Oznacza to, że sam ustawodawca uczynił postępowanie

scaleniowe i jego wynik skutecznym również wówczas gdy toczyło się ono bez

udziału właściciela. Nieuczestniczenie przeto przez właściciela w postępowaniu

scaleniowym nie było okolicznością, która podważałaby skutki scalenia.

Wynikający z ustawy cel scalenia, sposób jego realizacji (przez przydzielenie

uczestnikom gruntów w zmian za grunty objęte postępowaniem) oraz przewidziane

w ustawie, częściowo wymienione powyżej, skutki decyzji zatwierdzającej projekt

scalenia, w tym skutek w postaci utraty mocy prawnej ksiąg wieczystych istniejących

dla gruntów objętych postępowaniem scaleniowych, już wykluczają wniosek, że

właściciel nieruchomości objętej scaleniem mógłby zachować, po zatwierdzeniu

projektu scalenia, prawo własności nieruchomości pierwotnej, bez względu na to czy

był, czy też nie był, uczestnikiem postępowania scaleniowego. Oczywiście,

zważywszy na deklaratywny charakter wpisu prawa własności w księdze wieczystej,

7

można wyprowadzić wniosek, że utrata przez dotychczasową księgę wieczystą mocy

prawnej nie jest argumentem na rzecz upadku tytułu własności do gruntu

przedscaleniowego, jednakże kontynuacja tego toku rozumowania nakazuje

rozważyć skutki akcji właściciela skierowanej na ochronę jego prawa do takiego

gruntu, chociażby w postaci powództwa windykacyjnego. Uwzględnienie takiego

powództwa bezsprzecznie prowadziłoby nie tylko do zniweczenia celu, do którego

ustawodawca zmierzał wprowadzając do porządku prawnego instytucję scalenia, ale

stanowiłoby też podważenie ustawowych skutków scalenia. Niezależnie bowiem od

wskazanych powyżej skutków (art. 3, art. 9, art.16 ust. 2), uwzględnić należy, że

w następstwie decyzji zatwierdzającej projekt scalania powstają nowe

nieruchomości. Powstanie nowych nieruchomości, o określonych granicach

i powierzchni, tak w orzecznictwie jak i literaturze przedmiotu, traktowane jest jako

skutek konstytutywny decyzji zatwierdzającej projekt scalenia. Niewątpliwie, nowy

sposób podziału gruntów objętych scaleniem, wynikający z decyzji scaleniowej,

realizuje określony w ustawie cel postępowania scaleniowego. Uwzględnić jednak

należy inny jeszcze aspekt tego stanu rzeczy, mianowicie, że decyzja

zatwierdzająca projekt scalenia jest decyzją administracyjną, a ostateczny

charakter tej decyzji statuuje wprost art. 12 ust. 1 u.s.w.g.; ostateczną decyzją

administracyjną sąd powszechny jest związany.

W świetle powyższego nie budzi wątpliwości, że poszukiwanie przez

właściciela nieruchomości objętej scaleniem, który nie był uczestnikiem

postępowania scaleniowego, ochrony jego prawa w drodze cywilnoprawnych

środków kierowanych czy to do nieruchomości pierwotnej czy też do nowej

nieruchomości poscaleniowej, do której weszły grunty z okresu poprzedzającego

scalenie, skazane jest na niepowodzenie. W odniesieniu do gruntu pierwotnego

jego prawo własności wygasło i konsekwentnie należy przyjąć, że skutek ten

utrzymuje się również co do nowych nieruchomości poscaleniowych, do których,

lub do której, weszły grunty pierwotne. Ustawa zresztą nie wyróżnia trzech kategorii

nieruchomości: pierwotnej, nowej poscaleniowej, do której weszły grunty pierwotne

i nieruchomości wydzielonej w zamian za grunty objęte scaleniem. W art. 3 ust.1

ustawy jest mowa tylko o dwóch rodzajach nieruchomości: posiadanych przed

scaleniem (czyli pierwotnych) i otrzymanych w zamian (art. 3 ust. 1); nieruchomości

8

otrzymane w zamian pierwotnych określa się w literaturze przedmiotu

i orzecznictwie mianem nieruchomości ekwiwalentnych. Tych nieruchomości

dotyczy art. 16 ust.1 ustawy i tylko w tej płaszczyźnie jest miejsce na spór

o własność.

Zgodnie z brzmieniem zdania 1 art. 16 ust.1 u.s.w.g., decyzja

o zatwierdzeniu projektu scalenia stanowi podstawę do ujawnienia nowego stanu

własności w księgach. Zgodnie natomiast z brzmieniem zdania 2 ust.1 art. 16

ustawy, decyzja ta nie przesądza tytułu własności. W literaturze i orzecznictwie

prezentowane jest zgodne stanowisko, że z punktu widzenia stosunków

własnościowych decyzja zatwierdzająca projekt scalenia ma charakter

deklaratoryjny. Oznacza to, że decyzja nie kreuje prawa własności do gruntów po

stronie tych uczestników postępowania, którzy uprzednio nie byli właścicielami

gruntów objętych postępowaniem scaleniowym. Uczestnicy tego postępowania,

jeżeli nie byli właścicielami gruntów objętych scaleniem, nie stają się nimi mocą

decyzji o zatwierdzeniu projektu scalenia. Stają się właścicielami nieruchomości

uzyskanych w zmian tylko wówczas gdy byli właścicielami gruntów objętych

scaleniem. Taki, deklaratywny, w zakresie prawa własności, skutek decyzji

o zatwierdzeniu projektu scalenia, pozwala właścicielowi nieruchomości objętej

scaleniem, który nie był uczestnikiem tego postępowania, kierować roszczenia do

nieruchomości ekwiwalentnej. Jeżeli zatem uczestnikiem postępowania

scaleniowego był samoistny posiadacz gruntów stanowiących własność innej

osoby, nieruchomość przyznana mu jako ekwiwalent za te grunty będzie stanowiła

własność tej innej osoby. Spór przeto o własność takiego gruntu nie wkracza

w strefę ukształtowaną przedmiotowo decyzją administracyjną o zatwierdzeniu

projektu scalenia i jest możliwy, wobec uregulowania wynikającego z art. 16 ust. 1

zd. 2 u.s.w.g. Inaczej ukształtowana ochrona interesów właściciela gruntów

objętych scaleniem, to jest uprawniająca go do realizacji jego uprawień do

nieruchomości, która po przeprowadzeniu scalenia obejmuje jego dotychczasowe

grunty lub ich części, nie uwzględniałaby celów i skutków postępowania

scaleniowego.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390

k.p.c.).

9