IV KK 351/12

Sygn. akt IV KK 351/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Michał Laskowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jarosław Matras

SSN Józef Szewczyk

Protokolant Danuta Bratkrajc

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jerzego Engelkinga

w sprawie C. P.

skazanego z art. 13 § 1 kk w zw. z art. 286 § 1 kk,

i W. N.

oskarżonego z art. 18 § 3 kk w zw. z art. 163 § 1 kk i in.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 17 kwietnia 2013 r.,

kasacji, wniesionych przez prokuratora i pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 13 lipca 2012 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w P.

z dnia 13 marca 2012 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy

wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 13 marca 2012 r. w części

dotyczącej skazania C. P. za przestępstwo z art. 13 § 1 kk w zw. z

art. 286 § 1 kk i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania w pierwszej

instancji,

2

2. oddala kasacje w pozostałym zakresie jako oczywiście

bezzasadne,

3. zasądza zwrot opłaty od kasacji na rzecz oskarżyciela

posiłkowego Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji W./…/

S.A.,

4. wydatkami postępowania kasacyjnego - w części, w której

oddalono obie kasacje, obciąża po połowie Skarb Państwa i

oskarżyciela posiłkowego.

UZASADNIENIE

Do Sądu Rejonowego w P. wpłynął akt oskarżenia, w którym C. P. oskarżony

został o to, że:

I. w okresie od 23 do 25 sierpnia 2001 r. w P. i Ł., współdziałając z W. N.,

K. F. i dwoma ustalonymi sprawcami, wobec których wyłączono materiały

do odrębnego prowadzenia, w celu uzyskania odszkodowania z

Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji „W./…/” S.A. z tytułu

ubezpieczenia Zakładu Produkcyjnego w Ł. 190, należącego do PWH G.

L. Spółka z o.o., po uprzednim obezwładnieniu dozorcy A. W. poprzez

uderzenie go w głowę, sprowadził zdarzenie będące podstawą do

wypłaty odszkodowania w postaci pożaru budynku zakładu położonego w

Ł., na skutek którego spaleniu uległo mienie w wielkich rozmiarach,

stanowiące własność Spółki z o.o. G. L., zaś A. W. doznał obrażeń ciała

w postaci stłuczenia głowy, otarcia skóry wargi górnej, stłuczenia

kręgosłupa szyjnego i stłuczenia lewego łokcia, skutkujących

naruszeniem czynności narządów ciała na okres poniżej 7 dni, to jest o

przestępstwo z art. 163 § 1 pkt 1 k.k. w zw. z art. 298 § 1 k.k. i art. 157 §

2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.,

II. w dniu 10 września 2001 r. w P., w celu uzyskania bezpodstawnej

wypłaty odszkodowania z tytułu likwidacji szkody, wynikającej ze

spowodowania pożaru obiektu Zakładu Produkcyjnego położonego w Ł.,

a należącego do PWH G. . Spółka z o.o., przedkładając w Towarzystwie

Ubezpieczeń i Reasekuracji „W./…/” S.A. wniosek o wypłatę

odszkodowania z zestawieniem strat, wprowadzając w błąd

ubezpieczyciela co do okoliczności zdarzenia, a także rozmiarów i

wielkości szkody i usiłował doprowadzić do niekorzystnego

3

rozporządzenia mieniem Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji

„W./…/” S.A. poprzez wypłatę żądanej kwoty odszkodowania w

wysokości 1.978.093,57 zł, która stanowi mienie znacznej wartości w

rozumieniu ustawy, to jest o przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art.

286 § 1 k.k.

Sąd Rejonowy w P., wyrokiem z dnia 13 marca 2012 r., uniewinnił

oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 163 § 1 pkt 1 k.k. w zw. z

art. 298 § 1 k.k. i art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.

C. P. uznany został tym samym wyrokiem za winnego tego, że w dniu 10

września 2001 r. w P., w celu uzyskania bezpodstawnej wypłaty odszkodowania z

tytułu likwidacji szkody, wynikającej z pożaru obiektu zakładu produkcyjnego

położonego w Ł. 190, a należącego do PWH G. L. Spółka z o.o., przedłożył w

Towarzystwie Ubezpieczeń i Reasekuracji „W./…/” S.A. wniosek o wypłatę

odszkodowania z zestawieniem strat, czym wprowadził w błąd ubezpieczyciela co

do rozmiarów i wielkości szkody, żądając odszkodowania za opisaną w wyroku

wtryskarkę o wartości 62.400 zł, pomimo tego, że maszyna ta została przez

oskarżonego wywieziona przed pożarem z zakładu produkcyjnego położonego w Ł.

190 do pomieszczeń magazynowych w ZWP „S.”, jak również za maszynę do

produkcji kabli o wartości 102.000 zł, zespół maszyn do produkcji obuwia o wartości

100.800 zł oraz zginarkę do metalu o wartości 10.024,01 zł, pomimo tego, że

podmiotem uprawnionym do złożenia wniosku i wypłaty odszkodowania za

wymienione maszyny był Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. na mocy

postanowień umowy przewłaszczenia rzeczy oznaczonych co do tożsamości z dnia

17 listopada 1999 r. oraz przelewu prawa z umowy ubezpieczenia z dnia 25

września 2000 r., usiłując w ten sposób doprowadzić do niekorzystnego

rozporządzenia mieniem Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji „W./…/” S.A.

poprzez wypłatę kwoty odszkodowania w wysokości 275.224,01 zł, to jest za

winnego przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i za przestępstwo

to wymierzył m karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie

warunkowo zawiesił na okres 4 lat próby.

Wyrok ten zaskarżony został przez prokuratora, pełnomocnika oskarżyciela

posiłkowego i obrońcę oskarżonego.

Prokurator Okręgowy zaskarżył wyrok w całości na niekorzyść C. P. i

zarzucił rażące naruszenie prawa procesowego, to jest art. 25 § 1 pkt 2 k.p.k.,

4

polegające na orzekaniu przez sąd niższego rzędu w sprawie należącej do

właściwości sądu wyższego rzędu, co stanowi przesłankę z art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k.,

a nadto obrazę szeregu przepisów prawa procesowego, co doprowadziło do

popełnienia opisanych szczegółowo w apelacji błędów, które spowodowały

niezasadne uniewinnienie oskarżonego od zarzutu określonego w punkcie I aktu

oskarżenia. Prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu w P. jako sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania.

Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego - Towarzystwa Ubezpieczeń i

Reasekuracji „W./…/” S.A. zaskarżył wyrok w całości na niekorzyść oskarżonego C.

P. i zarzucił rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest art. 439 § 1

pkt 4 k.p.k., polegające na orzekaniu przez sąd niższego rzędu w sprawie należącej

do właściwości sądu wyższego rzędu, co stanowi bezwzględną przyczynę

odwoławczą. Nadto, jak zaznaczył pełnomocnik „z ostrożności procesowej”

sformułował w apelacji szereg zarzutów obrazy przepisów postępowania, błędów w

ustaleniach faktycznych i obrazy prawa materialnego. W konkluzji pełnomocnik

oskarżyciela posiłkowego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy właściwemu sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Obrońca oskarżonego zaskarżył wyrok w części skazującej C. P. za

przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i zarzucając obrazę

przepisów prawa procesowego i błędy w ustaleniach faktycznych wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego od popełnienia

przypisanego mu czynu, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.

Sąd Okręgowy po rozpoznaniu wszystkich apelacji, wyrokiem z dnia 13 lipca

2012 r., utrzymał zaskarżony wyrok w mocy. W uzasadnieniu tego wyroku,

rozpoznając zawarty w apelacjach prokuratora i pełnomocnika oskarżyciela

posiłkowego zarzut naruszenia przepisu prawa procesowego, to jest art. 439 § 1

pkt 4 k.p.k., polegającego na orzekaniu przez sąd niższego rzędu w sprawie

należącej do właściwości sądu wyższego rzędu, Sąd ad quem przyznał, że wydając

w przeszłości w tej sprawie wyrok w dniu 9 października 2007 r., którym uchylił

wyrok Sądu Rejonowego powinien był, zgodnie z obowiązującymi przepisami,

przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, jako sądowi

pierwszej instancji, nie zaś Sądowi Rejonowemu. Jednocześnie jednak, Sąd ad

5

quem uznał (s. 16-17 uzasadnienia), że gdy doszło do ponownego uchylenia

wyroku w tej sprawie, Sąd Okręgowy, orzekając w dniu 17 listopada 2010 r. nie

mógł już przekazać sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu jako

sądowi pierwszej instancji, z uwagi na zakaz reformationis in peius i wynikający z

niego brak możliwości przypisania oskarżonemu czynu z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art.

286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k.

Kasacje od tego wyroku wnieśli Prokurator Okręgowy i pełnomocnik

oskarżyciela posiłkowego - Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji „W./…/” S.A.

Prokurator zaskarżył wyrok w całości na niekorzyść oskarżonego C. P., przy

czym Prokurator Prokuratury Generalnej, w piśmie z dnia 10 kwietnia 2013 r.,

cofnął tę kasację.

Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego zaskarżył wyrok w całości na

niekorzyść C. P. i zarzucił rażącą obrazę przepisów prawa, która miała istotny

wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k. poprzez

bezzasadne zaniechanie uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji, pomimo, iż

sąd niższego rzędu orzekał w sprawie należącej do właściwości sądu wyższego

rzędu. Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego wniósł o skierowanie sprawy na

posiedzenie i uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Rejonowego w P. i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w P., jako

sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

W przypadku nieuwzględnienia tego zarzutu, pełnomocnik oskarżyciela

posiłkowego sformułował w kasacji zarzuty rażącej obrazy przepisów

postępowania, to jest 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. i wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w P. i

przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Pierwszy zarzut kasacji pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego okazał się

zasadny. Przypomnieć należy, że w akcie oskarżenia zarzucono C. P. usiłowanie

dokonania przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w odniesieniu do mienia znacznej

wartości, co znalazło swoje odbicie w opisie czynu zarzucanego, choć w kwalifikacji

prawnej tego czynu nie wskazano, że miał być dokonany w zw. z art. 294 § 1 k.k.

Pierwszy wyrok skazujący C. P. za usiłowanie doprowadzenia do niekorzystnego

rozporządzenia mieniem znacznej wartości zapadł w czasie, gdy to Sąd Rejonowy

w P. był sądem właściwym do rozpoznania spraw o czyny tego rodzaju. Wyrok ten

6

zaskarżony został wyłącznie na korzyść oskarżonego. Sąd Okręgowy po

rozpoznaniu apelacji obrońcy oskarżonego zdecydował o konieczności uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd

pierwszej instancji. Sądem właściwym do rozpoznania czynu zarzucanego w

pierwszej instancji C. P. stał się jednak od dnia 12 lipca 2007 r. sąd okręgowy. Fakt,

że wobec braku najpierw w akcie oskarżenia, a następnie w wyroku skazującym

kwalifikacji prawnej w zw. z art. 294 § 1 k.k., po uchyleniu wyroku na skutek

rozpoznania wyłącznie apelacji na korzyść oskarżonego, niemożliwe już było

skazanie C.P. za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art.

294 § 1 k.k. z uwagi na zakaz reformationis in peius, nie powodował, że sądem

właściwym do rozpoznania tego zarzutu był po zmianach ustawy nadal sąd

rejonowy. Przedmiotem rozpoznania w toku procesu jest bowiem konkretny czyn

konkretnego sprawcy opisany w zarzucie. Z opisu tego czynu aktualnego przez cały

czas trwania postępowania wynika, że oskarżony miał dopuścić się usiłowania

przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w stosunku do mienia znacznej wartości. Takie

zdarzenie w znaczeniu historycznym stanowiło przedmiot postępowania.

Ustawodawca zdecydował, że zarzuty dotyczące czynów tego rodzaju

rozpoznawać powinien sąd okręgowy jako sąd pierwszej instancji i tej decyzji

ustawodawcy nie może podważać ani błąd w kwalifikacji prawnej w akcie

oskarżenia i wyroku, ani zakaz reformationis in peius uniemożliwiający już korektę

tego błędu i wykluczający wymierzenie kary w granicach określonych w art. 294 § 1

k.k. Zapis w art. 25 § 1 ust. 2 k.p.k., na podstawie którego w sprawach o określone

występki orzeka w pierwszej instancji sąd okręgowy odnosi się do konkretnych

czynów wyczerpujących znamiona ustawowe przestępstw wskazanych w tym

przepisie bez względu na to, czy czyny te zostały prawidłowo zakwalifikowane i bez

względu na to, że obiektywnie prawidłowa kwalifikacja prawna nie jest możliwa do

przyjęcia ze względu na przepisy procesowe o charakterze gwarancyjnym, jakimi

są art. 434 k.p.k. i art. 443 k.p.k. Innymi słowy o właściwości rzeczowej decyduje

opis czynu i jego znamiona, a nie prawidłowa bądź nieprawidłowa kwalifikacja

prawna przyjęta w akcie oskarżenia lub wyroku. Żadnego wpływu na właściwość

rzeczową sądu nie ma przy tym zakaz reformationis in peius z art. 443 k.p.k. (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. I KZP 25/12, nie

publ.).

7

W tej sytuacji uznać należy, że poglądy wyrażone przez Sąd Okręgowy w P.

w odniesieniu do właściwości rzeczowej sądu w przedmiotowej sprawie, zarówno w

wyroku z dnia 24 maja 2011 r., jak i w wyroku, który zaskarżony został kasacją są

błędne, co więcej spowodowały one wystąpienie bezwzględnej przesłanki

odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k., sąd niższego rzędu bowiem – Sąd

Rejonowy w P. orzekł w sprawie należącej do właściwości sądu wyższego rzędu –

Sądu Okręgowego w P., jako sądu pierwszej instancji. Usunięcie z opisu czynu

zapisu, że przedmiotem rozpoznania był czyn w stosunku do mienia znacznej

wartości nie wpływa na właściwość w sytuacji, gdy w rzeczywistości taki właśnie

czyn stanowił przedmiot rozpoznania, co wynika nie tylko z aktu oskarżenia, ale

także z wartości wyliczonej w wyroku z dnia 13 marca 2012 r. wysokości szkody, na

której poniesienie narażony był zakład ubezpieczeń – 275.224,01 zł. Wobec treści

art. 115 § 5 k.k. kwota ta pozostaje mieniem znacznej wartości w rozumieniu

ustawy.

Wobec stwierdzenia wystąpienia w toku postępowania bezwzględnej

przesłanki odwoławczej konieczne stało się uchylenie nie tylko zaskarżonego

kasacją wyroku Sądu Okręgowego w P., orzekającego jako sąd odwoławczy, ale

także wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 13 marca 2012 r., to jest kolejnego

wyroku w tej sprawie wydanego przez sąd pierwszej instancji. Wobec charakteru

naruszenia prawa, do którego doszło w tej sprawie orzeczeniem następczym

wydanym przez Sąd Najwyższy było przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w

P. do ponownego rozpoznania. Sąd ten rozpozna tę sprawę w zakresie zarzutu z

art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k., jako sąd pierwszej instancji. Brak

jednocześnie podstaw do formułowania wskazań, co do dalszego biegu

postępowania w tej sprawie. W odniesieniu do omawianej części wyroku, wobec

wystąpienia bezwzględnej przesłanki odwoławczej niemożliwe było pozostawienie

bez rozpoznania kasacji prokuratora. Zarzuty tej kasacji uznane zostały za

oczywiście bezzasadne, co zwalnia Sąd Najwyższy od sporządzenia na piśmie

uzasadnienia tej części wyroku.

Sąd Najwyższy nie podzielił poglądu pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego

o konieczności uchylenia zaskarżonego kasacją wyroku w całości, a więc w

odniesieniu do obu czynów, których popełnienie zarzucono C. P. W przypadku

możliwości podzielenia sprawy pod względem podmiotowym lub przedmiotowym,

gdy stwierdzona bezwzględna przesłanka odwoławcza dotyczy tylko jednego z

8

zarzutów lub jednego z oskarżonych w sprawie, konieczność uchylenia

zaskarżonego wyroku wskazana w art. 439 § 1 k.p.k. odnosi się bezwzględnie

jedynie do tego konkretnego zarzucanego czynu lub konkretnego oskarżonego, co

do którego wystąpiła bezwzględna przesłanka. Pogląd ten nie znajduje

zastosowania w odniesieniu do wszystkich bezwzględnych przyczyn odwoławczych

wymienionych w katalogu z art. 439 § 1 k.p.k., niemniej może być uwzględniony w

odniesieniu do przesłanki z art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k., która została stwierdzona w

niniejszej sprawie.

Kontrola kasacyjna zarzutu kasacji skierowanego przeciwko uniewinnieniu C.

P. od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 163 § 1 pkt 1 k.k. w zw. z art. 298 § 1

k.k. i art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. doprowadziła do

wniosku, że kasacja w tym zakresie jest oczywiście bezzasadna. W tym stanie

rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 535 § 3 k.p.k. zwolniony jest od

sporządzenia na piśmie uzasadnienia orzeczenia.