I UK 561/12

Sygn. akt I UK 561/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19

kwietnia 2012 r. oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G., którym zmieniono decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R. z dnia 29 listopada 2010 r. w ten sposób,

że przyznano A. M. prawo do emerytury.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona, ur. 2 maja 1954 r., w

okresie od 1 lipca 1978 r. do 16 sierpnia 1998 r. była zatrudniona w Zakładzie

Przetwórstwa Naftowego w R. na stanowiskach: pracownika magazynu (od 1 lipca

1978 r. do 30 listopada 1993 r.), stokażowego (od 1 grudnia 1993 r. do 16 sierpnia

1998 r.), a następnie wykonywała pracę na stacji benzynowej przy dystrybucji

paliw, zajmując się też wystawianiem faktur. Sąd Okręgowy wskazał, że stanowiska

pracownika magazynu i stokażowego należą do prac wymienionych w dziale IV,

poz. 19 wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.; dalej jako: rozporządzenie). W takiej sytuacji, nawet po wyłączeniu z okresu

pracy w szczególnych warunkach okresu przebywania przez ubezpieczoną na

urlopie wychowawczym od 3 lutego 1982 r. do 28 lutego 1984 r., legitymuje się ona

ponad 15 – letnim okresem pracy w warunkach szczególnych, co przy niespornych

okolicznościach wykazania się na dzień 1 stycznia 1999 r. ponad 20 – letnim

okresem składkowym i nieskładkowym oraz osiągnięcia na dzień złożenia wniosku

55 lat życia, rozwiązania stosunku pracy i nieprzystąpienia do otwartego funduszu

emerytalnego, powoduje, że spełnia warunki z art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako: ustawa emerytalna) do

nabycia prawa do emerytury.

Sąd odwoławczy zaakceptował stanowisko Sądu Okręgowego o

udowodnieniu przez ubezpieczoną wykonywania przez co najmniej 15 lat (do dnia 1

stycznia 1999 r.) stale i w pełnym wymiarze pracy w warunkach szczególnych

wymienionej w dziale IV, poz. 19 wykazu A, stanowiącego załącznik do

3

rozporządzenia, tj. pracy przy magazynowaniu, dystrybucji ropy naftowej i jej

produktów. Sąd ten wskazał jedynie, że karta czynności robotnika magazynowego

z dnia 1 lutego 1989 r. wskazywała na zakres obowiązków ubezpieczonej

niezwiązany z pracami magazynowymi – odbiór poczty, listów przewozowych,

zakup biletów pracowniczych, wydawanie posiłków regeneracyjnych, wobec czego

możliwe byłoby wyłączenie ze spornego okresu zatrudnienia od 1 lutego 1989 r. do

30 listopada 1993 r. (do chwili zmiany stanowiska pracy na stokażowego).

Wyłączenie tego okresu pozostaje jednak bez wpływu na ustalenie, że

wnioskodawczyni legitymuje się wymaganym okresem pracy w warunkach

szczególnych (od 1 lipca 1978 r. do 31 stycznia 1989 r. i od 1 grudnia 1993 r. do 16

sierpnia 1998 r.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, do okresu pracy w warunkach

szczególnych podlega bowiem wliczeniu także okres korzystania przez

ubezpieczoną z urlopu wychowawczego od 3 lutego 1982 r. do 28 lutego 1984 r.,

„albowiem w myśl art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach przy ustalaniu

okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie

uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po

dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenie z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Wskazany urlop natomiast dotyczy

okresu sprzed listopada 1991 roku”.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu drugiej instancji organ rentowy

zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 184 w

związku z art. 32 ustawy emerytalnej w związku z § 2 i § 4 rozporządzenia

przez błędne przyjęcie, że ubezpieczona posiada co najmniej 15 – letni

okres pracy w warunkach szczególnych;

2. naruszenie art. 32 ust. 1a ustawy emerytalnej przez niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że okres urlopu wychowawczego może zostać

zaliczony jako okres pracy w warunkach szczególnych;

3. naruszenie art. 233 k.p.c., przez przekroczenie granic swobodnej oceny

dowodów i dowolne przyjęcie, że w okresie od 1 grudnia 1993 r. do lipca

1998 r. ubezpieczona wykonywała stale i w pełnym wymiarze pracę w

4

warunkach szczególnych, wymienioną w dziale IV, poz. 19 wykazu A,

stanowiącego załącznik do rozporządzenia;

4. naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., przez sprzeczność pomiędzy oceną prawną

zawartą w wyroku a poczynionymi ustaleniami faktycznymi, polegającą z

jednej strony na ustaleniu, że w okresie od 1 lipca 1978 r. do 16 sierpnia

1998 r. ubezpieczona pracowała w warunkach szczególnych stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy, a z drugiej strony przyjęcie, że w okresie od 3

lutego 1982 r. do 28 lutego 1984 r. przebywała na urlopie wychowawczym,

który nie zalicza się do pracy w warunkach szczególnych, a także, iż co

najmniej od 1989 r. do zakresu obowiązków ubezpieczonej należały nie tylko

czynności związane z pracami magazynowymi.

Skarżący wniósł o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenie odwołania

ubezpieczonej, względnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania. Organ rentowy wniósł także o orzeczenie na podstawie

art. 39815

§ 1 w związku z art. 415 k.p.c. o zwrocie spełnionego na rzecz

wnioskodawczyni świadczenia.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik ustanowiony dla

ubezpieczonej z urzędu wniósł o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania,

ewentualnie o jej oddalenie oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej, albowiem te nie zostały uiszczone ani w całości, ani w części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. nie może być przez Sąd Najwyższy

rozpoznany z uwagi na treść art. 3983

§ 3 k.p.c. wykluczającą z podstaw skargi

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, której to oceny

bezpośrednio dotyczy art. 233 k.p.c. Nietrafny jest też zarzut naruszenia art. 328 §

2 k.p.c., albowiem Sąd drugiej instancji wyraźne wskazał, że nawet wyłączenie

okresu pracy ubezpieczonej od 1 lutego 1989 r. do 30 listopada 1993 r. pozostaje

bez wpływu na ustalenie legitymowania się przez ubezpieczoną co najmniej 15 –

letnim okresem pracy w warunkach szczególnych właśnie dlatego, iż w ocenie

5

prawnej tego Sądu okres urlopu wychowawczego podlegał zaliczeniu do okresu

pracy w warunkach szczególnych. Nie można zatem stwierdzić w tym zakresie

sprzeczności „pomiędzy oceną prawną zawartą w wyroku a poczynionymi

ustaleniami faktycznymi”.

Skarga kasacyjna zasługuje jednak na uwzględnienie, bowiem trafne są

zarzuty naruszenia prawa materialnego.

Zawarty w przepisach przejściowych ustawy emerytalnej art. 184 dotyczy

tych ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy w dniu wejścia

ustawy w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach

dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla

kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym

mowa w art. 27 (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn).

Takim ubezpieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego

w art. 32 ustawy pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu

emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na

rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na

dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku

ubezpieczonego będącego pracownikiem (w brzmieniu obowiązującym przed 1

stycznia 2013 r.). Za dotychczasowe przepisy należy uważać przepisy

rozporządzenia. Z § 2 ust. 1 rozporządzenia wynika, że okresami pracy

uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu

są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem

Sądu Najwyższego, „ze względu na charakter omawianego świadczenia

(wcześniejsza emerytura) - przepisy rozporządzenia należy wykładać ściśle” (por.

uzasadnienie uchwały z dnia 29 września 2005 r., II UZP 10/05, OSNP 2006 nr 1-2,

poz. 21). Postulat ścisłej wykładni dotyczy oczywiście i z tego samego powodu

także przepisu art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej. W związku z tym, po pierwsze -

przewidziane w rozporządzeniu i art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej rozróżnienie

między okresem składkowym i nieskładkowym (zatrudnienia) a okresem

6

wykonywania pracy jako mające głęboki sens normatywny i społeczny, nie powinno

być znoszone w drodze wykładni, po drugie - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem

Sądu Najwyższego wnioskodawczyni lub wnioskodawca są obowiązani wykazać,

że praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest

wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy (np. wyrok z dnia 15 grudnia

1997 r., II UKN 417/97, OSNP 1998 nr 21, poz. 638, zgodnie z którym „nie korzysta

z uprawnienia do emerytury przy niższym wieku emerytalnym pracownik, który nie

udowodnił, że wykonywał pracę w szczególnych warunkach i w pełnym wymiarze

czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku”). Taka kwalifikacja faktycznego

niewykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

w okresie trwania zatrudnienia jest uzasadniona charakterem prawa do emerytury

dla osób zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. Prawo to stanowi bowiem konsekwencję szybszej utraty zdolności do

zarobkowania z uwagi na szczególne warunki lub szczególny charakter pracy (por.

uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r. K 18/99,

OTK 2000 nr 1, poz. 1). Wymóg okresu pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze winien więc odnosić się do okresu faktycznego

wykonywania takiej pracy, z pominięciem okresów wyłącznie formalnego

pozostawania w zatrudnieniu, w których pracownik - zgodnie z treścią łączącego go

z pracodawcą stosunku pracy - zajmuje stanowisko, z którym łączy się

wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

lecz w rzeczywistości pracy tej nie wykonuje, a tym samym nie jest narażony na

uciążliwość związaną z warunkami lub charakterem pracy. Okres niewykonywania

pracy nie wpływa zatem na szybszą utratę zdolności pracownika do zarobkowania.

Skoro przez pracę w szczególnych warunkach rozumie się wykonywanie

takiej pracy, a nie pozostawanie w stosunku pracy, to nie ma podstaw do zaliczenia

urlopu wychowawczego do okresu pracy w szczególnych warunkach, skoro

pracownik w czasie tego urlopu jest zwolniony z obowiązku świadczenia takiej

pracy w takich, szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6

czerwca 2006 r., I UK 338/05, LEX nr 375608 i postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 6 maja 2008 r., I UK 1/08, LEX nr 829086).

7

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, do żadnych innych wniosków nie

uprawnia treść art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym przy

ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik

otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Okres korzystania z

urlopu wychowawczego przez wnioskodawczynię nie jest okresem niewykonywania

pracy w rozumieniu tego przepisu, bowiem dotyczy on wyłącznie okresów

niewykonywania pracy z powodu niezdolności do pracy, za które pracownik

otrzymał wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby lub macierzyństwa. W czasie korzystania z urlopu wychowawczego nie

przysługiwało jej bowiem wynagrodzenie za pracę. Mogła natomiast nabyć prawo

do zasiłku, stosownie do treści § 5 ust. 1 obowiązującego wówczas rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych

(jednolity tekst: Dz.U. z 1985 r. Nr 2, poz. 10 ze zm.), po spełnieniu wynikających z

rozporządzenia warunków. Zasiłek ten jednak nie był świadczeniem z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby lub macierzyństwa, gdyż zgodnie z

treścią art. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U.

z 1975 r. Nr 34, poz. 188 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia

1987 r., świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa obejmowały: zasiłek chorobowy, zasiłek wyrównawczy, zasiłek

porodowy, zasiłek macierzyński, zasiłek opiekuńczy i zasiłek pogrzebowy.

Niezależnie więc od tego, że z urlopu wychowawczego ubezpieczona korzystała w

latach 1982 – 1984, a więc przed datą wymienioną w art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy

emerytalnej, treść tego przepisu nie może świadczyć o konieczności wliczenia do

okresu pracy w warunkach szczególnych tego urlopu, bowiem nie jest on okresem

niewykonywania pracy, którego przepis dotyczy.

Zarzuty skargi kasacyjnej organu rentowego są więc uzasadnione, albowiem

wyłączenie okresu urlopu wychowawczego przy braku stanowczych ustaleń Sądu

drugiej instancji odnośnie do wykonywania przez ubezpieczoną pracy w

szczególnych warunkach od 1 lutego 1989 r. do 30 listopada 1993 r., kwestię

8

legitymowania się przez wnioskodawczynię wymaganym okresem pracy w

warunkach szczególnych pozostawia nadal niewyjaśnioną.

Odnosząc się do wniosku skarżącego o zwrot spełnionego świadczenia

wskazać zaś należy, że zgodnie z art. 415 zdanie pierwsze k.p.c., uchylając lub

zmieniając wyrok wskutek uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania, sąd

na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie orzeka o

zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu

poprzedniego. Natomiast stosownie do art. 39815

§ 1 zdanie drugie k.p.c., przy

ponownym rozpoznaniu sprawy spowodowanym wydaniem przez Sąd Najwyższy

orzeczenia kasatoryjnego, sąd stosuje odpowiednio art. 415 k.p.c. Przepis

art. 39815

§ 1 zdanie drugie k.p.c. dotyczy orzekania restytucyjnego zgodnie z

zasadami określonymi w art. 415 k.p.c. przez sąd ponownie rozpoznający sprawę,

a nie przez Sąd Najwyższy. Orzeczenie Sądu Najwyższego wydane zgodnie z

art. 39815

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c. nie kończy bowiem postępowania w sprawie w

rozumieniu tego przepisu. Tymczasem dyspozycja art. 415 k.p.c. odnosi się do

orzeczeń kończących postępowanie w sprawie i jest to istotą tej regulacji. Sąd

Najwyższy ma obowiązek odpowiedniego stosowania art. 415 k.p.c. tylko w

orzeczeniach kończących postępowanie w sprawie, co jasno wynika z art. 39816

i

art. 39819

k.p.c. oraz z porównania tych przepisów z art. 39815

§ 1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.