I UK 606/12

Sygn. akt I UK 606/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z odwołania B. H.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek opiekuńczy i zwrot nienależnie pobranego zasiłku opiekuńczego, zasiłek

chorobowy i zwrot nienależnie pobranego zasiłku chorobowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 17 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2012 r., Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 20 stycznia 2011 r. i przyznał ubezpieczonej B. H. prawo do zasiłku

opiekuńczego za okresy: od 21 do 23 stycznia 2008 r., od 1 do 20 lutego 2008 r., od

5 do 26 sierpnia 2008 r., od 11 do 13 grudnia 2008 r. i od 18 do 31 lipca 2009 r.

oraz ustalił, że ubezpieczona nie jest obowiązana do zwrotu tego zasiłku za

wymienione okresy w łącznej kwocie 2.891,39 zł. Przedmiotowym wyrokiem Sąd

Rejonowy przyznał również ubezpieczonej prawo do zasiłku chorobowego za okres

od 21 lutego do 17 lipca 2009 r. oraz ustalił, że ubezpieczona nie ma obowiązku

zwrotu tego zasiłku za wymieniony okres w kwocie 8.021,79 zł wraz z odsetkami w

wysokości 2.562,26 zł.

Sąd Rejonowy ustalił, że ubezpieczona jest zatrudniona w Wojewódzkim

Szpitalu Specjalistycznym w Z. od 2004 r. na podstawie umowy o pracę w pełnym

wymiarze czasu pracy na stanowisku pielęgniarki-instrumentariuszki. Dodatkowo

od grudnia 2007 r. do marca 2010 r. ubezpieczona była zatrudniona na podstawie

umowy o pracę w wymiarze 1/8 etatu u T. B. jako kierownik transportu. Do jej

obowiązków w ramach tego drugiego stosunku pracy należało kontrolowanie czasu

pracy kierowców przez sprawdzanie i opisywanie tarcz tachografów. Czynności te

wykonywała w miejscu swego zamieszkania. Ubezpieczona pobierała zasiłek

opiekuńczy w okresach: 21-23 stycznia 2008 r., 1-20 lutego 2008 r., 5-26 sierpnia

2008 r., 11-13 grudnia 2008 r. oraz 18-31 lipca 2009 r. W dniu 17 stycznia 2009 r.

ubezpieczona uległa wypadkowi i doznała urazu prawej nogi, w związku z czym

przebywała na zwolnieniach lekarskich od 19 stycznia do 17 lipca 2009 r. Z tego

tytułu w okresie od 21 lutego do 17 lipca 2009 r. pobrała zasiłek chorobowy.

Zwolnienia lekarskie obejmujące wszystkie wskazane wyżej okresy zostały

przekazane wyłącznie do pierwszego z zatrudniających ją pracodawców (szpitala).

W czasie przebywania na zwolnieniach lekarskich w spornych okresach

ubezpieczona świadczyła pracę w ramach stosunku zatrudnienia u T. B. podczas

dni weekendowych w domu, co zajmowało jej około 7 godzin tygodniowo. W

3

okresie od 19 stycznia do 17 lipca 2009 r. ubezpieczona mogła wykonywać pracę

biurową niewymagającą chodzenia.

Przy takich ustaleniach Sąd pierwszej instancji uznał odwołanie za

uzasadnione, bowiem nie podzielił stanowiska organu rentowego jakoby

ubezpieczona utraciła prawo do zasiłków wymienionych w decyzji z uwagi na

wykonywanie pracy zarobkowej u innego pracodawcy podczas orzeczonej

niezdolności do pracy. Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że charakter obowiązków

wynikających z umowy o pracę zawartej z T. B. pozwalał ubezpieczonej na

wykonywanie pracy w domu, co też czyniła od początku zatrudnienia. Zdaniem

Sądu, celem regulacji art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm., dalej jako

"ustawa zasiłkowa"), jest niedopuszczenie do pobierania przez ubezpieczonego

świadczenia z ubezpieczenia chorobowego w sytuacjach, w których można mu

postawić zarzut nadużywania prawa do świadczeń, polegającego na podejmowaniu

pracy zarobkowej, mimo orzeczonej niezdolności do pracy, bądź w sytuacjach

polegających na wykorzystywaniu zwolnienia lekarskiego w inny sposób niezgodny

z jego celem. Jednak nie każde wykonywanie przez ubezpieczonego pracy

zarobkowej w czasie orzeczonej niezdolności do pracy jest tożsame z

nadużywaniem prawa do świadczeń powodującym pozbawienie tego prawa. W tym

względzie - według Sądu Rejonowego - należy rozróżnić dwa przypadki: pierwszy -

gdy ubezpieczony w okresie zwolnienia lekarskiego podejmuje nowe, dodatkowe

zatrudnienie oraz drugi - gdy ubezpieczony w okresie zwolnienia świadczy inną,

dotychczas już wykonywaną przez niego pracę zarobkową. W pierwszym

przypadku nie ma wątpliwości, że postawienie ubezpieczonemu zarzutu nadużycia

prawa do świadczeń jest w pełni uzasadnione, gdyż podjęcie innej pracy

zarobkowej w okresie zwolnienia lekarskiego powoduje domniemanie, że

ubezpieczony w rzeczywistości nie jest osobą niezdolną do pracy a zwolnienie

lekarskie było mu potrzebne wyłącznie w celu podjęcia dodatkowego zatrudnienia.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, inaczej należy natomiast traktować sytuację, w

której ubezpieczony w okresie zwolnienia chorobowego nie powstrzymuje się od

wykonywania jednej z prac dotychczasowych. W przypadku, gdy o zwolnieniu

4

lekarskim decyduje stan zdrowia ubezpieczonego, celem orzeczenia o niezdolności

do pracy jest zapewnienie ubezpieczonemu możliwości (i zarazem jego

zobowiązanie) powstrzymania się od wykonywania pracy, która niekorzystnie

wpływa na stan zdrowia. To jednak wcale nie oznacza, że w każdym przypadku

ubezpieczony ma obowiązek powstrzymania się od wykonywania jakiejkolwiek

pracy, bowiem są możliwe sytuacje, w których stan zdrowia pracownika wpłynie

niekorzystnie na zdolność do wykonywania tylko jednej z kilku prac, gdy są one

różnego rodzaju, natomiast nie będzie stanowił przeszkody do wykonywania innej

pracy. Jakkolwiek orzeczenie lekarskie zwalnia ubezpieczonego od wykonywania

wszystkich prac, to niewykorzystanie zwolnienia lekarskiego "w całości", nie może

generalnie powodować utraty prawa do świadczeń wynikających z zatrudnienia u

tego pracodawcy, u którego ubezpieczony powstrzymuje się od świadczenia pracy.

Pozbawienie ubezpieczonego prawa do świadczeń na podstawie art. 17 ustawy

zasiłkowej będzie możliwe wówczas, gdy niepowstrzymywanie się od wykonywania

drugiej z prac dotychczasowych może powodować u niego pogorszenie stanu

chorobowego i wpływać na wydłużanie się czasu niezdolności do pracy. W

odniesieniu do sytuacji, w której ubezpieczony uzyskuje zwolnienie lekarskie z

uwagi na konieczność sprawowania osobistej opieki nad członkiem rodziny,

obowiązek powstrzymania się od podejmowania wykonywanej dotychczasowo innej

pracy zarobkowej niż tej, od wykonywania której zwolnienie uzyskał, należy oceniać

z uwzględnieniem charakteru wykonywanych czynności oraz ich wpływu na

rzeczywistą możliwość sprawowania opieki. Mając na uwadze przedstawione

okoliczności Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że wykonywanie przez

ubezpieczoną obowiązków wynikających z drugiej umowy o pracę (zawartej z T. B.)

w spornych okresach wymienionych w kwestionowanej decyzji, nie stanowiło

przejawu nadużycia przez nią prawa do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego.

Ubezpieczona wykonując sporną pracę w domu, jedynie przez kilka godzin

podczas weekendów, miała zapewnioną rzeczywistą możliwość sprawowania

osobistej opieki nad dziećmi, a więc nie musiała powstrzymywać się od

wykonywania tych czynności, gdyż nie pozostawały one w sprzeczności z celem

zwolnienia lekarskiego. Co się z kolei tyczy zasiłku chorobowego, to w okresie jego

pobierania ubezpieczona wprawdzie nie była zdolna do świadczenia pracy jako

5

pielęgniarka, tym niemniej - co wykazało postępowanie dowodowe - zachowała

zdolność do wykonywania pracy biurowej, niewymagającej chodzenia i taką właśnie

pracę świadczyła w domu. Tym samym w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały

przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, wobec czego decyzja

organu rentowego podlegała odpowiedniemu skorygowaniu.

Wyrokiem z dnia 17 maja 2012 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji

i orzekł o kosztach postępowania odwoławczego. Sąd odwoławczy podzielił

ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz ich ocenę prawną. Uzupełniająco

dodał, że wykładnia gramatyczna art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej nie upoważnia do

stosowania go "w sposób automatyczny", a więc do przyjmowania, że w

sytuacjach, gdy pracownik zatrudniony równocześnie u dwóch pracodawców, u

jednego korzysta ze zwolnienia lekarskiego i pobiera zasiłek chorobowy, a u

drugiego wykonuje pracę i pobiera za nią wynagrodzenie, to traci prawo do tego

zasiłku. W ocenie Sądu Okręgowego, "rygorystyczna" wykładnia art. 17 ust. 1

ustawy zasiłkowej nie mogła być przyjęta przy rozpoznaniu niniejszej sprawy.

Powołany przepis ma wprawdzie charakter represyjny, służący ograniczeniu wypłat

świadczeń z ubezpieczenia chorobowego osobom, które wskutek określonego

działania spowodowały swoją niezdolność do pracy, ale do oceny sytuacji, czy

zostały spełnione przesłanki utraty prawa pracownika do zasiłku, potrzebna jest

wiedza medyczna. Funkcją tego przepisu jest więc nie tylko jego represyjność, ale i

zabezpieczenie prawidłowego przebiegu procesu leczenia koniecznego dla

odzyskania przez ubezpieczonego zdolności do pracy. Rozstrzygnięcie, czy

wykonywanie pracy podczas korzystania ze zwolnienia lekarskiego u jednego z

dwóch pracodawców, u których pracownik był równocześnie zatrudniony przed

powstaniem niezdolności do pracy, stanowiące podstawę pozbawienia pracownika

prawa do zasiłku chorobowego, wymaga zatem ustalenia w świetle wiedzy

medycznej, czy kontynuowana praca jest, czy też nie jest, zgodna z celem tego

zwolnienia lekarskiego. Zdaniem Sądu Okręgowego, niezdolność do pracy nie jest

stanem, do oceny którego można zastosować kryteria obiektywne. O tej

niezdolności decyduje z jednej strony określony stan chorobowy i jego nasilenie, a

z drugiej - struktura psychofizyczna chorego i charakter wykonywanej przez niego

6

pracy. Z tej przyczyny są więc nie tylko możliwe, ale i prawdopodobne, sytuacje, że

pracownik wykonujący prace o różnym charakterze w dwóch zakładach pracy, staje

się niezdolny tylko do świadczenia jednej pracy, zachowując zdolność do

wykonywania drugiej z nich. Taki zaś przypadek wystąpił w rozpoznawanym stanie

faktycznym.

Od wyroku Sądu Okręgowego organ rentowy wniósł skargę kasacyjną, w

której zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. W uzasadnieniu

podstawy kasacyjnej skarżący organ nie zgodził się wykładnią tego przepisu

zaprezentowaną przez Sądy obu instancji. Zdaniem skarżącego, taka wykładnia

mogła być stosowana na gruncie poprzednio obowiązującej ustawy zasiłkowej z

dnia 17 grudnia 1974 r. (art. 18). W ówczesnym stanie prawnym można było

oceniać, czy wykonywanie pracy w jednym z dotychczasowych zakładów pracy

"stanowi czynności uciążliwe, mogące przedłużyć okres niezdolności do pracy albo

jest niezgodne z celem tego zwolnienia". Tymczasem treść aktualnie

obowiązującego przepisu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej nie pozostawia

wątpliwości co do sposobu jego wykładni, na co zresztą wskazuje orzecznictwo

Sądu Najwyższego. W tej sytuacji pozbawienie ubezpieczonej prawa do zasiłków i

zobowiązanie jej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń - co nastąpiło w

kwestionowanej decyzji - było oczywiście uzasadnione. Organ rentowy wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

odwołania, a także o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną ubezpieczona wniosła o odmowę

przyjęcia jej do rozpoznania ewentualnie o jej oddalenie, a także o zasądzenie

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona, bowiem trafnie zarzucono w niej

obrazę art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. W myśl tego przepisu, ubezpieczony

wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub

wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia

traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Przepis ten ma

7

odpowiednie zastosowanie w odniesieniu do zasiłku opiekuńczego (art. 35 ust. 2 tej

ustawy).

Sąd Najwyższy na tle aktualnego stanu prawnego ukształtowanego ustawą

zasiłkową wielokrotnie wypowiadał się na temat, w jakich okolicznościach

ubezpieczony zostaje z mocy prawa pozbawiony prawa do świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego. W szczególności w wyroku z dnia 5 kwietnia 2005 r.,

I UK 370/04 (OSNP 2005 nr 21, poz. 342; OSP 2006 nr 12, poz. 134, z glosą J.

Jankowiaka) przyjął, że pracą zarobkową, której wykonywanie w okresie orzeczonej

niezdolności do pracy powoduje utratę prawa do zasiłku chorobowego lub

świadczenia rehabilitacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, jest

każda aktywność ludzka zmierzająca do osiągnięcia zarobku, w tym pozarolnicza

działalność gospodarcza, choćby nawet polegająca na czynnościach

nieobciążających w istotny sposób organizmu przedsiębiorcy i zarazem pracownika

pozostającego na zwolnieniu lekarskim. W podobny sposób Sąd Najwyższy

wypowiedział się w wyroku z dnia 14 grudnia 2005 r., III UK 120/05 (OSNP 2006 nr

21-22, poz. 338), w którym wskazał, że odpłatne wykonywanie przez radcę

prawnego w czasie zwolnienia lekarskiego czynności zawodowych (podpisywanie

dokumentów, reprezentacja przed sądem, sporządzanie pism procesowych,

udzielanie porad prawnych, przeprowadzenie szkolenia ) oznacza wykonywanie

pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej i jest wystarczającą

przyczyną utraty prawa do zasiłku chorobowego. W uzasadnieniu tego orzeczenia

Sąd Najwyższy wywiódł, że na gruncie obowiązujących od dnia 1 września 1999 r.

przepisów o ubezpieczeniu chorobowym utratę prawa do zasiłku powoduje

wykonywanie pracy zarobkowej (jakiejkolwiek, a nie tylko "innej" - jak było

poprzednio) lub wykorzystywanie zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem

tego zwolnienia. Można zatem założyć, że w myśl nowych regulacji wykonywanie

czynności mogących przedłużyć okres niezdolności do pracy zawsze stanowi

wykorzystywanie zwolnienia niezgodnie z jego celem, którym jest odzyskanie przez

ubezpieczonego zdolności do pracy. W jego osiągnięciu przeszkodą może być

zarówno wykonywanie pracy zarobkowej (co przesądził ustawodawca), jak i inne

zachowania ubezpieczonego utrudniające proces leczenia i rekonwalescencję

(podobnie w wyroku z dnia 4 listopada 2009 r., I UK 140/09, LEX nr 564767).

8

Jedynie sporadyczna, incydentalna, wymuszona okolicznościami aktywność

zawodowa (np. udział w posiedzeniach rady nadzorczej spółdzielni mieszkaniowej)

może usprawiedliwiać zachowanie prawa do zasiłku chorobowego (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 9 października 2006 r., II UK 44/06, OSNP 2007 nr 19-20, poz.

295 oraz z dnia 3 marca 2010 r., III UK 71/09, LEX nr 585848), a w innych

przypadkach za okres orzeczonej niezdolności do pracy, w czasie której

ubezpieczony faktycznie świadczy wykonuje pracę zarobkową, nie przysługuje mu

zasiłek, lecz wynagrodzenie (choć w kilku orzeczeniach zwrócono uwagę, iż utrata

prawa do zasiłku chorobowego dotyczy tylko okresu objętego zaświadczeniem,

zwolnieniem lekarskim, w którym nastąpiło podjęcie pracy zarobkowej, a nie całego

okresu zasiłkowego; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2008 r., I UK

249/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 152 i z dnia 3 października 2008 r., II UK 26/08,

LEX nr 513018). W związku z przyjętymi w aktualnie obowiązującej ustawie

zasiłkowej regułami odnoszącymi się do utraty prawa do świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego (zmodyfikowanymi w porównaniu do poprzedniego

stanu prawnego) Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 lutego 2008 r., II UK 10/07,

(OSNP 2009 nr 9-10, poz. 123) zastrzegł, że w sprawie o zasiłek chorobowy nie ma

znaczenia dowód z opinii medycznej na okoliczność, czy wykonywanie pracy

zarobkowej w okresie niezdolności do pracy miało wpływ na stan zdrowia

ubezpieczonego w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Oznacza to, że

wykonywanie pracy zarobkowej w okresie orzeczonej niezdolności do pracy

stanowi samodzielną przesłankę utraty prawa do zasiłku, odrębną od

wykorzystywania zwolnienia lekarskiego w sposób niezgodny z jego celem (pogląd

ten jest aprobowany w piśmiennictwie: A. Rzetecka-Gil: Ustawa o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Komentarz, Warszawa 2009, teza 3 do art. 17; M. Gersdorf [w:] Społeczne

ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe. Komentarz, Warszawa 2012, teza 1 do art.

17).

Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności rozpoznawanej sprawy, należy

stwierdzić, że w zaskarżonym wyroku dokonano nieprawidłowej wykładni art. 17

ust. 1 ustawy zasiłkowej. W aktualnym stanie prawnym nie jest niezbędna ocena w

zakresie, czy "inna praca zarobkowa" jest niezgodna z celem zwolnienia

9

lekarskiego (straciło znaczenie orzecznictwo dotyczące art. 18 ust. 1 ustawy

zasiłkowej z 1974 r. przyjmujące, że wykonywanie zatrudnienia w innym stosunku

pracy nie musiało kolidować z prawem do zasiłku chorobowego u pierwszego

pracodawcy, gdy ubezpieczony uzyskiwał zaświadczenie lekarskie a wykonywanie

innej pracy nie było przeciwwskazane). Należy więc ocenić jako pozbawione racji

wywody Sądu Okręgowego, że ubezpieczony pracownik czasowo niezdolny do

pracy u jednego pracodawcy, może wykonywać inną pracę u drugiego pracodawcy,

jeśli nie jest ona niezgodna z orzeczeniem lekarski (celem zwolnienia

chorobowego). Obecnie wykonywanie (każdej) pracy zarobkowej, niezależnie od jej

wpływu na stan zdrowia ubezpieczonego, stanowi samodzielną przesłankę utraty

prawa do zasiłku chorobowego (opiekuńczego). Tak więc niezależnie od tego, czy

ubezpieczona, będąc niezdolna do wykonywania pracy pielęgniarki w szpitalu w

okresach wymienionych w decyzji organu rentowego, zachowała zdolność do

wykonywania obowiązków kierownika transportu w ramach drugiego stosunku

pracy (pracy biurowej w miejscu swego zamieszkania), to w świetle art. 17 ust. 1

ustawy zasiłkowej utraciła prawo do zasiłków chorobowego i opiekuńczego.

Ocena, czy zostały spełnione przesłanki zwrotu bezpodstawnie pobranych

zasiłków na zasadach określonych w art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej, nie była

przedmiotem rozpoznania Sądów i nie dotyczą jej podstawy skargi kasacyjnej. Z

tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 i

art. 108 § 2 k.p.c.