II CSK 567/12

Sygn. akt II CSK 567/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Urzędu Zamówień Publicznych

w Warszawie

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt […],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz powoda kwotę 180 zł (sto osiemdziesiąt złotych) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód domaga się ochrony swoich dóbr osobistych naruszonych przez

pozwanego bezprawnym zamieszczeniem danych dotyczących powoda w wykazie

wykonawców, o którym mowa w art. 154 pkt 5a ustawy z dnia 25 stycznia 2004 r. -

Prawo zamówień publicznych (dalej u.p.z.p.), tj. w wykazie wykonawców, którzy

wyrządzili szkodę nie wykonując zamówienia publicznego lub wykonując

je nienależycie, jeżeli szkoda ta została stwierdzona prawomocnym

orzeczeniem sądu.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo wobec pozwanego Skarbu

Państwa, nakazując określone zachowania obydwu statio fisci – Prezesowi Urzędu

Zamówień Publicznych i Dyrektorowi Izby Celnej w […]. Sąd ten ustalił, że powód

zawarł z pozwanym umowę w wyniku postępowania przetargowego

przeprowadzonego w 2006 r., a nadto, że wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia

28 maja 2008 r. zasądzono od powoda na rzecz Skarbu Państwa kwotę

5.506,10 zł, który to wyrok uprawomocnił się w wyniku oddalenia apelacji powoda

wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 18 grudnia 2008 r. Dyrektor Izby Celnej

przekazał wyrok Sądu Rejonowego z dnia 28 maja 2008 r. Prezesowi Urzędu

Zamówień Publicznych, który dokonał zmiany w wykazie, o którym mowa w art. 154

pkt 5a u.p.z.p., poprzez zamieszczenie w nim stosownego wpisu dotyczącego

powoda. W ocenie Sądu I instancji, wpisanie danych dotyczących powoda do

wykazu nastąpiło bez podstawy prawnej, gdyż przepis art. 24a u.p.z.p., w brzmieniu

ustalonym ustawą zmieniającą z dnia 4 września 2008 r., wszedł w życie w dniu

24 października 2008 r., a zatem nie miał on zastosowania do wydanego wcześniej

wyroku Sądu Rejonowego z dnia 28 maja 2008 r., bo wydanego przed zmianą

ustawy - Prawo zamówień publicznych.

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego Skarbu Państwa Sąd Apelacyjny zmienił

wyrok w ten sposób, że uwzględnił powództwo wobec Skarbu Państwa, ale

wskazując tylko Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych i oddalając

je w pozostałym zakresie. Sąd odwoławczy podzielił w całości dokonane ustalenia

faktyczne, natomiast jego odmienna ocena prawna zaaprobowanego stanu

3

faktycznego sprowadzała się do przyjęcia, że bezprawnym naruszeniem dóbr

osobistych powoda było wyłącznie umieszczenie go w wykazie wykonawców,

a więc zachowanie jednego tylko z obu wskazanych w pozwie stationes fisci

Skarbu Państwa, a które to zachowanie naruszało dobra osobiste powoda,

w szczególności utrwalaną dobrą opinię i reputację rzetelnego przedsiębiorcy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, bezspornym jest, że tzw. wykaz nierzetelnych

wykonawców został wprowadzony do ustawy od dnia 24 października 2008 r.,

a więc już po wydaniu przez Sąd Rejonowy nieprawomocnego wyroku z dnia

28 maja 2008 r. stwierdzającego wyrządzenie przez powoda szkody nienależytym

wykonaniem zamówienia publicznego, ale zarazem przed uprawomocnieniem się

tego wyroku, co nastąpiło dopiero 18 grudnia 2008 r.

Sąd Apelacyjny uznał, że obowiązek Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych

umieszczenia w wykazie sprawców szkody stwierdzonej prawomocnym wyrokiem

obejmuje tylko tych wykonawców, którzy wyrządzili zamawiającemu szkodę po dniu

wejścia w życie noweli, tj. po 24 października 2008 r. ponieważ taką interpretację

czasowego obowiązywania noweli potwierdza jej art. 4.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, art. 4 ust. 4 ustawy nowelizującej

wymaga przyjęcia interpretacji, że wprowadzone ustawą zmiany nie dotyczą

konsekwencji umów zawartych przed dniem wejścia w życie noweli, poza zakresem

przepisów regulujących postępowania enumeratywnie wymienione w art. 4 ust. 1

ustawy nowelizującej, a które nie odnoszą się do stanu faktycznego

przedmiotowego sporu.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny potwierdził fakt naruszenia dóbr osobistych

powoda w następstwie zamieszczenia przez Prezesa Urzędu Zamówień

Publicznych jego danych w wykazie wykonawców wprowadzonym przepisem art.

154 pkt 5a u.p.z.p., a obowiązującym od dnia 24 października 2008 r., stwierdzając

zarazem, że apelujący nie zakwestionował skutecznie bezprawności zachowania

Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych.

Pozwany Skarb Państwa zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części,

tj. w pkt I.1 a i b); I.3; II i III, opierając skargę kasacyjną na zarzutach mieszczących

się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

4

Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego w postaci:

- art. 4 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 4 września 2008 r. o zmianie ustawy - Prawo

zamówień publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 171,

poz. 1058) zwanej „ustawą nowelizującą” w zw. z art. 24a i art. 154 pkt 5a

u.p.z.p. przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że dyspozycją

art. 24a u.p.z.p. nie są objęte orzeczenia sądów, o których mowa w art. 24

ust. 1 pkt 1 u.p.z.p., wydane przed dniem 24 października 2008 r., a które

uprawomocniły się po wejściu w życie ustawy nowelizującej;

- art. 24 § 1 k.c. w zw. z art. 23 k.c. poprzez ich błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że zamieszczenie przez Prezesa Urzędu

Zamówień Publicznych w wykazie informacji o prawomocnych orzeczeniu

stwierdzającym wyrządzenie szkody, a wydanym przed 24 października

2008 r., ale uprawomocnionym po dniu wejścia noweli w życie, należy uznać

za działania bezprawne.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pozwany akcentuje swoje stanowisko,

że art. 24a u.p.z.p. w ogóle nie odnosi się do umów w rozumieniu art. 4 ust. 4

ustawy nowelizującej, ponieważ hipotezą zawartej w nim normy jest jedynie

określony obowiązek Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych dokonania zmiany

w wykazie po otrzymaniu prawomocnego orzeczenia sądu.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i jego zmianę

przez oddalenie powództwa, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Z kolei powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie

w całości i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, akcentując

dotychczas prezentowane stanowisko, że przepis art. 4 ust. 4 ustawy nowelizującej

ma zastosowanie „do umów”, a więc także i do regulacji przewidujących sankcje

za ich niewykonanie lub nienależyte wykonanie, w tym do art. 24a i art. 154 pkt 5a

u.p.z.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie wobec braku

uzasadnionych podstaw.

5

Skarb Państwa - Prezes Urzędu Zamówień Publicznych we wniesionej

skardze kasacyjnej, powołując się na naruszenie przepisów prawa materialnego

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), kwestionuje prawidłowość przyjętego przez Sąd

Apelacyjny stanowiska, że skarżący dopuścił się naruszenia dóbr osobistych

powoda wskutek bezprawnego umieszczenia jego danych w tzw. wykazie

nierzetelnych wykonawców w oparciu o wyrok wydany przed wejściem w życie

ustawy z dnia 4 września 2008 r. o zmianie ustawy – Prawo zamówień publicznych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 171, poz. 1058), którym stwierdzono

wyrządzenie przez powoda szkody w związku z nienależytym wykonaniem

zamówienia publicznego. Zdaniem skarżącego, przepisy intertemporalne zawarte w

ustawie nowelizującej z dnia 4 września 2008 r. wskazują, że przyjętą przez

ustawodawcę dystynkcją czasową pozwalającą na stosowanie przepisów u.p.z.p.

dotyczących prowadzenia rejestru przez Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych i

umieszczania w nim danych wykonawców, którzy wyrządzili stwierdzoną

prawomocnym wyrokiem szkodę w związku z niewykonaniem lub nienależytym

wykonaniem zamówienia publicznego, jest data uprawomocnienia się wyroku, a nie

– jak przyjął Sąd drugiej instancji - data jego wydania. Skoro wyrok stwierdzający

szkodę wyrządzoną przez powoda w związku z nienależytym wykonaniem

zamówienia publicznego uprawomocnił się po dacie wejścia w życie ustawy z dnia

4 września 2008 r., to na Prezesie Urzędu Zamówień Publicznych spoczywał,

wynikający z art. 154 pkt 5a i art. 24a u.p.z.p., obowiązek umieszczenia danych

powoda w rejestrze wykonawców, którzy wyrządzili szkodę wskutek niewykonania

lub nienależytego wykonania zamówienia publicznego. Zdaniem skarżącego, jego

działanie, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, nie miało zatem cechy

bezprawności, a tym samym nie istniały podstawy do przyznania powodowi

ochrony w oparciu o art. 23 i art. 24 k.c.

Ustawa z dnia 4 września 2008 r., poza zmianami zmierzającymi do

zapewnienia zgodności przepisów u.p.z.p. z prawem unijnym, wprowadziła również

szereg rozwiązań zmierzających do usprawnienia procedury udzielania zamówień

publicznych, a także doprecyzowywała brzmienie niektórych przepisów ustawy,

wobec podnoszonych w doktrynie i orzecznictwie istotnych wątpliwości

6

interpretacyjnych (por. uzasadnienie projektu ustawy z dnia 4 września 2008 r.,

Sejm VI kadencji, druk sejmowy nr 471).

W odniesieniu do procedury udzielania zamówienia publicznego ustawa

z dnia 4 września 2008 r. zmodyfikowała m.in., ujętą w art. 24 ust. 1 pkt 1 u.p.z.p.,

przesłankę pozwalającą zamawiającemu na wykluczenie z postępowania

o udzielenie zamówienia publicznego tych wykonawców, którzy nie dają gwarancji

rzetelnego wykonania zamówienia publicznego. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 1

u.p.z.p., w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 4 września 2008 r., z postępowania

o udzielenie zamówienia publicznego wyklucza się wykonawców, którzy wyrządzili

szkodę nie wykonując zamówienia lub wykonując je nienależycie, jeżeli szkoda

ta została stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu wydanym w okresie 3 lat

przed wszczęciem postępowania.

W celu wzmocnienia ochrony interesów zamawiających ustawa z dnia

4 września 2008 r. wprowadziła ponadto instrument umożliwiający identyfikację

wykonawców w odniesieniu do których zapadł prawomocny wyrok stwierdzający

szkodę w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zamówienia

publicznego. Nałożyła ona bowiem na Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych

obowiązek prowadzenia, ogłaszania i aktualizacji na stronie internetowej Urzędu

Zamówień Publicznych wykazu wykonawców, którzy wyrządzili szkodę,

nie wykonując zamówienia lub wykonując je nienależycie, jeżeli szkoda ta została

stwierdzona prawomocnym orzeczeniem sądu (art. 154 pkt 5a u.p.z.p.). Podstawę

dokonania wpisu w wykazie stanowić mają natomiast przekazywane Prezesowi

przez zamawiających, niezwłocznie po uprawomocnieniu, odpisy orzeczeń

stwierdzających szkodę wyrządzoną w związku z niewykonaniem lub nienależytym

wykonaniem zamówienia (art. 24a u.p.z.p.).

Umieszczenie danych wykonawcy w wykazie prowadzonym przez Prezesa

Urzędu Zamówień Publicznych na podstawie art. 154 pkt 5a u.p.z.p. ipso iure nie

prowadzi do wykluczenia zamawiającego z procedury udzielania zamówień

publicznych (por. postanowienie WSA z Warszawie z dnia 7 lipca 2009 r., sygn. akt

V SA/Wa 658/09, publ. LEX nr 611868; wyrok Krajowej Izby Odwoławczej

przy Prezesie Urzędu Zamówień Publicznych z 4 kwietnia 2012 r., sygn. akt KIO

7

608/12, publ. LEX nr 1148324). Wykluczenie z postępowania następuje bowiem

z przyczyn określonych w art. 24 ust. 1 pkt 1 u.p.z.p., a nie w następstwie

dokonania czynności o charakterze technicznym, jakim jest umieszczenie danych

wykonawcy w wykazie prowadzonym przez Prezesa Urzędu Zamówień

Publicznych na podstawie art. 154 pkt 5a u.p.z.p. (por. wyrok Krajowej Izby

Odwoławczej przy Prezesie Urzędu Zamówień Publicznych z 28 grudnia 2012 r.,

sygn. akt KIO 2695/11, publ. LEX nr 1103382; wyrok Krajowej Izby Odwoławczej

przy Prezesie Urzędu Zamówień Publicznych z 21 grudnia 2011 r., sygn. akt KIO

2632/11, publ. LEX nr 1102054).

Czasowy zakres stosowania wskazanych powyżej przepisów dotyczących

umieszczania w wykazie, prowadzonym przez Prezesa Urzędu Zamówień

Publicznych, danych wykonawców, którzy wyrządzili szkodę w związku

z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zamówienia publicznego

stwierdzoną prawomocnym orzeczeniem sądu, jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny,

określa art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 4 września 2008 r. Przepis ten statuuje regułę

intertemporalną – działania ustawy dawnej w odniesieniu do umów w sprawach

zamówień publicznych zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy

nowelizującej, tj. do umów zawartych przed dniem 24 października 2008 r.

Oznacza to, że do umów z zakresu zamówień publicznych zawartych przed dniem

24 października 2008 r., jak również skutków ich niewykonania lub nienależytego

wykonania, mają zastosowanie przepisy u.p.z.p. w brzmieniu sprzed nowelizacji

z dnia 4 września 2008 r. Taka wykładnia art. 4 ust. 4 ustawy nowelizującej z dnia

4 września 2008 r., co należy podkreślić, pozwala również na ochronę

uzasadnionego interesu wykonawców. Trudna bowiem do zaakceptowania byłaby

sytuacja, że wskutek nowelizacji u.p.z.p. z dnia 4 września 2008 r., na wykonawcę

zostałyby nałożone negatywne następstwa jako konsekwencja zdarzeń, które

nastąpiły jeszcze przed wejściem w życie ustawy nowelizującej.

Przenosząc powyższe uwagi na stan faktyczny sprawy stwierdzić należy,

że umieszczenie danych powoda w wykazie prowadzonym przez Prezesa Urzędu

Zamówień Publicznych na podstawie wyroku wydanego w dniu 28 maja 2008 r.,

w którym stwierdzono wyrządzenie szkody w związku z nienależytym wykonaniem

umowy zawartej w 2006 r. pomiędzy powodem a Skarbem Państwa - Dyrektorem

8

Izby Celnej w […] w trybie zamówień publicznych, nie znajdowało oparcia w art.

154 pkt 5a i art. 24a u.p.z.p. w zw. z art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 4 września 2008 r.

Zasadnie zatem Sąd Apelacyjny przyjął, że naruszenie dóbr osobistych powoda w

następstwie umieszczenia jego danych w wykazie wykonawców prowadzonym

przez Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych na podstawie art. 154 pkt 5a u.p.z.p.

miało charakter bezprawny, a tym samym powodowi przysługuje ochrona

przewidziana w przepisach art. 23 i art. 24 k.c.

Z tych też względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono

na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

jw