IV CSK 587/12

Sygn. akt IV CSK 587/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w W.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 27 kwietnia 2012 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa kwotę 1800 (jeden tysiąc osiemset) zł

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

w postępowaniu kasacyjnym,

3. przyznaje adw. A. G. od Skarbu Państwa (Sądu

Okręgowego) kwotę 1800 (jeden tysiąc osiemset) zł

podwyższoną o kwotę podatku od towarów i usług tytułem

2

wynagrodzenia za udzieloną powodowi pomoc prawną w

postępowaniu kasacyjnym.

3

Uzasadnienie

W pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa Zakładowi Karnemu

w W. powód M. K. domagał się zasądzenia 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za

warunki w jakich odbywał karę pozbawienia wolności w okresie od lutego 2007 r. do

20 sierpnia 2008 r.

Wyrokiem z dnia 13 maja 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo i ustalił,

że w okresie pobytu powoda w Zakładzie Karnym w W. cele, w których powód był

umieszczany, były przeludnione, powierzchnia celi na jedną osobę wynosiła mniej

niż 3 m2

. Zmniejszanie powierzchni następowało okresowo, było to wynikiem

podwyższenia przez Dyrektora Generalnego Służby Więziennej pojemności tego

Zakładu do 499 miejsc, dyrekcja Zakładu Karnego informowała o powstałym

zagęszczeniu Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej i sędziego penitencjarnego.

Cele nie posiadały w pełni zabudowanego kącika sanitarnego, co wynikało z

ogólnego stanu technicznego budynku; kącik ten był oddzielony metalowym

parawanem o wysokości ok. 145 cm. Brak ciepłej wody w celach był wynikiem

istniejącej, przestarzałej konstrukcji instalacji wodociągowej; osadzeni mieli dostęp

do łaźni raz w tygodniu i możliwość korzystania z czajnika. Wyposażenie cel był

zgodne z przepisami Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w

sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach

śledczych. Ustalenia te doprowadziły Sąd Rejonowy do oceny, że powód

powołujący się na złe warunki wykonywania kary pozbawienia wolności nie

udowodnił, iż warunki te uwłaczały jego godności jako osadzonego.

Apelacja powoda od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 27 kwietnia 2012 r. W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy

podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, odnosząc się natomiast do

oceny prawnej wskazał, że umieszczenie osadzonego w celi nie mającej

wynikającego z art. 110 k.k.w. metrażu, jest działaniem bezprawnym, nie było to

jednak wystarczające dla przyjęcia odpowiedzialności Skarbu Państwa.

Bezprawność uchyla bowiem działanie w granicach obowiązującego prawa.

W okresie pobytu powoda w pozwanym Zakładzie obowiązywał (do dnia 6 grudnia

2008 r.) art. 248 k.k.w., który w określonych warunkach, w okolicznościach sprawy

4

dopełnionych, pozwalał na umieszczenie więźnia w celach, w których nie była

zagwarantowana minimalna powierzchnia 3 m2

. Zważywszy przeto, że powołany

przepis art. 248 k.k.w. stanowił obowiązujące prawo, wypełnienie jego dyspozycji

uchylało bezprawność.

Nadto Sąd Okręgowy zauważył, że uznanie, co do zasady, iż przebywanie

osadzonego w przeludnionej celi może prowadzić do naruszenia dobra osobistego,

nie oznacza automatycznie, że każde osadzenie w takich warunkach godzi w dobra

osobiste. Wskazał, że powód poza ogólnikowymi twierdzeniami o naruszeniu dóbr

osobistych nie przedstawił żadnych dowodów dla wykazania konkretnych skutków

takiego osadzenia, nie wykazał też, że ewentualne cierpienia przekroczyły ich

nieunikniony stopień wynikający z faktu pozbawienia wolności.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego powód, powołując się

na obie podstawy z art. 3983

§ 1 k.p.c., w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego, zarzucił naruszenie art. 6 w związku z art. 24 k.c., przez przyjęcie, że

na nim spoczywał ciężar dowodu, iż pozwany nie naruszył jego dóbr osobistych,

a także naruszenie art. 24 w związku z art. 448 k.c. w związku z art. 110 § 2 k.k.w.

przez uznanie, że bezprawność działania pozwanego polegająca na osadzeniu

skarżącego w celi, w której powierzchnia nie przekraczała 3 m2

nie jest

wystarczająca dla przyjęcia odpowiedzialność Skarbu Państwa; zarzucił również

naruszenie powołanych przepisów w związku z art. 3 Konwencji o ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności. W ramach podstawy naruszenia przepisów

procesowych, skarżący zarzucił naruszenie art. 386 § 2 w związku z art. 378 § 1

w związku z art. 379 pkt 5 i art. 212 k.p.c. oraz w związku z art. 117 § 1, art. 5 i art.

271 § 1 k.p.c. przez niewzięcie z urzędu pod uwagę przez Sąd Okręgowy

nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji wynikającej

z pozbawienia go możności obrony jego praw. Z uzasadnienie skargi wynika nadto,

że w ocenie skarżącego również przed Sądem odwoławczym powód został

pozbawiony możności obrony swych praw, ze skutkiem nieważności postępowania

apelacyjnego.

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku oraz

wyroku Sądu Rejonowego, zniesienia postępowania w obu instancjach

i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Brak było postaw do podzielenia

stanowiska skarżącego, że w postępowaniu przed sądem odwoławczym, przez

zaniechanie pouczenia w trybie art. 5 k.p.c. i art. 212 k.p.c. (w brzmieniu tych

przepisów obowiązującym do dnia 3 maja 2012 r.) o możliwości żądania

doprowadzenia na rozprawę i wystąpienia o ustanowienie pełnomocnika z urzędu,

skarżący pozbawiony został możności obrony swych praw ze skutkiem nieważności

postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.) oraz, że Sąd odwoławczy winien był dostrzec

powstałą z tej samej przyczyny nieważność postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji, co powinno było skutkować uchyleniem przez ten Sąd zaskarżonego

apelacją wyroku i zniesieniem postępowania przed Sądem Rejonowym (art. 386 § 2

w związku z art. 378 § 1 k.p.c.).

Powołane przez skarżącego przepisy, w brzmieniu obowiązującym do dnia

3 maja 2012 r., nie przewidywały kategorycznego obowiązku każdorazowego

pouczania strony działającej bez adwokata lub radcy prawnego co do potrzeby

dokonania czynności procesowej, nawet bowiem w systemie ograniczonej

kontradyktoryjności, obowiązki sądu w zakresie wskazania stronie potrzeby

dokonania danej czynności czy też udzielenia pouczenia, były wyznaczane przez

„uzasadnioną potrzebę”. Ocena czy strona działając w procesie bez adwokata lub

radcy prawnego zalazła się w sytuacji uzasadnionej potrzeby udzielenia jej

niezbędnego pouczenia, również w zakresie potrzeby ustanowienia pełnomocnika

z urzędu, zawsze należała do sądu orzekającego. Ustanowienie pełnomocnika

z urzędu następuje wówczas gdy sąd uzna jego udział w sprawie za potrzebny,

stąd też zwrócenie uwagi na potrzebę złożenia wniosku w tym przedmiocie już musi

być poprzedzone oceną powstania uzasadnionej potrzeby. Okoliczność, że powód,

który w procesie działał bez adwokata lub radcy prawnego, prowadził proces będąc

pozbawiony wolności, co ograniczało go w szczególności w uczestniczeniu

w rozprawach, nie była okolicznością wystarczającą dla przyjęcia istnienia

uzasadnionej potrzeby pouczania o potrzebie złożenia wniosku o doprowadzenie

na rozprawy i o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zaniechanie pouczenia

skarżącego co do tych czynności, w szczególności, że może złożyć wniosek

o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, nie prowadziło do pozbawienia skarżącego

6

możności obrony jego prawa. Możliwość skorzystanie z instytucji pełnomocnika

z urzędu jest wśród osób pozbawionych wolności powszechnie znana; sąd nie ma

obowiązku pouczać o potrzebie podjęcia czynności oczywistych i powszechnie

znanych, tym bardziej, że czynności tych za niezbędne w okolicznościach sprawy

nie musiał uznawać (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1981 r.

IV PZ 35/81, wyrok SN z dnia 9 lutego 2000 r. III CKN 590/98 - niepubl.).

Nietrafne są również zarzuty naruszenia prawa materialnego. Nie ma racji

skarżący twierdząc, że Sąd dokonał błędnej wykładni art. 6 w związku z art. 24 k.c.

przyjmując, że na nim spoczywał obowiązek wykazania naruszenia dóbr

osobistych. Rozpoznając sprawę o ochronę dóbr osobistych sąd musi po pierwsze

ustalić czy doszło do naruszenia dobra osobistego. Dowód, że naruszenie takie

miało miejsce, zgodnie z art. 6 k.c., obarcza powoda. Naruszeniu dobra ustawa

przypisuje bezprawność (art. 24 k.c.), bowiem cywilnoprawna ochrona dóbr

osobistych oparta jest na konstrukcji prawa podmiotowego, niemajątkowego,

o charakterze bezwzględnym (skutecznego erga omnes). Oznacza to powszechny,

obciążający wszystkie inne podmioty obowiązek nieingerencji w określoną sferę

podmiotu uprawnionego, niewkraczania w sferę jego uprawnień. Z chwilą, gdy taki

ogólny zakaz zostanie pogwałcony, miedzy osobą naruszającą zakaz a osobą

uprawnioną nawiązuje się stosunek prawny, w ramach którego uprawniony może

wystąpić z odpowiednimi roszczeniami wynikającymi z ustawy. Roszczenia są

ukształtowane jako obiektywne, całkowicie oderwane od uświadamiania sobie

przez pozwanego samego faktu naruszenia cudzego prawa. Taka konstrukcja

ochrony dóbr powoduje więc przypisanie naruszeniu dobra osobistego

bezprawności, w związku z czym na pozwanym ciąży obowiązek przeprowadzenia

dowodu braku bezprawności. Bezprawność uchyla m.in. działanie w granicach

obowiązującego porządku prawnego. Wbrew stanowisku skarżącego, nic innego

nie wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Natomiast zagadnienie

skuteczności wykazania dowodzonych okoliczności, a więc kto i jakimi środkami

dowodowymi dowodził w procesie swoich racji, nie jest prawnomaterialnym

zagadnieniem rozkładu ciężaru dowodu; ta kwestia podlega ocenie w płaszczyźnie

przepisów procesowych. O tym, czy każda ze stron sprostała w procesie

obarczającemu ją ciężarowi dowodu decydują wyniki całego postępowania

7

dowodowego czyli treść wszystkich dowodów przeprowadzonych w sprawie

niezależnie od tego, na wniosek której ze stron dowody te zostały przeprowadzone.

Ze stanowiska skarżącego zdaje się wynikać, że fakt przebywania

w przeludnionej celi utożsamia z naruszeniem dobra osobistego. W związku z tym

należy podkreślić, że nie istnieje dobro osobiste polegające na prawie osadzonego

do przebywania w nieprzeludnionej celi, nie istnieje też samoistne dobro osobiste

w postaci prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności, na co zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia

18 października 2011 r. III CZP 25/11 (OSNC z 2012 r. Nr 2, poz. 5). Chronienie

tych wartości następuje w ramach ochrony dobra osobistego jakim jest godność

człowieka. W tezie powołanej uchwały Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że

umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na

osadzonego mniejszej niż 3 m2

może stanowić wystarczającą przesłankę

stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Teza uchwały, wskazująca na

możliwość dokonania takiej kwalifikacji oznaczonego stanu faktycznego nie

upoważnia jednak do, jak czyni to skarżący, stawianiu znaku równości pomiędzy

osadzeniem w takich warunkach a naruszeniem godności. Nie zawsze bowiem taka

sytuacja stanowi bezwzględnie i automatycznie naruszenie godności. Każda

z sytuacji podlega ocenie in concreto.

W okolicznościach sprawy niniejszej zostało ustalone, że poza

przebywaniem powoda w celach przeludnionych, pozostałe niedogodności pobytu

w zakładzie karnym nie przekraczały poziomu zwykłego, właściwego dla kary

izolacyjnej. Okoliczności sprawy podlegały zatem ocenie, czy pobyt skarżącego w

takich celach uzasadniał przyjęcie, że nastąpiło naruszenie dobra osobistego w

postaci godności, a jeśli tak, to czy naruszenie to było bezprawne. Z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd drugiej instancji przyjął, iż skarżący w okresie

pobytu w pozwanym Zakładzie Karnym w okresie od 13 marca 2007 r. do 20

sierpnia 2008 r. przebywał w przeludnionych celach, aczkolwiek Sąd ten zwrócił

uwagę, że powód nie przebywał w takich celach nieustannie, był bowiem również

umieszczany w celach, w których norma zaludnienia była zachowana. W

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy wypowiedział pogląd, że powód

nie udowodnił naruszenia jego dóbr osobistych, a jednocześnie wywiódł, że

8

pozwany skutecznie powołał się na wyłączenie bezprawności w postaci działania w

ramach obowiązującego do dnia 6 grudnia 2009 r. porządku prawnego. Ponieważ

zagadnienie uchylenia bezprawności nie powstaje jeżeli nie dochodzi do

naruszenia dobra osobistego, zauważyć należy, że dokonaną przez Sąd Okręgowy

ocenę prawną cechuje istotna niespójność. Niespójność ta ostatecznie jednak nie

wpływa na sposób rozstrzygnięcia o skardze kasacyjnej. Biorąc pod uwagę, że

standard 3 m2

jest standardem ustalonym na najniższym poziomie, a naruszenie

takiego minimum miało miejsce właściwe w całym okresie pobytu powoda

w pozwanym Zakładzie Karnym, istniały podstawy do stwierdzenia, że pozwany

przez takie działanie, nie zapewniające humanitarnych warunków odbywania kary

pozbawienia wolności, naruszył godność powoda. Nietrafne jest jednak stanowisko

skarżącego, że odwołanie się przez Sąd do braku bezprawności działania

pozwanego nie ma znaczenia w sprawie.

W stanie prawnym obowiązującym do dnia 6 grudnia 2009 r., przepis art.

248 k.k.w. przewidywał, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor

zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych na czas

określony w warunkach, w których powierzchnia celi na jedna osobę wynosi mniej

niż 3 m2

. Powód przebywał w zakładzie karnym w okresie obowiązywanie tego

przepisu, a z ustaleń Sądu odwoławczego wynikało, że decyzja dyrektora Zakładu

Karnego o zagęszczeniu cel miała podstawę prawną w tym przepisie, przy czym

Sąd, oceniając okoliczności sprawy, również w aspekcie argumentów

podniesionych w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja

2008 r. SK 25/07 (Dz. U. z 2008 r. Nr 96, poz. 620 i OTK-A Zb.Urz.2008, nr 4,

poz. 62) doszedł do przekonania, że wszystkie warunki zastosowania tego

przepisu, z uwzględnieniem rygorów przewidzianych w uzasadnieniu wyroku

Trybunału Konstytucyjnego, zostały w okolicznościach sprawy zachowane.

To ustalenie jest ustalenie faktycznym, którym Sąd Najwyższy, zgodnie z art.

39813

§ 2 k.p.c., jest związany. Tym samym więc działanie pozwanego jako

podjęte na podstawie obowiązujących przepisów było legalne, co uchyla

bezprawność i pozbawia powoda ochrony.

Nietrafnie skarżący zarzuca naruszenie art. 448 k.c. przez jego

niezastosowanie. Wskazany przepis stanowiłby uzasadnioną podstawę prawną

9

dochodzonego zadośćuczynienia, jeżeli w sprawie, po ustaleniu faktu naruszenia

dobra osobistego i stwierdzeniu, że działanie pozwanego było bezprawne, czyli po

stwierdzeniu, że istniały podstawy z art. 24 k.c. udzielenia powodowi ochrony

niemajątkowej (której udzielenia powód jednak nie domagał się), zostałoby

udowodnione, że naruszenie dobra osobistego spowodowało szkodę w postaci

uszczerbku niemajątkowego w sferze prawnej powoda. Powołany przepis przenosi

bowiem ochronę dóbr osobistych w płaszczyznę odszkodowawczą. Stąd też na

powodzie, który domaga się zadośćuczynienia, ciąży obowiązek wykazania

przesłanek tej odpowiedzialności, a więc obowiązek wykazania szkody (tu:

niemajątkowej w postaci krzywdy) przy czym, w odniesieniu do odpowiedzialności

Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie przy

wykonywaniu władzy publicznej, powód nie byłby zobowiązany do udowadniania

winy, ponieważ odpowiedzialność Skarbu Państwa w takich wypadkach oparta jest

na przesłance bezprawności (por. uchwała SN z dnia 18 października

2011 r.). Wyłączenie bezprawności działania pozwanego czyniło jednak

bezprzedmiotowym żądanie zapłaty zadośćuczynienia, niezależnie od trafności

spostrzeżenia Sądu co do nieudowodnienia szkody.

W świetle powyższego, nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi

kasacyjnej, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak w wyroku.

O kosztach postępowania kasacyjnego w postaci kosztów zastępstwa

procesowego należnych Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa wykonującej

przed Sądem Najwyższym zastępstwo procesowego pozwanego Skarbu Państwa

oraz o kosztach należnych pełnomocnikowi powoda ustanowionemu z urzędu

orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i na podstawie § 6 ust. 5 w związku

z § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U.

Nr 163, poz. 1348 ze zm.).