IV CSK 600/12

Sygn. akt IV CSK 600/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "M." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z

siedzibą w S.

przeciwko Gminie Miasta U.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki od wyroku

Sądu Okręgowego w S. oddalającego powództwo o zapłatę kwoty 7.082,217 zł

tytułem zwrotu ceny nabycia nieruchomości.

Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

pierwszej instancji i przyjął je za własne. Ustalił, że powodowa spółka kupiła od

pozwanej w drodze przetargu ograniczonego cztery działki położone w U., z których

działki nr 139/2 i 140/3 znajdują się na terenie o funkcji 10UZ tj. funkcji

podstawowej określonej jako zabudowa uzdrowiskowa z usługami zdrowia, a działki

nr 139/1 i 140/2 na terenie o funkcji podstawowej 02LS – tereny leśne, bez

ustalonej funkcji uzupełniającej i z wykluczoną funkcją inną, niż tereny leśne, dla

której ustanowiony jest zakaz zabudowy, a teren określony jest jako

ogólnodostępny publiczny z dopuszczalną gospodarką leśną. W ogłoszeniu

o przetargu i w protokole przetargu, wśród informacji dotyczących przeznaczenia

i dopuszczalnego sposobu zagospodarowania działek, nie było informacji

o określeniu terenu, na którym znajdowały się działki nr 139/1 i 140/2, jako teren

ogólnodostępny z dopuszczalną gospodarką leśną, natomiast była informacja, że

dodatkowe informacje można uzyskać w Urzędzie Miasta U. i w przygotowanej tam

dokumentacji dostępny był plan zagospodarowania przestrzennego z pełnym

opisem. W wyniku treści opinii prawnej kwestionującej poprawność przygotowania

przetargu powódka pismem z dnia 27 lipca 2009 r., powołując się na art. 84 § 1 i 2

k.c., złożyła pisemne oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu co do treści czynności prawnej,

w którym wskazała, że przystąpiła do przetargu i umowy sprzedaży kierując się

treścią niezgodnych z prawdą informacji zawartych w zaświadczeniach organów

Gminy odnośnie do przeznaczenia działek leśnych.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że powódka

składając oświadczenie woli o nabyciu nieruchomości działała pod wpływem błędu

co do treści czynności prawnej. Przeciwnie do Sądu pierwszej instancji uznał

jednak, że był to błąd obiektywnie istotny, polegający na mylnym wyobrażeniu

o możliwości wyłącznego korzystania z nieruchomości, która to możliwość stanowi

3

istotę prawa własności oraz wywołany przez pozwaną, bowiem wbrew treści § 13

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 września 2004 r. w sprawie sposobu

i trybu przeprowadzania przetargów oraz rokowań na zbycie nieruchomości (Dz. U.

Nr 7, poz. 2108 ze zm.) w zw. z art. 35 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2010 r., Nr 102, poz. 6551 ze

zm.) pominęła ona okoliczność, że część nieruchomości ma pełnić funkcję

ogólnodostępną i publiczną. W konsekwencji Sąd drugiej instancji przyjął, że

istnieją podstawy do uznania, że umowa sprzedaży nieruchomości jest nieważna

w wyniku uchylenia się przez powoda od skutków oświadczenia woli zgodnie

z treścią art. 84 k.c. i 88 k.c., niemniej nie ma podstaw do uwzględnienia

powództwa z uwagi na jego przedwczesność. Wyraził pogląd, że celem roszczeń

dochodzonych w związku z nieważnością umowy wzajemnej jest przywrócenie

równowagi zachwianej nieuzasadnionym przejściem wartości z jednego majątku do

drugiego (art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.) stosownie do przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu. Cel ten jest realizowany z jednej strony poprzez

prawo żądania zwrotu świadczenia, a z drugiej strony przez prawo zatrzymania

z tym, że nie ma ono zastosowania do sytuacji, w której jedno ze świadczeń

wzajemnych nie nadaje się do zwrotu, a zatem gdy świadczenie nabywcy

nieruchomości polega na złożeniu oświadczenia woli i wydaniu nieruchomości (art.

535 k.c.). W sprawie niniejszej, dotyczącej wyłącznie zwrotu ceny, nie ma zatem

możliwości przywrócenia stanu równowagi majątkowej stron nieważnej umowy

sprzedaży nieruchomości. Skutek taki mógłby być osiągnięty jedynie wtedy, gdyby

powód wystąpił jednocześnie z żądaniem stwierdzenia nieważności umowy

i żądaniem zwrotu ceny, bo tylko wtedy uwzględnienie powództwa prowadziłoby do

zwrotu świadczeń nienależnych i gwarantowałoby pozwanej zwrot świadczenia

wzajemnego.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983

§ 1

pkt 1 i 2 k.p.c.) powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej zarzuciła: - naruszenie art. 88 § 1 k.c. poprzez jego błędną

interpretację i uznanie, że dla osiągnięcia skutków rzeczowych w zakresie przejścia

własności nieruchomości powrotnie na pozwaną wskutek uchylenia się przez

4

powódkę od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu w zakresie

spornej umowy sprzedaży nieruchomości, konieczne jest wyrażenie dodatkowego

oświadczenia woli o skutku rzeczowym, - art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c.

polegające na ich niezastosowaniu. W ramach podstawy drugiej wskazała na

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 189 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 328 § 2 k.p.c. poprzez art. 391 § 1 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu apelacyjnym, co oznacza, że wprawdzie uzasadnienie orzeczenia

sądu odwoławczego nie musi zawierać wszystkich elementów uzasadnienia wyroku

sądu pierwszej instancji, niemniej sąd ten obowiązany jest zamieścić

w uzasadnieniu takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres

rozpoznania, są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z 6 lipca 2011 r., I CSK 67/11, nie publ. oraz orzecznictwo

przytoczone w jego uzasadnieniu). Odnosi się to również do elementu wyjaśnienia

podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa zwłaszcza, gdy sąd

drugiej instancji przyjmuje odmienną koncepcję prawną od wyrażonej

w zaskarżonym orzeczeniu. Lapidarne w tym zakresie uzasadnienie Sądu

Apelacyjnego nie zawiera wskazania podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz

wywodów prawnych uzasadniających, w oparciu o analizę stosownych przepisów,

przyjętego poglądu prawnego, jak również nie wyjaśnia jakie znaczenie dla

rozstrzygnięcia miały przytoczone przepisy art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. oraz

535 k.c. W konsekwencji, wyrażony pogląd prawny, aczkolwiek czytelny, nie został

umotywowany poprzez wyjaśnienie sposobu wykładni przepisów i ich

zastosowania, co uzasadnia ocenę sporządzenia uzasadnienia z naruszeniem art.

328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Odniesienie się do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c. wymaga uprzedniego

omówienia zarzutów prawa materialnego. Konieczna również jest uwaga, że

ustalenie, iż umowa jest dotknięta wadą oświadczenia woli (błąd) jest ustaleniem

faktycznym nie podlegającym kontroli kasacyjnej w ramach podstawy określonej

w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., wobec czego Sąd Najwyższy jest związany pozytywnym

ustaleniem Sądu drugiej instancji, że powódka zawierając przedmiotową umowę

5

złożyła oświadczenie woli o nabyciu nieruchomości pod wpływem błędu (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Istota rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie sprowadza się do zagadnienia

prawnego, czy skuteczne uchylenie się od oświadczenia woli z powodu błędu co do

treści umowy sprzedaży nieruchomości (art. 84 i 86 k.c.) powoduje w zakresie

powrotnego przeniesienia prawa własności skutki jedynie obligacyjne, czy również

rzeczowe. Problem ten budzi wątpliwości w doktrynie, natomiast brak jest

stanowiska judykatury odnoszącego się bezpośrednio do tej kwestii.

Zgodnie z art. 535 k.c. skutkiem zawarcia umowy sprzedaży jest

zobowiązanie się sprzedawcy do przeniesienia własności rzeczy oraz zobowiązanie

kupującego do zapłaty ceny, a zatem przepis ten reguluje tylko skutki obligacyjne.

Ważność umowy zależy wyłącznie od zgodnych oświadczeń woli, a wydanie

rzeczy, czy zapłata ceny są zdarzeniami będącymi przejawami jej wykonania.

Istota prawna przeniesienia własności nieruchomości (art. 155 § 1 k.c.) wyraża się

w tym, że umowa wywiera podwójny skutek obligacyjny i rzeczowy, a zatem umowa

zobowiązująca przenosi jednocześnie własność na nabywcę. Jak wskazał Sąd

Najwyższy, konstrukcja przeniesienia własności została pozostawiona w obrębie

zobowiązań w takim zakresie, w jakim stanowiąca podstawę skutku rzeczowego

umowa zobowiązująca do przeniesienia własności podlega ocenie na podstawie

przepisów dotyczących stosunków obligacyjnych (uchwała z dnia 30 listopada

1994 r., III CZP 130/94, OSNCP 1995/7-8/159).

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego był rozważany wpływ

jednostronnych oświadczeń woli o odstąpieniu od umowy, odwołaniu darowizny

i rozwiązaniu umowy na dalszy jej byt i skutki, jakie te oświadczenia wywierają

w zakresie przejścia prawa własności. Wyrażany był w zasadzie jednolity pogląd,

zgodnie z którym odstąpienie od umowy sprzedaży nieruchomości oraz rzeczy

ruchomej od umowy sprzedaży użytkowania wieczystego, rozwiązanie umowy

sprzedaży nieruchomości, oświadczenie o odwołaniu darowizny wywierają jedynie

skutek obligacyjny, nie powodując powrotnego automatycznego przejścia własności

na zbywcę, a zatem konieczne jest złożenie przez strony odpowiedniego

oświadczenia (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 28 września 1979 r.,

III CZP 15/79, OSNCP 1980, nr. 4, poz. 63, uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

6

Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/6, OSNCP 1968, nr 12, poz. 199,

z dnia 30 listopada 1994 r., III CZP 130/94, OSNC 1995, nr. 3, poz. 42, uchwały

z dnia 17 listopada 1993 r., III CZP 156/93, OSNC 1994, nr. 6, poz. 128, z dnia

27 kwietnia 1994 r., III CZP 60/94, „Biuletyn SN” 1994, nr 4, s.16, w wyrokach

z dnia 18 października 1995 r., I CRN 152/95, Prok. i Pr. – wkł 1996/2-3/46, z dnia

14 grudnia 2011 r., III CSK 260/11, OSNC 2012/6/77, Biul. SN 2012/1/10).

W odniesieniu do oświadczeń o odstąpieniu od umowy sprzedaży nieruchomości

lub o odwołaniu darowizny stanowisko to było podyktowane tym, że biorąc pod

uwagę treść art. 155 § 1 k.c., zastrzeżenie budzi, by jednostronne oświadczenie

osoby nie będącej właścicielem stwarzało skuteczną podstawę dla przejścia na nią

prawa własności, a nadto poglądem, że wywołanie przez takie oświadczenie tylko

skutków obligacyjnych służy bezpieczeństwu obrotu. Odmienne stanowisko zostało

wyrażone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK

296/11 (OSNC 2012/7-8/91), w którego uzasadnieniu stwierdzono, że odrębności

ustawy z dnia 23 lutego 2012 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. 2012, Nr.

199, poz. 1175) uzasadniają tezę, iż odstąpienie przez syndyka od umowy

sprzedaży nieruchomości pociąga za sobą skutki zarówno obligacyjne, jak

i rzeczowe. Skutek rzeczowy został przyjęty także w wyroku z dnia 28 maja 1973 r.,

III CRN 118/73 (OSNCP 1974, nr. 5, poz. 93) i uchwale z dnia 4 lipca 1997 r.,

III CZP 31/97 (OSNC 1998, nr. 1, poz. 2) odnośnie do rozwiązania umowy

dożywocia, w uchwale z dnia 5 maja 1993 r., III CZP 9/93 (OSNC 1993, nr. 12, poz.

215) odnośnie do rozwiązania umowy przekazania gospodarstwa rolnego

i w uchwale z dnia 27 lutego 2003 r., III CZP 80 (OSNC 2003/11/141) odnośnie do

odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej.

Dominujący pogląd Sądu Najwyższego o jedynie obligacyjnych skutkach

wskazanych wyżej czynności prawnych jednostronnych, nie przesądza o trafności

takiego samego stanowiska w odniesieniu do skutków oświadczenia o uchyleniu się

od skutków prawnych oświadczenia woli z powodu błędu co do treści umowy

sprzedaży nieruchomości.

Błąd istotny co do treści czynności prawnej (art. 84 § 1 k.p.c.) jest wadą

oświadczenia woli powodującą względną nieważność czynności prawnej.

Oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli z powodu

7

błędu ma charakter prawa podmiotowego kształtującego co oznacza, że jego

wykonanie kształtuje stosunki pomiędzy stronami prowadząc do przekształcenia

nieważności względnej czynności prawnej w nieważność bezwzględną. Sankcja

nieważności bezwzględnej oznacza, że czynność nie wywołuje żadnych skutków

prawnych w sferze cywilnoprawnej, a stan ten ma charakter definitywny, nie

podlegający konwalidacji. Możliwość skorzystania z uprawnienia do uchylenia się

od skutków prawnych wadliwego oświadczenia zależy wyłącznie od składającego

oświadczenie o uchyleniu, a skutek wywołany jego złożeniem następuje ex lege.

Dla unieważnienia czynności prawnej z omawianej przyczyny nie jest zatem

konieczne orzeczenie sądu, a w wypadku kwestionowania skuteczności uchylenia

przez adresata oświadczenia w powództwie o świadczenie lub ustalenie, wyrok

sądu ma charakter deklaratywny. Utrwalone jest także stanowisko, że

rozstrzygnięcie o nieważności może nastąpić zarówno w oddzielnym postępowaniu

o ustalenie, jak i w każdym postępowaniu, w którym rozstrzygnięcie takie jest

relewantne dla wyniku sprawy. Skutki prawne skutecznego wykonania

oświadczenia o uchyleniu się z powodu błędu od skutków prawnych oświadczenia

woli są tożsame zatem ze skutkami nieważności czynności prawnej z przyczyn

określonych w art. 58 k.c. Oświadczenie woli jest konstytutywnym elementem

czynności prawnej; określane jest jako uzewnętrzniony przejaw woli podmiotu

dokonującego czynności prawnej wywołania określonych skutków prawnych.

Niezbędną część czynności prawnej, jaką jest umowa, stanowią zgodne

oświadczenia woli jej stron. Nieważność oświadczenia woli w postaci błędu

powoduje skutek ex tunc, a zatem niweczy stosunek zobowiązaniowy. Inaczej

jednak, niż w wypadku oświadczeń o odstąpieniu od umowy sprzedaży, czy

odwołaniu darowizny, powód zniweczenia tego stosunku nie leży w tym, że w toku

wykonywania niewadliwej z punktu widzenia oświadczeń woli umowy upadła

przyczyna jej zawarcia, bowiem przestał istnieć zgodny zamiar stron wskutek

zajścia zdarzeń określonych ustawowo lub wolą stron. Powodem tym jest

pierwotna wadliwość umowy odnosząca się do jej elementu konstytutywnego, jakim

jest oświadczenie woli. Nieważne oświadczenie woli nie może wywrzeć żadnego

skutku prawnego, a zatem w wypadku umowy sprzedaży nieruchomości, nie może

doprowadzić do przeniesienia prawa jej własności. Ponadto skutek

8

rozporządzający umowy sprzedaży nieruchomości zależy od istnienia

zobowiązania, w wykonaniu którego dochodzi do przesunięcia majątkowego.

Złożenie oświadczenia o uchyleniu się od oświadczenia woli nabywcy lub zbywcy

prowadzi do unicestwienia zobowiązania z mocy prawa, upadku skutku

rozporządzającego i automatycznego powrotu własności do zbywcy bez potrzeby

dokonywania odrębnego rozporządzenia. W konsekwencji stwierdzić należy, że

skuteczne uchylenie się od skutków oświadczenia woli z powodu błędu co do treści

umowy sprzedaży nieruchomości (art. 84 i 88 k.c.) wywołuje skutki obligacyjne

i rzeczowe w zakresie przeniesienia własności.

Nie można zatem podzielić poglądu Sądu Apelacyjnego, że przywrócenie

stanu równowagi majątkowej pomiędzy stronami jest możliwe w oparciu o przepisy

o bezpodstawnym wzbogaceniu jedynie w wypadku, gdyby powód wystąpił

z żądaniem o ustalenie nieważności i o zapłatę. Wskutek uchylenia się przez

powódkę (nabywcę) od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli własność

nieruchomości powróciła do pozwanej (zbywcy) bez potrzeby składania

dodatkowych oświadczeń woli przez powódkę, a zatem brak równowagi majątkowej

wyraża się w spełnieniu nienależnego świadczenia przez nabywcę. Podstawą

prawną żądania zwrotu zapłaconej ceny jest art. 410 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 405

k.c., przy czym wzruszenie czynności prawnej rodzi (condictio causa finita)

odpadnięcie podstawy prawnej. Kondykcja nieważności czynności prawnej

(condictio sine causa) ma zastosowanie jedynie w wypadku nieważności

bezwzględnej czynności prawnej, istniejącej z mocy prawa i branej pod uwagę

z urzędu. Irrelewantna dla oceny przesłanek określonych w art. 410 k.c. jest

kwestia, czy nieruchomość została wydana przez powódkę zbywcy, jako że nie ma

obowiązku równoczesnego zwrotu świadczeń wzajemnych. Jedynie na marginesie

można zauważyć, że korzystanie z cudzej nieruchomości może podlegać

rozliczeniu na podstawie przepisów o rozliczeniach pomiędzy właścicielem

a posiadaczem nieruchomości. Poza rozważaniami pozostaje również kwestia

ujawnienia zbywcy jako właściciela w Dziale II księgi wieczystej. Ochronie interesu

osoby nie wpisanej do księgi wieczystej służy powództwo przewidziane w art. 10

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r.,

nr. 124, poz. 1361 ze zm.). Zasadnie zatem skarżąca zarzuca naruszenie art. 410

9

§ 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. poprzez jego niezastosowanie z tym, że roszczenie

niezasadnie wywodzi z kondykcji nieważności czynności prawnej.

Żądanie zwrotu zapłaconej ceny bez jednoczesnego wydania nieruchomości

lub złożenia oświadczenia o powrotnym przeniesieniu prawa własności nie

powoduje obowiązku ustalenia nieważności umowy wyrokiem sądu. Jak wskazano

wyżej, rozstrzygnięcie o nieważności może nastąpić zarówno w oddzielnym

postępowaniu o ustalenie, jak i w każdym postępowaniu, w którym rozstrzygnięcie

takie jest istotne dla wyniku sprawy, w tym również w sprawie o zwrot nienależnego

świadczenia w postaci ceny zapłaconej w wykonaniu nieważnej umowy. Słusznie

skarżąca kwestionuje pogląd, że posiada interes prawny do wniesienia powództwa

o ustalenie (a nie jak w motywach zaskarżonego wyroku o stwierdzenie)

nieważności umowy na podstawie art. 189 k.p.c., skoro może zaspokoić swoje

prawa w drodze powództwa o świadczenie.

Brak było nadto podstaw do przywołania w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., które przyznają stronom nieważnej

umowy wzajemnej prawo zatrzymania świadczenia do czasu zaofiarowania zwrotu

świadczenia przez drugą stronę. W sprawie niniejszej pozwana na to prawo się nie

powoływała, zaś powołanie tych przepisów w kontekście przywrócenia równowagi

w majątkach stron, jest chybione.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.