IV KK 395/12

Sygn. akt IV KK 395/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Michał Laskowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jarosław Matras

SSN Józef Szewczyk

Protokolant Danuta Bratkrajc

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Zbigniewa Siejbika

w sprawie T. K., R. K., J. K. i D. P.

skazanych z art. 148 § 1 kk i innych

oraz T. R.

skazanego z art. 280 § 1 kk i in.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 17 kwietnia 2013 r.,

kasacji, wniesionych przez obrońców

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]z dnia 4 kwietnia 2012 r., zmieniającego

wyrok Sądu Okręgowego w K.

z dnia 16 czerwca 2011 r.

1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej D. P. i w

tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym,

2. oddala pozostałe kasacje jako oczywiście bezzasadne,

3. zwalnia skazanych […] od kosztów sądowych

postępowania kasacyjnego,

2

4. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adwokat M. Ś.-B.

prowadzącej Kancelarię Adwokacką 738 zł w tym 23%

podatku VAT za sporządzenie i wniesienie kasacji w

odniesieniu do T. R.,

5. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adwokat A. K.

prowadzącej Kancelarię Adwokacką 738 zł w tym 23%

podatku VAT za sporządzenie i wniesienie kasacji w

odniesieniu do R. K.,

6. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adwokatów M.

St. i J. S.-K.(Kancelarie Adwokackie) po 738 zł w tym 23%

podatku VAT za obronę w postępowaniu przed Sądem

Najwyższym T. R. i R. K.,

7. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adwokata W. S.

(Kancelaria Adwokacka) 1476 zł (jeden tysiąc czterysta

siedemdziesiąt sześć) w tym 23% podatku VAT za

sporządzenie i wniesienie kasacji oraz obronę w

postępowaniu przed Sądem Najwyższym D. P.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 16 czerwca 2011 r., uznał D. P.

za winnego tego, że w okresie od 17 czerwca 2004 r. do 1 lipca 2004 r. w K. i

innym nieustalonym miejscu, działając na zlecenie i pod kierownictwem J. K.,

wspólnie i porozumieniu z R. K. oraz T. K., po uprzednim pozbawieniu w dniu

17 czerwca 2004 r. J. F. wolności ze szczególnym udręczeniem, polegającym

na przetrzymywaniu w samochodzie osobowym marki Ford Fiesta i używaniu

wobec niego przemocy w postaci uderzania ręką w twarz, biciu po całym ciele

oraz umieszczeniu go w bagażniku pojazdu ze skrępowanymi rękami i nogami

oraz zaklejeniu taśmą oczu, działając w zamiarze bezpośrednim pozbawienia

życia J. F. dusili go, powodując obrażenia w postaci złamania chrząstki

tarczowatej krtani, a następnie wrzucili do wody Jeziora R. ze związanymi

rękami i nogami po uprzednim obciążeniu kamieniem i pustakiem, powodując

jego śmierć, to jest za winnego przestępstwa z art. 148 § 1 k.k. i art. 189 § 2

k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i za przestępstwo to wymierzył mu karę 10 lat

pozbawienia wolności.

Wyrok powyższy zaskarżony został apelacjami prokuratora i obrońcy D.

P.

Prokurator zarzucił wyrokowi rażącą niewspółmierność orzeczonej

wobec D. P. kary pozbawienia wolności oraz obrazę art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k.,

3

polegającą na braku wskazania, że oskarżony ten dopuścił się przypisanego

mu czynu, mając w stopniu znacznym ograniczoną zdolność pokierowania

swoim postępowaniem i braku ujęcia art. 31 § 2 k.k. w kwalifikacji prawnej

przypisanego mu czynu. Prokurator wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku

przez uzupełnienie opisu czynu i kwalifikacji prawnej oraz przez zaostrzenie

wymierzonej D. P. kary do 15 lat pozbawienia wolności oraz o wymierzenie

kary łącznej 15 lat pozbawienia wolności.

Obrońca D. P. zarzucił wyrokowi błędy w ustaleniach faktycznych i

naruszenie przepisów postępowania, związane z tym, że w toku postępowania

przed sądem nie przesłuchano świadka C. T. Obrońca wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku i uniewinnienie D. P. od zarzutu opisanego w punkcie

XII wyroku lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Po rozpoznaniu tych apelacji Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 4

kwietnia 2012 r., zmienił zaskarżony wyrok w odniesieniu do D. P. w ten

sposób, że przyjął, iż oskarżony ten dopuścił się przypisanego mu czynu,

mając w stopniu znacznym ograniczoną zdolność pokierowania swoim

postępowaniem i zakwalifikował ten czyn jako przestępstwo z art. 148 § 1 k.k.

i art. 189 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 31 § 2 k.k., zaś karę

pozbawienia wolności wymierzoną D. P. podwyższył do 15 lat pozbawienia

wolności.

Kasację od powyższego wyroku wniósł obrońca D. P. Zaskarżył nią

wyrok Sądu Apelacyjnego w części (punkty I.9, I.10 i I.11), to jest w

odniesieniu do orzeczenia o wyeliminowaniu z opisu czynu przypisanego

oskarżonemu zapisu, iż działał on pod kierownictwem J. K., orzeczenia o

przyjęciu, że D.P. dopuścił się przypisanego mu czynu, mając w stopniu

znacznym ograniczoną zdolność pokierowania swoim postępowaniem i

zakwalifikowaniu tego czynu w zw. z art. 31 § 2 k.k. oraz o podwyższeniu

wymierzonej oskarżonemu kary pozbawienia wolności do lat 15, a także w

odniesieniu do orzeczenia wobec oskarżonego kary łącznej 15 lat

pozbawienia wolności.

W kasacji sformułowano dwa zarzuty:

4

I. rażącego naruszenia przepisów art. 4 k.p.k., art. 7 k.p.k. i art. 424 §

1 pkt 1 k.p.k., mającego istotny wpływ na treść zaskarżonego

wyroku poprzez

- naruszenie granic swobodnej oceny dowodów i przyjecie ustaleń

na podstawie domniemań nie znajdujących potwierdzenia w

zebranym w sprawie materiale dowodowym,

- niewykorzystanie wszelkich możliwości zmierzających do

wyjaśnienia istotnych okoliczności w sprawie (przesłuchania przed

Sądem świadka C. T.),

- sprzeczności w rozumowaniu Sądu w stosunku do oceny

przydatności dowodów, na których oparł swoje wnioski leżące u

podstaw zaskarżonego wyroku,

II. rażącego naruszenia przepisu art. 454 § 2 k.p.k., polegającego na

orzeczeniu wobec D. P. kary 15 lat pozbawienia wolności w miejsce

kary 10 lat pozbawienia wolności orzeczonej przez Sąd Okręgowy

przy jednoczesnej zmianie ustaleń faktycznych, będących podstawą

zaskarżonego wyroku, a to ustalenia, że:

a) oskarżony nie działał pod kierownictwem oskarżonego J. K.,

b) oskarżony planował dokonanie zabójstwa, co jest ustaleniem

nowym w stosunku do ustaleń Sądu pierwszej instancji.

W odniesieniu do zarzutu II, autor kasacji podkreślił, że ustalenie

odnośnie do działania pod kierownictwem współoskarżonego J. K. mogło mieć

wpływ na ustalenie stopnia zawinienia oskarżonego D. P., a w konsekwencji

na wymiar kary orzeczonej za zbrodnię z art. 148 § 1 k.k. Ustalenie co do

zaplanowania zbrodni zabójstwa J. F. natomiast, miało istotny wpływ na treść

orzeczenia, ponieważ ustalenie to stanowiło przesłankę zaostrzenia kary, co

wynika z treści uzasadnienia wyroku Sądu drugiej instancji.

Obrońca D. P. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie

zaskarżonym kasacją i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

5

W pisemnej odpowiedzi na kasację Prokurator Apelacyjny wniósł o jej

oddalenie, jako oczywiście bezzasadnej. Taki sam wniosek złożył prokurator

Prokuratury Generalnej na rozprawie kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja obrońcy D. P. okazała się zasadna w zakresie zarzutu

rażącego naruszenia przepisu art. 454 § 2 k.p.k. i konieczne stało się

uwzględnienie wniosku zawartego w kasacji i uchylenie wyroku w zaskarżonej

części oraz przekazanie sprawy D. P. Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Wyrok Sądu Okręgowego w K. zaskarżony został apelacją prokuratora

na niekorzyść D. P., w której znalazł się zarzut rażącej niewspółmierności –

łagodności orzeczonej kary pozbawienia wolności. Wyrok ten zaskarżony

został także apelacją obrońcy oskarżonego, która, co oczywiste, była

środkiem odwoławczym wniesionym na jego korzyść. W tej sytuacji sąd

odwoławczy był uprawniony do zmiany zaskarżonego wyroku na niekorzyść

oskarżonego i podwyższenia wymiaru orzeczonej kary, nie obowiązywał go

bowiem zakaz reformationis in peius określony w art. 434 § 2 k.p.k. Sąd

odwoławczy stwierdził, że zasadny jest zarzut apelacji prokuratora dotyczący

rażącej niewspółmierności wymierzonej kary, a więc potwierdził w toku kontroli

odwoławczej uchybienie podniesione w środku odwoławczym wniesionym na

niekorzyść oskarżonego.

Zakaz reformationis in peius wynikający z art. 434 § 1 k.p.k. nie jest

jednak jedyną instytucją procesową o charakterze gwarancyjnym dla

oskarżonego, która ogranicza możliwość orzeczenia przez sąd odwoławczy

surowszej kary pozbawienia wolności, aniżeli kara wymierzona przez sąd

pierwszej instancji. W art. 454 k.p.k. ustawodawca sformułował reguły,

stanowiące gwarancje dla oskarżonego, zwane regułami ne peius, z których ta

zawarta w § 2 odnosi się do sytuacji procesowej D. P. Reguła z art. 454 § 2

k.p.k. stanowi, że sąd odwoławczy może orzec surowszą karę pozbawienia

wolności tylko wtedy, gdy nie zmienia ustaleń faktycznych przyjętych za

podstawę zaskarżonego wyroku, przy czym chodzi o ustalenia faktyczne,

zawarte zarówno w części dyspozytywnej wyroku, jak i w uzasadnieniu.

6

Reguła z art. 454 § 2 k.p.k. dotyczy zmiany ustaleń faktycznych przez

redukowanie katalogu okoliczności łagodzących oraz uzupełnianie katalogu

okoliczności obciążających, a więc jedynie ustaleń mających wpływ na

zaostrzenie kary (zob. m.in. uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 23 marca 2011 r., I KZP 28/10, OSNKW z 2011 r., z. 4, poz. 30 i

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2012 r., V KK 275/12, LEX

nr 1277793).

Sąd odwoławczy może przy tym dokonywać odmiennych aniżeli sąd

pierwszej instancji ocen ustalonych okoliczności, nadawać tym samym

okolicznościom większe lub mniejsze znaczenie, pod warunkiem tylko, że

katalog tych okoliczności nie ulega zmianie, a więc nie dochodzi do

rozszerzenia katalogu okoliczności obciążających lub zmniejszenia katalogu

okoliczności łagodzących wymiar kary. Takie bowiem rozszerzenie lub

zmniejszenie uznane być musi za nowe ustalenie faktyczne. Za nowe

ustalenia uznać należy także sytuację, w której sąd odwoławczy zastąpi jedne

ustalenia innymi. Punktem wyjścia rozważań sądu odwoławczego jest przy

tym nie tylko treść wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji i zawarty w

nim opis czynu przypisanego oskarżonemu, ale także treść uzasadnienia

wyroku sporządzonego przez sąd meriti.

Reguła ne peius obejmuje każde ustalenie faktyczne przyjęte za

podstawę zaskarżonego wyroku. Będą to ustalenia o przedmiotowej stronie

czynu, a także o jego stronie podmiotowej (umyślność, nieumyślność, rodzaj

zamiaru), motywach, pobudkach, innych okolicznościach wpływających na

stopień winy i stopień społecznej szkodliwości czynu oraz ustalenia dotyczące

samego oskarżonego, jego właściwości i warunków osobistych, o których

mowa w art. 53 § 2 k.k., jego zachowania przed popełnieniem przestępstwa i

po jego popełnieniu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2008

r., IV KK 38/08, OSNKW z 2008 r., z. 9, poz. 72).

W zaskarżonym kasacją wyroku Sądu Apelacyjnego niewątpliwie

doszło do zmiany ustaleń faktycznych w odniesieniu do D. P.

Po pierwsze, Sąd drugiej instancji uzupełnił opis czynu przypisanego

oskarżonemu przyjmując, że D. P. dopuścił się go, mając w znacznym stopniu

7

ograniczoną zdolność pokierowania swoim postępowaniem. Uzupełniona

została także kwalifikacja tego czynu przez dodanie art. 31 § 2 k.k.

Przypomnieć trzeba, że Sąd pierwszej instancji orzekający w tej sprawie w

uzasadnieniu wyroku (s. 169) podał, że D. P. miał w chwili czynu znacznie

ograniczoną zdolność pokierowania swoim postępowaniem i jedynie na skutek

przeoczenia w treści wyroku nie zawarto powyższego ustalenia, zaś w

kwalifikacji prawnej przypisanego oskarżonemu czynu nie zawarto przepisu

art. 31 § 2 k.k. Z treści uzasadnienia wyroku sądu a quo pośrednio wynika, że

okoliczności te, mimo ich niewskazania w wyroku, były brane pod uwagę

przez sąd przy wymiarze kary. Powyższa zmiana ustaleń faktycznych

dokonana przez sąd odwoławczy nie naruszyła reguły ne peius z art. 454 § 2

k.p.k. Była to bowiem zmiana dokonana na korzyść oskarżonego i nie stała się

podstawą orzeczenia surowszej kary pozbawienia wolności. Ta zmiana

ustaleń faktycznych nie została zresztą wskazana w zarzucie kasacji, jako

element rażącego naruszenia art. 454 § 2 k.p.k.

Po drugie, Sąd Apelacyjny zmienił ustalenia faktyczne przyjęte za

podstawę zaskarżonego wyroku przez wyeliminowanie, odnoszącego się do

współoskarżonego J. K. stwierdzenia, że D. P. dokonując przypisanego mu

czynu działał pod jego kierownictwem. Zmiany tej nie sposób jednoznacznie

zakwalifikować, jako zmiany na korzyść oskarżonego. Biorąc pod uwagę

ustalone w toku postępowania cechy osobowe D. P., stopień jego rozwoju

intelektualnego i wykształcenie można przyjąć, że jest on osobą, na którą

współoskarżeni mogli wywierać wpływ łatwiej, aniżeli na osobę o statystycznie

przeciętnych cechach osobowości i intelektu. Znajduje to potwierdzenie w

wywodach biegłych psychiatrów i psychologa oraz oparcie w ustaleniach

faktycznych sądu, z których wynika, że D. P. nie odgrywał w popełnieniu

przestępstwa roli dominującej. Stopień zawinienia takiej jak oskarżony osoby

wówczas, gdy działa pod kierownictwem innej osoby uznać należy za raczej

mniejszy od stopnia winy wtedy, gdy jej działanie jest samodzielne i oparte na

samodzielnie podejmowanych decyzjach co do kolejnych działań. Trudno w

każdym razie przyjąć, że i ta zmiana ustaleń dokonana przez sąd odwoławczy

była zmianą na korzyść oskarżonego lub miała dla niego charakter obojętny.

8

Po trzecie wreszcie, Sąd odwoławczy dokonując zmiany zaskarżonego

wyroku przez podwyższenie wymiaru kary pozbawienia wolności z 10 na 15

lat wskazał w uzasadnieniu swego wyroku, że okolicznością przemawiającą

za zaostrzeniem wymiaru kary był także fakt zaplanowania przez D. P.

dokonanego przez niego później czynu (zapis na s. 135 uzasadnienia).

Stwierdzić wprawdzie trzeba, że czyn na szkodę J. F. był wcześniej

zaplanowany co najmniej przez J. K. Sprawcy przestępstwa działali według

tego planu, byli także przygotowani do skrępowania J. F. i przewożenia go w

bagażniku samochodu. Na podstawie ustaleń faktycznych dokonanych przez

sąd pierwszej instancji nie można jednak przyjąć, aby D. P. uczestniczył w

planowaniu zrealizowanych potem działań. Oskarżony ten zdawał sobie

zapewne sprawę z celu tych działań i mógł obejmować swym zamiarem

dokonanie zabójstwa J. F., nie znaczy to jednak, że równocześnie planował

przebieg poszczególnych czynności prowadzących do osiągnięcia

zamierzonego celu. Z ustaleń faktycznych dokonanych przez sąd pierwszej

instancji w tej sprawie wynika raczej, że rola D. P. była rolą wykonawcy

planów innych osób, że to inni oskarżeni również najpierw zaplanowali

poszczególne fazy działań w odniesieniu do J. F., a potem w trakcie ich

wykonywania podejmowali kolejne decyzje. Brak, jak się wydaje w

ujawnionym materiale dowodów na to, że D. P. planował, a następnie

realizował plan na równi z J. K. czy T. K..

Udział w planowaniu przestępstwa powoduje, że stopień zawinienia

jego sprawcy jest wyższy od stopnia zawinienia sprawcy przestępstwa, które

dokonane zostało na skutek impulsu, raptownych emocji, czy zbiegu

okoliczności. Stopień ten jest inny także w odniesieniu do sprawcy, który

uczestniczy w realizacji czynu zaplanowanego przez inne osoby, odgrywając

rolę wykonawcy planów i poleceń innych osób. Omawiana zmiana ustaleń

faktycznych, dokonana przez sąd ad quem, była zatem zmianą na niekorzyść

D. P. W kontekście zmiany wymiaru kary przez sąd drugiej instancji doszło w

tej sytuacji do rażącego naruszenia reguły ne peius z art. 454 § 2 k.p.k. w

sposób opisany w kasacji. Naruszenie to miało istotny wpływ na treść wyroku

wobec zaostrzenia wymiaru kary pozbawienia wolności o 5 lat.

9

Rozpoznanie drugiego z zarzutów kasacji, wobec uwzględnienia

pierwszego i uchylenia zaskarżonego wyroku stało się bezprzedmiotowe i Sąd

Najwyższy na podstawie art. 436 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. ograniczył

rozpoznanie kasacji w tym zakresie.

Podczas ponownego rozpoznania sprawy w postępowaniu

odwoławczym Sąd Apelacyjny rozważyć powinien raz jeszcze, czy istnieją

podstawy do zmiany zaskarżonego wyroku na niekorzyść D. P., a jeśli dojdzie

do wniosku, że tak, będzie mógł dokonać tych zmian, ale z uwzględnieniem

zakazu zawartego w art. 454 § 2 k.p.k.

r