WA 8/13

Sygn. akt: WA 8/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Błuś (przewodniczący)

SSN Jan Bogdan Rychlicki

SWSO del. do SN płk Krzysztof Mastalerz (sprawozdawca)

przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk. Juliusza

Balceraka

w sprawie ppłk. rez. A. W. oskarżonego z art. 231 § 2 k.k. w zb. z art. 297 § 1

k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zb. z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 297 § 1 k.k. w

zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej

na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2013 r., apelacji na niekorzyść wniesionej

przez prokuratora, od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 28

listopada 2012 r., sygn. akt: […]

uchyla zaskarżony wyrok w całości i sprawę przekazuje

Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego

rozpoznania.

UZASADNIENIE

Ppłk rez. A. W. został oskarżony o to, że:

„w okresie od 14 stycznia 2002 r. do 20 października 2003 r. pełniąc

obowiązki Dowódcy JW […], działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej,

2

w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, nie

dopełnił obowiązków określonych w rozdziale I „Podstawowych zadań

Komendanta 12 Ośrodka Przechowywania Sprzętu" wymienionych w pkt.7

ppkt a i c dot. sprawowania nadzoru nad racjonalnym i oszczędnym

prowadzeniem gospodarki w ośrodku oraz podejmowaniem decyzji i

sprawowaniem nadzoru w zakresie celowego i zgodnego z przeznaczeniem

zużycia środków finansowych będących w dyspozycji ośrodka w ten sposób,

że dostarczał do macierzystej jednostki po cenie zawyżonej wyprodukowane

przez siebie bądź zakupione od ustalonej osoby cywilnej po cenie niższej o

0,13 do 0,73 złotego za kilogram od ceny określonej w fakturach, owoce m.in.

w postaci jabłek i śliwek, a następnie po wystawieniu dla niego faktur VAT za

produkty sadownicze […], zatwierdzał je do wypłaty, osiągając korzyść

majątkową w kwocie nie mniejszej niż 1168 zł brutto, będącą iloczynem

łącznej masy owoców podanych ww. fakturach (8989,8 kg) pomnożonym

przez różnicę między najwyższą ceną sprzedaży owoców JW a najwyższą

ceną kupna (1,13 zł - 1,00 zł), a nadto w celu uzyskania zamówienia

publicznego od JW […], w celu użycia za autentyczną podrobił ofertę

przetargową z dnia 27.10.2002 r. podpisując się w niej imieniem i nazwiskiem

R. W., jednocześnie składając ofertę w JW, a następnie po rozstrzygnięciu

przetargu Nr […] na korzyść wymienionej, podrobił podpis R. W. w umowie nr

[…] z dnia 12.11.2002 r. dot. dostarczenia w terminie do 31.05.2003 r.- 15000

kg jabłek po cenie jednostkowej 1,10 zł brutto za kilogram, po dostarczeniu

przez siebie owoców i wystawieniu faktur na w/w za produkty sadownicze :

RR nr […], zatwierdzał je do wypłaty, jednocześnie podrabiając w nich

podpisy R. W. i wprowadzając do obiegu dokumentów finansowych JW., a

następnie po przelaniu przez jednostkę pieniędzy na konto w Banku

Spółdzielczym w O., posiadając pełnomocnictwo do tegoż konta pieniędzmi

tymi dysponował, w wyniku czego, nie będąc stroną umowy ani dostawcą

podanych w fakturach osiągnął korzyść majątkową w kwocie 6118,94 zł brutto,

a nadto po upływie okresu trwania w/w umowy przekraczając swoje

uprawnienia polecił szefowi służby żywnościowej st. chor. rez. K. K.

rozliczenie dostaw i przyjęcie na stan magazynów żywnościowych

3

dostarczone przez siebie owoce jednocześnie polecając w/w aby podpisywał

faktury wystawione na R. W. w miejscu nabywcy: RR nr […], zatwierdzał je do

wypłaty, jednocześnie podrabiając w nich podpisy R. W. i wprowadzając do

obiegu dokumentów finansowych JW, a następnie po przelaniu przez

jednostkę pieniędzy na konto w Banku Spółdzielczym w O., posiadając

pełnomocnictwo do tegoż konta pieniędzmi tymi dysponował w wyniku czego,

nie będąc stroną cytowanej wyżej umowy ani dostawcą podanym w fakturach

uzyskał korzyść majątkową w kwocie 6343,06 zł brutto, działając w ten

sposób na szkodę JW […], a nadto usiłując uzyskać zamówienie publiczne

dla R. W. od JW […], w celu użycia za autentyczne, podrobił ofertę

przetargową z dnia 18.10.2003 r. podpisując się imieniem i nazwiskiem R. W.

oraz ofertę przetargową z dnia 20.10.2003 r. podpisując się imieniem i

nazwiskiem J. K., lecz zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na wybór

przez zamawiającego najkorzystniejszej oferty przetargowej T. K.",

tj. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 231 § 2 k.k. w zb. z art. 297

§ 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zb. z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 297 § 1 k.k.

w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k.

Wyrokiem z dnia 28 listopada 2012 r., Wojskowy Sąd Okręgowy w W.,

z uwagi na znikomy stopień społecznej szkodliwości czynu, umorzył w

stosunku do ppłk. rez. A. W. postępowanie o to, że:

„okresie od 27 października 2002 r. do 20 października 2003 r. pełniąc

obowiązki Dowódcy JW /…/, w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry

powziętego zamiaru, w celu osiągnięcia korzyści osobistej oraz majątkowej

przez R. W. polegającej na sprzedaży produktów sadowniczych, a nadto w

celu uzyskania zamówienia publicznego od JW […] na rzecz R. W., nie

dopełnił swoich obowiązków w ten sposób, że w celu użycia za autentyczną

podrobił ofertę przetargową z dnia 27 października 2002 r. podpisując się w

niej imieniem i nazwiskiem R. W., a następnie po rozstrzygnięciu przetargu Nr

[…] na korzyść wymienionej, podrobił podpis R. W. w umowie nr […] z dnia 12

listopada 2002 r. dot. dostarczenia w terminie do 31 maja 2003 r. 15000 kg

jabłek po cenie jednostkowej 1,10 zł. brutto za kilogram, po dostarczeniu

przez siebie owoców i wystawieniu faktur na w/w za produkty sadownicze :

4

RR nr […], zatwierdzał je do wypłaty, jednocześnie podrabiając w nich

podpisy R. W. i wprowadzając do obiegu dokumentów finansowych JW., w

wyniku czego nastąpiła sprzedaż jednostce wojskowej produktów

sadowniczych na łączną kwotę 6118,94 zł brutto, a nadto po upływie okresu

trwania w/w umowy, przekraczając swoje uprawnienia, w celu osiągnięcia

korzyści osobistej oraz majątkowej przez R. W., polecił szefowi służby

żywnościowej st. chor. K. K. rozliczenie dostaw i przyjęcie na stan

magazynów żywnościowych dostarczonych przez siebie owoców oraz

wystawienie za dostarczenie tych owoców, na nazwisko R. W. jako nabywca,

następujących faktur: RR nr […], po czym oskarżony zatwierdzał je do

wypłaty, jednocześnie podrabiając w nich podpisy R. W. i wprowadzając do

obiegu dokumentów finansowych JW, w wyniku czego nastąpiła sprzedaż

jednostce wojskowej produktów sadowniczych na łączną kwotę 6343,06 zł

brutto, czym działał na szkodę interesu publicznego, a nadto, w celu użycia za

autentyczne oraz w celu uzyskania zamówienia publicznego od JW […] na

rzecz R. W. podrobił: ofertę przetargową na dostawę owoców i warzyw z dnia

18 października 2003 r. podpisując się imieniem i nazwiskiem R. W., lecz

zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na wybór przez zamawiającego

najkorzystniejszej oferty przetargowej T. K.”, tj. o czyn wyczerpujący

dyspozycję art. 231 § 2 kk. w zb. z art. 297 § 1 kk. w zb. z art. 270 § 1 kk. w

zb. z art. 13 § 1 kk. w zw. z art. 297 §1 kk. w zb. z art. 270 § 1 kk. w zw. z art.

12 kk.”

Apelację na niekorzyść oskarżonego wywiódł prokurator.

Skarżący zarzucił:

„ 1) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,

skutkujących zmianą opisu czynu przypisanego oskarżonemu i przyjęciem, że

czyn ten nie stanowi przestępstwa, ponieważ jego społeczna szkodliwość jest

znikoma, podczas gdy prawidłowa ocena okoliczności mających wpływ na

stopień jego karygodności, jak rodzaj i charakter naruszonego dobra, sposób i

okoliczności popełnienia czynu, postać zamiaru, prowadzą do odmiennych

wniosków,

5

2) obrazę przepisów postępowania, to jest art. 424 § 2 k.p.k., polegającą na

zaniechaniu przeprowadzenia przez sąd analizy materiału dowodowego w

postaci zeznań świadków, co miało wpływ na treść orzeczenia”.

Na podstawie opisanych zarzutów prokurator wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył.

Apelacja prokuratora jest w pełni zasadna.

Zawarty w art. 115 § 2 k.k. katalog okoliczności determinujących oceny

stopnia społecznej szkodliwości czynu ma zamknięty charakter. W sytuacji

zatem, gdy przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu pominięto

okoliczności wymienione w powołanym przepisie dochodzi do niepełnej oceny

materiału dowodowego. O znikomości społecznej szkodliwości czynu

zabronionego może przesądzać jedynie kompleksowa ocena (podkr. SN),

zarówno przedmiotowych, jak i podmiotowych przesłanek wartościowania

takiego czynu, które łącznie – a nie każda z nich z osobna – muszą

wykazywać subminimalny ładunek tej szkodliwości (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 3 lutego 1997 r., II KKN 134/96, Orzecznictwo

Prokuratura i Prawo 1997, nr 6. poz. 2). Obowiązkiem Sądu pierwszej

instancji było także, zgodnie z treścią art. 410 k.p.k., wydanie orzeczenia na

podstawie całokształtu okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej.

Skorzystanie z instytucji uregulowanej w art. 442 § 2 k.p.k., pozwalającej na

ujawnienie dowodów, które nie miały wpływu na uchylenie wyroku, nie

zwalnia od kompleksowej, wnikliwej oceny tych dowodów, w oparciu o reguły

prawidłowego rozumowania i zasady doświadczenia życiowego.

W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji nie dokonał analizy

dowodów w sposób wyżej opisany, a ponadto popadł w sprzeczność w

orzeczeniu. Zmieniając opis czynu wyeliminował z niego działanie

oskarżonego polegające na dostarczaniu owoców przed rozstrzygnięciem

przetargu nr 181/02/18, a ponadto pominął część zarzutu polegającą na

podpisaniu oferty przetargowej z dnia 20 października 2003 r. imieniem i

nazwiskiem J. K., w celu użycia tego dokumentu za autentyczny.

6

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (s. 6, 9, 15) Sąd pierwszej

instancji przyjmuje i ocenia sprawstwo ppłk. rez. A. W. w zakresie oferty

przetargowej, którą rzekomo miała złożyć J. K.

Przytoczone uwagi skutkują wnioskiem o niepełnej, a zatem i błędnej

ocenie okoliczności podmiotowych i przedmiotowych wyznaczających stopień

społecznej szkodliwości czynu. Nie ulega także wątpliwości, że w

uzasadnieniu wyroku nie przeanalizowano zeznań świadków, w

szczególności R. W., której zeznania składane w śledztwie różnią się od

złożonych przed sądem w poprzednich postępowaniach. Rozbieżności te

dotyczą rodzaju dostarczanych owoców i warzyw, możliwości produkcyjnych

jej gospodarstwa, sposobu korzystania z jej rachunku bankowego przez

oskarżonego, metod rozliczania dostaw i faktur. Całkowicie sprzeczne z

zasadami postępowania karnego jest stanowisko Sądu pierwszej instancji

odnośnie zeznań J. K., teściowej ppłk. rez. A. W. Wymieniona w śledztwie

złożyła zeznania, po czym przesłała oświadczenie do Sądu prowadzącego

postępowanie o skorzystanie z prawa do odmowy zeznań. Sąd na rozprawie

w dniu 21 listopada 2012 r., ujawnił nie tylko zeznanie J. K., ale także pismo o

skorzystanie z prawa przewidzianego w art. 182 § 1 k.p.k. (k. 1510,1512).

Wyliczając dowody służące ustaleniu stanu faktycznego Sąd nie wymienia

zeznań J. K. (s. 6 uzasadnienia). W rozpoznawanej sprawie wystąpiła

wadliwość oceny wyników postępowania i naruszenie przepisów

postępowania podnoszone w zasadnej apelacji. Dodać przy tym należy, że

Sąd pierwszej instancji w niedostatecznym stopniu uwzględnił oceny i

zapatrywania Sądu Najwyższego zawarte w orzeczeniach uchylających

poprzednie wyroki Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 31 maja 2011

r., i z dnia 26 czerwca 2012 r., rozpatrującego sprawę ppłk. rez. A. W. W

wyroku z dnia 10 stycznia 2012 r. (sygn. akt WA 40/11), Sąd Najwyższy

nakazał gruntowną ocenę wyjaśnień oskarżonego i m.in. na tej podstawie

ustalenie rzeczywistych motywów, które legły u podstaw podejmowanych

przez niego działań. Za niezbędne uznał także konieczność określenia

zakresu uprawnień i obowiązków ppłk. rez. A. W. W niniejszej sprawie Sąd

pierwszej instancji nie ustalił zakresu obowiązków i uprawnień ppłk. rez. A. W.

7

wykonującego zadania przewidziane dla Komendanta 12 Ośrodka

Przechowywania Sprzętu (JW […]). Pominięte okoliczności mogły mieć wpływ

na ocenę stopnia społecznej szkodliwości działań oskarżonego.

W wyroku z dnia 4 września 2012 r. Sąd Najwyższy (sygn. WA 19/12 )

uchylając ponownie zaskarżony wyrok zalecił, by przy ponownym rozpoznaniu

sprawy dokonano rzeczowej i uważnej analizy dowodów i na tej podstawie

poczyniono stanowcze ustalenia w zakresie faktów, które należy poddać

właściwej ocenie prawnej.

W kolejnym postępowaniu Sąd pierwszej instancji powinien dokonać

kompleksowej oceny wszystkich dowodów dotyczących zachowań

oskarżonego – dowódcy jednostki wojskowej – współdziałającego z

podwładnym w realizacji dostaw owoców i warzyw. Przeprowadzona analiza,

w tym w szczególności wyjaśnień ppłk. rez. A. W., pozwoli na prawidłowe

ustalenia faktyczne, w zakresie ewentualnego sprawstwa i stopnia społecznej

szkodliwości czynów oskarżonego.

Korzystając z autonomii w zakresie stosowania uregulowań zawartych

w art. 442 § 2 k.p.k. Wojskowy Sąd Okręgowy w W. przy ponownym

rozpoznaniu sprawy powinien mieć na uwadze dopuszczalność ujawnienia

tych dowodów, które nie miały wpływu na uchylenie wyroku. Z pewnością

rozważenia będzie wymagało – chociażby z uwagi na znaczny upływ czasu –

bezpośrednie przesłuchania R. W. i zajęcie jednoznacznego stanowiska

procesowego odnośnie zeznań J. K. Wymienione dowody powinny być

skonfrontowane z wyjaśnieniami oskarżonego składanymi w postępowaniu.

Przytoczone zalecenia w powołanych wyrokach Sądu Najwyższego

nie straciły na aktualności przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Kolejne uzasadnienie wyroku, będącego swoistym podsumowaniem

procesu powinno spełniać wymogi określane w art. 424 § 1 k.p.k. W

szczególności Sąd pierwszej instancji powinien wykazać i uzasadnić powody

skutkujące uznaniem za wiarygodne pewnych dowodów i braku tego

przymiotu u pozostałych. Przypomnieć bowiem trzeba, iż dowód

8

niewiarygodny nie oddaje rzeczywistego stanu zdarzeń. W wypadku natomiast

uznania dowodu za wiarygodny w części, obowiązkiem Sądu jest określenie w

jakiej części i z jakich powodów stał się on podstawą ustaleń faktycznych.

Z wymienionych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.