I CNP 35/12

Sygn. akt I CNP 35/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marta Romańska

w sprawie skargi M. J. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 18 czerwca 2010 r., wydanego w sprawie

z powództwa M. J.

przeciwko K. S.A. w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 maja 2013 r.,

1) stwierdza, że prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w W. z

dnia 18 czerwca 2010 r., sygn. Akt […], jest niezgodny z

prawem;

2) zasądza od K. S.A. w S. na rzecz M. J. 2700 (dwa tysiące

siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

wywołanego skargą.

2

Uzasadnienie

W dniu 10 września 2008 roku M. J. wytoczył powództwo przeciwko „K. P.”

S.A. w S., o zapłatę kwoty 63 884,84 zł tytułem skapitalizowanych odsetek od

spłaconych z opóźnieniem faktur z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia

pozwu do dnia zapłaty.

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem z 26 października 2009 r. zasądził

dochodzoną należność. Ustalił, że powód dostarczał pozwanemu towary i

świadczył usługi. Z uwagi na nieterminowe regulowanie poszczególnych faktur

powód naliczył pozwanemu odsetki ustawowe. Pozwany nie kwestionował

wyliczenia odsetek. Z uwagi na fakt, że pozwany nie zapłacił kwoty odsetek, powód

wystąpił do sądu z powództwem.

W ocenie Sądu Rejonowego, roszczenie powoda jest w pełni zasadne. Spór

pomiędzy stronami powstał co do terminu przedawnienia dochodzonego przez

powoda roszczenia. Kwestię przedawnienia roszczenia o odsetki rozstrzygnął Sąd

Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 stycznia 2005 r., III CZP

42/04 (OSNC 2005, Nr 9, poz. 149). Z uchwały tej wynika, że roszczenie o zapłatę

odsetek za opóźnienie przedawnia się najpóźniej z chwilą przedawnienia się

roszczenia głównego. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy roszczenie o świadczenie

główne wygasło przed upływem terminu jego przedawnienia, na przykład na skutek

wykonania. W takiej sytuacji należy przyjąć, że odsetki przedawniają się z upływem

trzech lat, ponieważ przedawnienie się roszczeń ubocznych wraz

z przedawnieniem się roszczenia głównego przyjmuje się dlatego, żeby przy okazji

sporów o roszczenia uboczne nie dochodziło do przekreślenia znaczenia

przedawnienia się roszczenia głównego. We wskazanych przypadkach argument

ten natomiast odpada. Tutaj na czoło wysuwa się nie upływ terminu przedawnienia

roszczenia głównego, lecz następujące przed upływem tego terminu zdarzenie

powodujące wygaśniecie roszczenia głównego, na przykład uczynienie zadość

temu roszczeniu (wykonanie świadczenia głównego). Wspomniane zdarzenie

potwierdza to, że roszczenie główne istniało i tym samym daje podstawę do

uznania, iż pozostałe w mocy roszczenia uboczne uległy z chwilą tego zdarzenia

3

niejako przekształceniu w roszczenia główne. W związku z tym przedawnienie ich

powinno być odtąd rozpatrywane całkowicie samodzielnie. Podobnie nie do

pogodzenia z celem omawianej reguły byłoby stosowanie jej wtedy, gdy przed

przedawnieniem się roszczenia głównego doszło do przerwania biegu

przedawnienia roszczenia o świadczenie uboczne. W takiej sytuacji odpada

potrzeba ochrony dłużnika przed dochodzeniem roszczenia ubocznego po upływie

terminu przedawnienia roszczenia głównego (gdy nie upłynął jeszcze własny termin

przedawnienia roszczenia ubocznego). Szczególnie widoczne jest to w przypadku

przerwania biegu przedawnienia roszczenia o świadczenie uboczne przez

wytoczenie powództwa o to roszczenie. W tym przypadku nie można osiągnąć celu

w postaci zapobieżenia sporom o roszczenie uboczne związane z przedawnionym

roszczeniem głównym, skoro spór o to roszczenie rozpoczął się jeszcze przed

upływem terminu przedawnienia roszczenia „głównego”. Sąd Rejonowy w pełni

podzielił stanowisko zawarte w przytoczonej uchwale i uznał powództwo za w pełni

zasadne. Wobec powyższego zarzut przedawnienia uznał za niezasadny, gdyż do

dnia wniesienia pozwu nie upłynął trzyletni termin przedawnienia od dnia

wymagalności najwcześniej wymagalnej należności.

Pozwana wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 18 czerwca 2010 r. zmienił wyrok

Sądu Rejonowego i oddalił powództwo oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanej

3 617 zł tytułem kosztów postępowania, a także zasadził od powoda na rzecz

pozwanej 4 955 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

Zdaniem Sądu Okręgowego, nie jest możliwe skuteczne dochodzenie

odsetek po upływie terminu przedawnienia roszczenia głównego, niezależnie od

tego, czy roszczenie to wygasło na skutek przedawnienia, czy też na skutek

zapłaty. Pogląd, że zapłata potwierdza to, iż roszczenie główne istniało i tym

samym daje podstawę do uznania, że pozostałe w mocy roszczenia uboczne uległy

z chwilą tego zdarzenia niejako przekształceniu w roszczenia główne, nie wyklucza

możliwości podnoszenia w postępowaniu o zapłatę odsetek zasadności żądania

należności głównej, co w konsekwencji mogłoby prowadzić do badania tej

należności po upływie terminu jej przedawnienia. Skoro zaś Sąd Najwyższy

4

przyjmuje zasadę przedawnienia odsetek wraz z przedawnieniem należności

głównej, to w ocenie Sądu Okręgowego zasada ta powinna być stosowana do

wszelkich przypadków wygaśnięcia należności głównej, nie tylko do przypadku jej

wygaśnięcia na skutek przedawnienia. Taka interpretacja nie pozostaje

w sprzeczności z art. 118 ani z art. 554 k.c. obejmującym swą hipotezą również

roszczenia odsetkowe. Pojęcie „roszczenia z tytułu sprzedaży” oznacza roszczenia

wynikające ze stosunku sprzedaży, u podstaw którego leży zawarta między

stronami umowa, zatem również roszczenia odsetkowe.

Powód wniósł skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 18 czerwca 2010 r., zarzucając błędną

wykładnię art. 118 w związku z art. 554 k.c. polegającą na mylnym przyjęciu, że

roszczenie o odsetki z tytułu umowy sprzedaży uległy przedawnieniu

i bezpodstawnym uwzględnieniu podniesionego przez pozwaną zarzutu

przedawnienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 18 czerwca 2010 r. jest niezgodny z

prawem z tych samych powodów, co wyrok tego Sądu z dnia 19 lutego 2009 r.

uznany za niezgodny z prawem przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 stycznia

2012 r., I CNP 22/11 (niepubl.).

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 stycznia

2005 r., III CZP 42/04 przyjął, że ustanowiony w art. 118 k.c. termin przedawnienia

roszczeń o świadczenia okresowe stosuje się do roszczeń o odsetki za opóźnienie

także wtedy, gdy roszczenie główne ulega przedawnieniu w terminie określonym

w art. 554 k.c., przy czym roszczenie o odsetki za opóźnienie przedawnia się

jednak najpóźniej z chwilą przedawnienia się roszczenia głównego.

W uzasadnieniu uchwały wskazał na dwa wyjątki od reguły, że roszczenia

o odsetki za opóźnienie przedawniają się najpóźniej z chwilą przedawnienia się

roszczenia głównego. Jeden występuje w przypadkach, w których roszczenie

o świadczenie główne wygasło przed upływem terminu przedawnienia, np. na

skutek wykonania, a drugi - w przypadkach, w których przed przedawnieniem się

roszczenia głównego doszło do przerwania biegu przedawnienia roszczenia

5

o odsetki. Stanowisko to znalazło wyraz także w wielu późniejszych orzeczeniach

Sądu Najwyższego (zob. wyroki z dnia 28 stycznia 2005 r., V CK 380/04, niepubl.,

z dnia 24 lutego 2005 r., III CK 223/04, niepubl., z dnia 21 kwietnia 2005 r., III CK

307/04, niepubl., z dnia 29 kwietnia 2005 r. 2005 r., V CK 50/05, niepubl., z dnia

19 maja 2005 r., V CK 445/03, niepubl., z dnia 24 maja 2005 r., V CK 655/04,

niepubl., z dnia 9 czerwca 2005 r., III CK 619/04, niepubl.) oraz sądów

powszechnych (zob. wyroki Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 2 czerwca

2005 r., I ACa 1867/04, niepubl. i z dnia 24 stycznia 2006 r., I ACa 795/05, niepubl.

oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 11 kwietnia 2011, I ACa

130/11, niepubl.). Można więc stwierdzić istnienie utrwalonej linii orzecznictwa,

zgodnej ze stanowiskiem zajętym w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04.

Sąd Najwyższy podejmując tę uchwałę dokonał - posługując się wieloma

metodami wykładni prawa - szerokiej analizy argumentów mogących przemawiać

za konkurującymi poglądami w zakresie rozpatrywanego zagadnienia. Zajmując

przytoczone stanowisko wskazał w szczególności, że przedstawione do

rozstrzygnięcia zagadnienie prawne ma charakter ogólniejszy, problem określenia

terminu przedawnienia dotyczy bowiem nie tylko roszczeń o odsetki za opóźnienie

w zapłacie ceny wynikającej ze sprzedaży dokonanej w zakresie działalności

przedsiębiorstwa sprzedawcy, ale wszelkich roszczeń o odsetki za opóźnienie

w zapłacie świadczenia pieniężnego. Racje uzasadniające trzyletni, znacznie

krótszy od dziesięcioletniego termin przedawnienia roszczeń o świadczenia

okresowe: stałość pokrywanego z bieżących dochodów obciążenia grożącego

nagromadzeniem się w dłuższym okresie zaległości mogących przedstawiać dla

dłużnika ciężar nie do zniesienia, są w jednakowym stopniu aktualne zarówno

w odniesieniu do wszystkich czynszów najmu i dzierżawy, jak i wszystkich odsetek,

nie wyłączając odsetek ustawowych za opóźnienie. Artykuł 118 k.c. w brzmieniu

noweli z dnia 28 lipca 1990 r. nie zastrzega, że ustanowiony w nim termin

przedawnienia roszczeń mających związek z prowadzeniem działalności

gospodarczej obejmuje także, wykazujące taki związek, roszczenia, które mają

ponadto cechy - objętych oddzielnie ustanowionym terminem przedawnienia -

roszczeń o świadczenia okresowe. W konsekwencji przewidziany w art. 118 k.c.

6

termin przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe obejmuje wszystkie tego

rodzaju roszczenia bez względu na ich związek z prowadzeniem działalności

gospodarczej. Szczególny w stosunku do ustanowionego w art. 118 k.c. termin

przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe może wynikać tylko z takiego

przepisu, którego treść - jak np. art. 125 § 1 k.c. lub art. 70 § 2 w związku z art. 48

pkt 2 Prawa wekslowego - wskazuje na to, że przewidziany w nim termin dotyczy

takich właśnie roszczeń, w przeciwnym bowiem wypadku niejasny stałby się sens

dokonanego w art. 118 k.c. wyodrębnienia roszczeń o świadczenia okresowe

i ustanowienia dla nich oddzielnego ogólnego terminu przedawnienia. Artykuł 554

k.c. nie zawiera takiego wskazania, dlatego nie może być uznany za przepis

szczególny w stosunku do art. 118 k.c.

Możliwy, w świetle regulacji poddającej roszczenia o odsetki za opóźnienie

trzyletniemu terminowi przedawnienia ustanowionemu w art. 118 k.c. dla roszczeń

o świadczenia okresowe, a trudny do pogodzenia z potrzebą szybszego

sankcjonowania bezczynności wierzyciela w zakresie dochodzenia roszczeń

o odsetki stan, w którym roszczenie o odsetki za opóźnienie w zapłacie ceny

wynikającej ze sprzedaży dokonanej w zakresie działalności przedsiębiorstwa

sprzedawcy przedawniałoby się w terminie dłuższym (trzyletnim) niż roszczenie

o zapłatę samej ceny (dwuletnim), koryguje w istotny sposób obowiązująca

w prawie polskim, niepisana norma, zgodnie z którą wraz z przedawnieniem się

roszczenia głównego przedawniają się roszczenia o świadczenia uboczne, choćby

nawet nie upłynął jeszcze termin ich przedawnienia. Norma ta ma oparcie

w akcesoryjnym charakterze roszczeń o odsetki, wyrażającym się uzależnieniem

ich powstania od istnienia niespełnionego w terminie głównego roszczenia

o świadczenie pieniężne. Gdyby roszczenie uboczne nie przedawniało się wraz

z przedawnieniem roszczenia głównego, dłużnik w celu obrony przed

nieprzedawnionym roszczeniem ubocznym musiałby ze względu na uzależnienie

powstania roszczenia ubocznego od istnienia roszczenia głównego wdać się w spór

co do przesłanek roszczenia głównego, a to podważałoby sens przedawnienia się

roszczenia głównego.

Racje, które uzasadniają przedawnienie się wraz z roszczeniem głównym

także roszczeń ubocznych - choćby nawet nie upłynął jeszcze termin ich

7

przedawnienia, odpadają jednak w przypadkach w których roszczenie

o świadczenie główne wygasło przed upływem przedawnienia. Tutaj na czoło

wysuwa się nie upływ terminu przedawnienia roszczenia głównego, ale następujące

przed upływem tego terminu zdarzenie powodujące wygaśniecie roszczenia

głównego, na przykład uczynienie zadość temu roszczeniu (wykonanie świadczenia

głównego). Zdarzenie to potwierdza, że roszczenie główne istniało, i tym samym

daje podstawę do uznania, iż pozostałe w mocy roszczenia uboczne uległy z chwilą

nastąpienia tego zdarzenia niejako przekształceniu w roszczenia główne.

W związku z tym przedawnienie tych roszczeń ubocznych powinno być odtąd

rozpatrywane całkowicie samodzielnie.

Sąd Okręgowy pominął całkowicie argumentację zawartą w uzasadnieniu

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2005 r.,

III CZP 42/04. W rezultacie należy zgodzić się z powodem, że Sąd Okręgowy

w zaskarżonym wyroku w istocie zignorował uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04, i jednolity nurt

judykatury, któremu, po występujących wcześniej w orzecznictwie rozbieżnościach,

dała ona początek. Tym samym wyrok ten naruszył przepisy art. 118 i 554 k.c.

w sposób pozwalający na uznanie go za niezgodny z prawem w rozumieniu art.

4241

§ 1 k.p.c. w związku z art. 4171

§ 2 k.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że niezgodność

z prawem w rozumieniu art. 4241

k.p.c. w związku z art. 4171

§ 2 k.c. ma charakter

kwalifikowany i zachodzi tylko wtedy, gdy przy wydaniu orzeczenia dopuszczono

się rażąco błędnej wykładni prawa lub rażąco niewłaściwego zastosowania prawa

w zakresie regulacji istotnych i nie uzasadniających odmiennych ocen.

W szczególności uznaje się, że nie stanowi takiego uchybienia opowiedzenie się

przez orzekający sąd za jedną z możliwych interpretacji przepisów prawa,

przeciwny bowiem pogląd zagrażałby takim wartościom, jak: stabilność obrotu

prawnego, swoboda sądu w ocenie materiału dowodowego i stosowaniu prawa

(zob. np. wyrok z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35,

postanowienie z dnia 22 czerwca 2007 r., III CNP 37/07, OSNC 2008, nr 7-8,

poz. 94, wyrok z dnia 13 grudnia 2007 r., I BP 36/07, OSNP 2009, nr 3-4, poz. 36,

wyrok z dnia 5 września 2008 r., I CNP 27/08, niepubl., wyrok z dnia 12 września

8

2008 r., I BP 2/08, niepubl., wyrok z dnia 24 września 2008 r., II CNP 49/08,

niepubl., wyrok z dnia 16 stycznia 2009 r., III CNP 42/08, niepubl., postanowienie

z dnia 26 marca 2009 r., I CNP 121/08, niepubl., postanowienie z dnia 24 lutego

2010 r., III CNP 26/09, niepubl., wyrok z dnia 20 stycznia 2011 r., I BP 4/10,

niepubl., z dnia 9 listopada 2011 r., II CNP 25/11, niepubl.).

Dokonanie przez sąd powszechny wykładni przepisów prawa, która odbiega

od wykładni przyjętej w uchwale składu siedmiu Sądu Najwyższego i późniejszym

jednolitym orzecznictwie, bez odniesienia się do argumentów leżących u podstaw

tej uchwały, stanowi kwalifikowane naruszenie prawa, wymagane, zgodnie

z jednolitym stanowiskiem judykatury, przez art. 4241

§ 1 k.p.c. do stwierdzenia

niezgodności z prawem prawomocnego wyroku. Choć bowiem - jak wyżej

zaznaczono - nie uznaje się za takie naruszenie prawa opowiedzenia się przez sąd

orzekający za jedną z możliwych interpretacji przepisów prawa, to nie można tego

odnieść do przypadku opowiedzenia się przez sąd za jedną z wcześniej

spotykanych rozbieżnych interpretacji przepisów prawa w sytuacji, gdy Sąd

Najwyższy w składzie siedmiu sędziów podjął uchwałę w celu usunięcia tych

rozbieżności, a powrotowi przez sąd do dawnej interpretacji, odmiennej od

wyrażonej w uchwale, nie towarzyszy odniesienie się do argumentacji zawartej

w uchwale. Swoboda sądu w stosowaniu prawa nie może obejmować działań nie

dających się pogodzić z pełnionymi przez Sąd Najwyższy funkcjami w zakresie

pieczy nad zgodnością z prawem i jednolitością orzecznictwa.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 42411

§ 2

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.