II KK 268/12

Sygn. akt II KK 268/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Przemysław Kalinowski (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Marek Pietruszyński

SSN Andrzej Stępka

Protokolant Ewa Oziębła

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej,

w sprawie E. I.

skazanej z art. 286 § 1 kk w zw. z art. 12 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 7 maja 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 16 stycznia 2009 r.,

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 14 listopada

2007 r.,

uchyla wyrok Sądu Okręgowego w

W. z dnia 16 stycznia 2009r.,

w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazuje

sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania w

postępowaniu odwoławczym.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w W . wyrokiem z dnia 14 listopada 2007 r. uznał E. I.

za winną tego, że w okresie od dnia 14 stycznia 2005 r. do dnia 7 lutego 2005

r. w W., działając ze z góry powziętym zamiarem i w krótkich odstępach

czasu, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wprowadziła w błąd

pracowników firmy K.-M. Sp. z o.o. co do zamiaru zapłaty za pobrany towar,

doprowadzając w/w spółkę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w ten

sposób, że:

- w dniu 14 stycznia 2005 r. pobrała towar wymieniony w fakturach VAT o

numerach 00329/05 i 00330/05 – na łączną kwotę 5415,14 zł;

- w dniu 18 stycznia 2005 r. pobrała towar wymieniony w fakturach VAT o

numerach 00427/05, 00432/05 i 00435/05 – na łączną kwotę 7494,04 zł;

- w dniu 7 lutego 2005 r. pobrała towar wymieniony w fakturze VAT o numerze

00941/05 – na kwotę 2428,21 zł,

czym spowodowała u pokrzywdzonej spółki łączną szkodę w kwocie

15.337,39 zł, tj. dokonania występku z art. 286 § 1 kk w zw. z art. 12 kk i za to

na podstawie powołanego przepisu wymierzył jej karę 8 miesięcy pozbawienia

wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 3 lat próby.

Ponadto, na podstawie art. 72 § 2 kk, Sąd I instancji orzekł wobec

ówcześnie oskarżonej obowiązek naprawienia szkody przez zapłatę na rzecz

firmy K.-M. Sp. z o.o. kwoty 15.337,39 zł w terminie 2 lat od daty

uprawomocnienia się wyroku.

Powyższe orzeczenie zostało zaskarżone przez obrońcę oskarżonej. W

apelacji – obok zarzutu naruszenia art. 286 § 1 kk w zw. z art. 12 kk, do

którego miało dojść w wyniku błędnego przypisania E. I. wypełnienia znamion

tego przestępstwa – autor środka odwoławczego wskazał także na obrazę art.

72 § 2 kk przez „nieuzasadnione w tej sprawie zobowiązanie osk. E. I . do

naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz Spółki K.-M. kwoty 15.337,39 zł

w terminie 2 lat od daty uprawomocnienia się wyroku”. W uzasadnieniu tego

zarzutu wskazano na nakazy zapłaty wydane w postępowaniu cywilnym w

związku z zobowiązaniami objętymi niniejszą sprawą i toczące się

3

postępowanie egzekucyjne. Ponadto, w apelacji podniesiono także zarzuty

natury procesowej.

Po rozpoznaniu wniesionej apelacji Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z

dnia 16 stycznia 2009 r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok Sądu I instancji,

uznając apelację za oczywiście bezzasadną oraz zwolnił oskarżoną od opłaty

za drugą instancję, obciążając Skarb Państwa kosztami sądowymi

postępowania odwoławczego.

Obecnie, kasację od powyższego wyroku na korzyść E. I. – w zakresie

utrzymującym w mocy orzeczenie Sądu I instancji nakładające na skazaną

obowiązek naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 kk – wniósł Rzecznik

Praw Obywatelskich zarzucając rażące i mające istotny wpływ na treść

orzeczenia naruszenie prawa procesowego, tj. art. 415 § 5 k.p.k., polegające

na utrzymaniu w mocy wyroku Sądu I instancji mimo, że wyrok tego Sądu

został wydany z naruszeniem tego przepisu przez orzeczenie wobec osk. E. I.

obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 kk w kwocie

15.231,01, co w swej apelacji kwestionował obrońca oskarżonej, w sytuacji,

gdy o roszczeniach w tym zakresie, wynikających z popełnienia przestępstwa,

wcześniej prawomocnie orzeczono w postępowaniach cywilnych w sprawach

[…] Sądu Rejonowego w B.

Na podstawie tak sformułowanego zarzutu autor kasacji wniósł o

uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Kasacja Rzecznika Praw Obywatelskich wniesiona na korzyść osk. E. I.

– mimo pewnych niedostatków sformułowanego w niej zarzutu - ostatecznie

okazała się zasadna przy łącznym traktowaniu całego wywodu wynikającego z

uzasadnienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Jego istotą było przecież

przede wszystkim zakwestionowanie niewykonania przez Sąd Okręgowy w W.

obowiązku pełnego rozpoznania apelacji obrońcy osk. E. I., bowiem to w

zwykłym środku odwoławczym kontestowano (choć trzeba przyznać, że dość

nieporadnie) rozstrzygnięcie wydane na podstawie art. 72 § 2 kk. Trafnie

podnoszono przy tym, że w stosunku do oskarżonej wydane zostały już

4

prawomocne orzeczenia sądu cywilnego rozstrzygające o roszczeniach i

zobowiązaniach będących przedmiotem tego procesu karnego. Odwoływano

się przy tym do faktów wynikających z dokumentów i akt spraw ujawnionych w

toku rozprawy przez Sąd I instancji. Nie powołano wprawdzie normy art. 415 §

5 k.p.k., zawierającego tzw. klauzulę antykumulacyjną, ale zarzut i

argumentacja apelacji wyraźnie nawiązywały do tej instytucji. Tymczasem,

sąd odwoławczy najwyraźniej zignorował całkowicie to zagadnienie, skoro

utrzymał w mocy wyrok Sądu I instancji nie dokonując w nim żadnej korekty.

W istniejących realiach doszło zatem – w pierwszej kolejności do

rażącego naruszenia dyspozycji art. 433 § 2 k.p.k., obligującego przecież sąd

odwoławczy do rozważenia wszystkich wniosków i zarzutów wskazanych w

apelacji. Przy tak postawionym zarzucie apelacyjnym, Sąd II instancji – nawet

przyjmując, że dysponował argumentacji uzasadniającymi inny pogląd w tej

materii – nie powinien odstępować od sporządzenia pisemnych motywów,

bowiem wniesiona apelacja w tym zakresie wcale nie wykazywała cech

oczywistej bezzasadności. W takiej sytuacji, pierwszoplanowe znaczenie –

jako podstawy kasacyjne – uzyskują normy art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3

k.p.k. Dopiero konsekwencją naruszenia nakazów płynących z dyspozycji tych

przepisów było utrzymanie w mocy wadliwego – w tej części – wyroku Sądu I

instancji nakładającego na osk. E. I. obowiązek naprawienia szkody w kwocie

15.337,39 zł. Na poziomie sądu odwoławczego obraza art. 415 § 5 k.p.k. ma

zatem niejako wtórny charakter i nastąpiła w wyniku pominięcia zarzutu

apelacyjnego, a dopiero w konsekwencji tego uchybienia – braku

skorygowania błędu popełnionego przez Sąd I instancji i podniesionego w

apelacji. Z tym też zastrzeżeniem należało uwzględnić zarzut kasacyjny

sformułowany przez Rzecznika Praw Obywatelskich.

Zgodzić się trzeba z poglądem skarżącego, że finalnie wyrok Sądu

Okręgowego w W., jak również utrzymany nim w mocy wyrok Sądu I instancji

– w części dotyczącej nałożonego obowiązku naprawienia szkody – zostały

wydane z rażącym naruszeniem tzw. klauzuli antykumulacyjnej.

Rzecz bowiem w tym, że nakazem zapłaty wydanym w dniu 4 kwietnia

2005 r. w sprawie V GNc …/05 przez Sąd Rejonowy w B., osk. E. I. została

5

zobowiązana w postępowaniu cywilnym do zapłaty kwoty 6.072,45 zł

odpowiadającej wartości towaru objętego fakturą nr 00427/05. Podobnie, ten

sam Sąd Rejonowy w B., nakazem zapłaty wydanym w dniu 6 kwietnia 2005 r.

w sprawie V GNc …/05 orzekł o obowiązku zapłaty przez E. I. kwoty 9158,56

zł, odpowiadającej wartości towarów objętych fakturami o numerach: 00329

(kwota 3712,61 zł), 00330 (kwota 1702,53 zł), 00432 (kwota 1315,21 zł),

00941 (kwota 2428,21 zł). Wszystkie w/w faktury odnoszą się do towarów,

których wyłudzenie przypisano E. I. na szkodę Spółki K.-M. w niniejszym

postępowaniu karnym, zobowiązując oskarżoną do zwrotu ich równowartości

na podstawie art. 72 § 2 kk. Jedynie w stosunku do towarów objętych fakturą

nr 00435/05, opiewającą na kwotę 106,38 zł, brak jest rozstrzygnięcia

wydanego w postępowaniu cywilnym. W dominującej natomiast części, w

odniesieniu do roszczeń wynikających z dostaw towarów uznanych za

wyłudzone a będące przedmiotem procesu w niniejszej sprawie – orzeczono

już prawomocnie w innym postępowaniu, zasądzając kwoty wymienione w

tych fakturach – z wyjątkiem faktury nr 00435/05 – na rzecz pokrzywdzonego

podmiotu, tj. Spółki K.-M. Świadczą o tym zupełnie jednoznacznie dokumenty

zamieszczone w aktach postępowania przygotowawczego (k. – 1, 5, 9-10, 11-

12), które zresztą sąd meriti zaliczył do materiału dowodowego.

Sytuacja tego rodzaju stała na przeszkodzie nałożeniu w procesie

karnym obowiązku naprawienia szkody w oparciu o przepis art. 72 § 2 k.k.

Stosownie bowiem do dyspozycji art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k., obowiązku

naprawienia szkody nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia

przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym

prawomocnie orzeczono. Przy zaistnieniu zatem tożsamości podmiotowej i

przedmiotowej znajduje w opisywanej sytuacji zastosowanie powyższa

klauzula antykumulacyjna, eliminująca możliwość nałożenia obowiązku

naprawienia szkody zarówno w oparciu o przepis art. 46 § 1 k.k., jak i na innej

podstawie. Ugruntowany przy tym jest pogląd, że zakaz wynikający z

dyspozycji art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. odnosi się do każdego określonego w

ustawie wypadku orzekania karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 listopada 2006 r. IV KK 328/06

6

OSNKW 2007 z. 2, poz. 14, z dnia 18 czerwca 2009 r. IV KK 145/09 OSNKW

2009 z. 9, poz. 77, z dnia 17 lutego 2011 r. II K.K. 20/11 LEX nr 785279) i to

niezależnie od tego, czy roszczenie zasądzone w postępowaniu cywilnym

zostało skutecznie wyegzekwowane. Skoro więc nakazami zapłaty wydanymi

w dniach 4 i 6 kwietnia 2005 r. w sprawach […] przez Sąd Rejonowy w B.,

osk. E. I. została zobowiązana w postępowaniu cywilnym do zapłaty na rzecz

Spółki K.-M. kwoty łącznie 15.231,01 zł, wynikającej z popełnienia

przestępstwa będącego przedmiotem procesu w niniejszej sprawie, to Sąd

Rejonowy w W., orzekając na podstawie art. 72 § 2 k.k., nie miał już prawa

nałożyć na w/w oskarżoną obowiązku naprawienia szkody w takim zakresie.

Nie ma bowiem wątpliwości, że przedmiotem obu rozstrzygnięć – w tej części

– jest ta sama wierzytelność wynikająca z przestępstwa przypisanego

oskarżonej. W tej sytuacji, orzeczenie w przedmiocie ponownego nałożenia na

osk. E. I. obowiązku naprawienia szkody w takiej wysokości, rażąco naruszało

prawo procesowe i miało istotny wpływ na treść wyroku, skoro nastąpiło z

przekroczeniem zakazu wynikającego z art. 415 § 5 k.p.k. Z dokumentów

ujawnionych w toku procesu wynika bowiem, że określone w tym przepisem

wymaganie, aby o roszczeniu jeszcze nie rozstrzygnięto – dotyczy jedynie

braku zapłaty za towar opisany w fakturze nr 00435/05 wystawionej na kwotę

106,38 zł. Hipotetycznie zatem, tylko w tym zakresie dopuszczalne byłoby

wobec osk. E. I. związanie rozstrzygnięcia w przedmiocie warunkowego

zawieszenia orzeczonej kary pozbawienia wolności z obowiązkiem

naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 k.k.

Wobec stwierdzenia rażącego naruszenia art. 415 § 5 k.p.k., do czego

doszło w Sądzie I instancji, które to uchybienie – w wyniku braku

prawidłowego rozpoznania zarzutu apelacyjnego – przeniknęło do orzeczenia

sądu odwoławczego, należało jeszcze rozważyć jego znaczenie w świetle

drugiej z przesłanek kasacyjnych określonych w art. 523 § 1 kpk. W realiach

tej sprawy nie może budzić wątpliwości kwestia oczywistego wpływu tego

naruszenia prawa – ocenionego jako rażące – na treść rozstrzygnięcia. Wpływ

ten wyraził się związaniem instytucji warunkowego zawieszenia kary

pozbawienia wolności z obowiązkiem, którego zakres jest sprzeczny z

7

klauzulą antykumulacyjną wyrażoną w art. 415 § 5 kpk. W następstwie tego

uchybienia – wobec niewykonania przez oskarżoną obowiązku wadliwie

określonego doszło do wszczęcia postępowania w przedmiocie zarządzenia

wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności na podstawie

art. 75 § 2 k.k.

Konsekwencją powyższej oceny było uwzględnienie kasacji i uchylenie

wyroku Sądu Okręgowego w W. w zaskarżonej części, tj. w zakresie

utrzymującym w mocy wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 14 listopada

2007 r. co do nałożenia na osk. E. I. obowiązku naprawienia szkody w kwocie

15.337,39 zł na rzecz Spółki K.-M. Z uwagi na to, że wadliwe orzeczenia

obejmują nie tylko tę część roszczenia pokrzywdzonej spółki, co do której

zapadło już rozstrzygnięcie w postępowaniu cywilnym, ale również odnoszą

się do partii towaru opisanej w fakturze 00435/05 – nie było wystarczające

samo rozstrzygnięcie sądu kasacyjnego o uchyleniu części wyroku sądu

odwoławczego zakwestionowanej przez Rzecznika Praw Obywatelskich.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy W przede

wszystkim prawidłowo rozpozna zarzut apelacyjny – w części dotyczącej

obowiązku naprawienia szkody nałożonego na osk. E. I. na podstawie art. 72

§ 2 k.k., tj. w zakresie w jakim jego orzeczenie zostało uchylone i zastosuje się

do dyrektywy wynikającej z dyspozycji przepisu art. 415 par. 5 k.p.k., mając

przy tym na uwadze odmienny status roszczenia wynikającego z faktury nr

00435/05.

Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.