II UK 301/12

Sygn. akt II UK 301/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 9 lutego 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 15 września 2011 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ś. oddalił odwołanie J. M. od decyzji Zakładu

2

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 maja 2011 r. odmawiającej wnioskodawcy

prawa do emerytury. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawca (ur. 14 maja 1947 r.) w dniu 13 kwietnia 2011 r. złożył kolejny

wniosek o przyznanie prawa do emerytury wcześniejszej. Organ rentowy uznał za

udowodniony staż ubezpieczeniowy w łącznym rozmiarze 21 lat, 11 miesięcy i 28

dni, w tym okresów składkowych - 20 lat, 1 miesiąc i 11 dni oraz okresów pracy w

gospodarstwie rolnym - 1 rok, 10 miesięcy i 17 dni. Decyzją z dnia 19 grudnia

1970 r. organ rentowy przyznał wnioskodawcy rentę inwalidzką według III grupy w

związku z wypadkiem przy pracy zaistniałym w dniu 15 sierpnia 1969 r., a decyzją z

dnia 27 października 1983 r. - rentę inwalidzką według II grupy w związku z

wypadkiem przy pracy. Decyzją Naczelnika Gminy z dnia 5 listopada 1985 r.

potwierdzono zgłoszenie przez wnioskodawcę wykonywania rzemiosła i przyznano

prawo wykonywania szewstwa miarowego na terenie woj. wałbrzyskiego. Decyzją z

dnia 16 grudnia 1985 r. organ rentowy stwierdził, że wnioskodawca, wykonujący

rzemiosło, działalność zarobkową na własny rachunek - szewstwo miarowe, nie

podlega od 1 grudnia 1985 r. ubezpieczeniu społecznemu z uwagi na okoliczność,

iż pobiera świadczenie rentowe wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych. Z dniem 1 października 1992 r. wnioskodawca rozpoczął

prowadzenie działalności gospodarczej pod nazwą Zakład Produkcyjno-Handlowy

„M.", w zakresie produkcji obuwia damskiego tekstylnego, handlu detalicznego,

hurtowego i obwoźnego importu artykułów za wyjątkiem koncesjonowanych,

uzyskując wpis do ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez Wójta

Gminy K. Decyzją z dnia 5 czerwca 2001 r. organ rentowy przyznał wnioskodawcy

prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem

przy pracy na stałe. Decyzją z dnia 29 sierpnia 2007 r. organ rentowy odmówił

wnioskodawcy prawa do emerytury z uwagi na brak wymaganego 25-letniego stażu

ubezpieczeniowego (uznano za wykazane 16 lat, 10 miesięcy i 10 dni), nie

uwzględniając okresu prowadzenia przez niego działalności gospodarczej od 7

czerwca 1983 r. w związku z niepodleganiem ubezpieczeniu społecznemu z uwagi

na pobieranie świadczenia rentowego. Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji

zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 9 stycznia 2008 r., a Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 lipca 2008 r. oddalił apelację. Decyzją z dnia 18

3

czerwca 2009 r. organ rentowy ponownie odmówił wnioskodawcy prawa do

emerytury z tych samych przyczyn, a jego odwołanie od wskazanej decyzji zostało

odrzucone wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 15 września 2009 r. na podstawie

art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Kolejny wniosek o emeryturę wnioskodawca złożył w dniu

13 kwietnia 2011 r., wykazując dobrowolne ubezpieczenie społeczne z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej od 1 stycznia 2008 r. do 31 marca 2011 r. i

nadal. Wniosek ten został załatwiony odmownie zaskarżoną decyzją.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że wprawdzie

wnioskodawca ukończył wiek 60 lat oraz legitymuje się wymaganym 15-letnim

okresem pracy w warunkach szczególnych, jednakże nie wykazał on spełnienia

wymaganej do nabycia prawa do emerytury przesłanki posiadania 25-letniego stażu

ubezpieczeniowego. Do tego stażu nie może być zaliczony okres prowadzenia

przez wnioskodawcę działalności gospodarczej z uwagi na pobieranie w tym czasie

renty z tytułu niezdolności do pracy i zwolnienie od obowiązku opłacania składek

oraz zgłoszenie się do dobrowolnego ubezpieczenia społecznego dopiero od 1

stycznia 2008 r., co pozwala na dodatkowe uwzględnienie okresu składkowego

tylko w wymiarze 3 lat i 3 miesięcy.

Wyrokiem z dnia 9 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy, podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny wskazał, że wnioskodawca nie spełnia warunków do nabycia

prawa do emerytury na podstawie art. 27-29 i art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa

emerytalna) wobec nieposiadania wieku emerytalnego 65 lat oraz - nawet po

doliczeniu nowego okresu ubezpieczenia od 1 stycznia 2008 r. do 31 marca 2011 r.

- 25-letniego okresu składkowego i nieskładkowego. W ocenie Sądu

odwoławczego, nie ma możliwości zaliczenia do okresów składkowych i

nieskładkowych okresu, w którym wnioskodawca prowadził działalność

gospodarczą i był zwolniony z obowiązku opłacania składek z uwagi na pobierane

świadczenie rentowe. Okresy składkowe wymienione zostały w art. 6 ust. 1 ustawy

emerytalnej i co do zasady - w myśl pkt 1 i 2 tego przepisu - są to okresy

ubezpieczenia i opłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Okresy

4

uznane za okresy składkowe mimo nieuiszczania składek na ubezpieczenie

społeczne zostały enumeratywnie wymienione w art. 6 ustawy emerytalnej, z mocy

którego okres prowadzenia działalności gospodarczej podlega zaliczeniu do

okresów składkowych wyłącznie w przypadku, gdy została za niego odprowadzona

składka na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Z tego względu okresy

prowadzenia przez wnioskodawcę działalności gospodarczej, za które nie

odprowadzono składki na to ubezpieczenie, nie mogą zostać zaliczone do okresów

składkowych. Okoliczność, że wnioskodawca w okresach tych korzystał ze

zwolnienia z obowiązku opłacania składki z uwagi na pobieranie świadczenia

rentowego pozostaje bez wpływu na możliwość ich zakwalifikowania jako okresów

składkowych.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił: 1) naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 6 ust. 2 pkt 14 lit. a ustawy emerytalnej, przez jego błędną

wykładnię i nieprzyjęcie, że do okresów składkowych zalicza się przypadające

przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy działalności gospodarczej, w których

występowało zwolnienie od opłacania składki; 2) naruszenie przepisów

postępowania, a to art. 328 § 2 k.p.c., przez niewyjaśnienie podstawy prawnej

zaskarżonego wyroku, w szczególności niewskazanie przyjętej interpretacji -

powołanego przez wnioskodawcę w zarzutach apelacyjnych - art. 6 ust. 2 pkt. 14 lit.

a ustawy emerytalnej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł „o uchylenie zaskarżonego

wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji, zniesienie

postępowania w obu instancjach oraz przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania”, a we wnioskach końcowych uzasadnienia skargi

kasacyjnej - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie może zostać uwzględniona, gdyż zaskarżony wyrok w

ostateczności odpowiada prawu.

5

Niezasadny jest podniesiony przez skarżącego zarzut obrazy art. 328 § 2

k.p.c. Przepis ten określa konieczne elementy uzasadnienia wyroku sądu pierwszej

instancji i w postępowaniu apelacyjnym nie jest stosowany wprost, a jedynie

odpowiednio przez art. 391 § 1 k.p.c. Ponieważ skarga kasacyjna przysługuje od

wyroku sądu drugiej instancji (art. 3981

§ 1 k.p.c.) i może być oparta na podstawie

naruszenia przez ten sąd przepisów postępowania, jeżeli zarzucane uchybienie

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), to dla

skuteczności postawienia zarzutu obrazy przez sąd odwoławczy art. 328 § 2 k.p.c.

konieczne jest jego powiązanie z przepisem stosowanym przez sąd w

postępowaniu apelacyjnym, a więc z art. 391 § 1 k.p.c. lub - gdy uchybienie polega

na nieodniesieniu się w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia do części

zarzutów apelacji - również z art. 378 § 1 k.p.c., czego skarżący nie czyni. Ponadto

za utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego należy uznać stanowisko, że

naruszenie przez sąd drugiej instancji art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

przez sporządzenie uzasadnienia nieodpowiadającego wymaganiom, jakie stawia

wymieniony przepis, może jedynie wyjątkowo wypełniać podstawę kasacyjną

przewidzianą w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Ma to miejsce wówczas, gdy wskutek

uchybienia konkretnym wymaganiom określonym w art. 328 § 2 k.p.c. zaskarżone

orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej, gdyż tylko wtedy stwierdzone wady

mogą mieć wpływ na wynik sprawy (por. np. wyroki z dnia 2 czerwca 2011 r., I CSK

581/10, LEX nr 950715; z dnia 18 kwietnia 2012 r., II PK 197/11, LEX nr 1216857

oraz z dnia 3 października 2012 r., II PK 64/12, LEX nr 1243026 i powołane w nich

orzeczenia).

Skarżący upatruje obrazy art. 328 § 2 k.p.c. w niewyjaśnieniu przez Sąd

drugiej instancji podstawy prawnej wyroku z uwzględnieniem interpretacji

wskazanego w zarzutach apelacyjnych art. 6 ust. 2 pkt 14 lit. a ustawy systemowej,

wywodząc, że „wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku nie może pomijać wykazania

przez sąd dlaczego kwestionuje argumentację prawną strony oraz podania, z jakich

konkretnie powodów przytoczony w apelacji stan prawny nie znajduje w sprawie

zastosowania”. Tymczasem Sąd drugiej instancji nie jest związany podniesionymi w

apelacji zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego (por. posiadającą

moc zasady prawnej uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31

6

stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55) i nie jest zobowiązany do

dokonywania interpretacji przepisu, który - w jego ocenie - nie ma w sprawie

zastosowania. Wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku w rozumieniu art. 328 § 2

k.p.c. polega bowiem na wyjaśnieniu, dlaczego sąd zastosował określony przepis i

w jaki sposób wpływa on na treść rozstrzygnięcia, a więc jakie elementy stanu

faktycznego uzasadniają zastosowanie tego przepisu (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 28 czerwca 2001 r., I PKN 498/00, OSNAPiUS 2003 nr 9, poz.

222 i z dnia 29 maja 2008 r., II CSK 39/08, LEX nr 420381). Niewłaściwe

zastosowanie lub niezastosowanie przez sąd odwoławczy wskazywanego przez

stronę przepisu prawa materialnego należy do podstawy kasacyjnej określonej w

art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

Skarżący nie przedstawia wreszcie żadnego wywodu prawnego dla

wykazania, że zarzucane przez niego uchybienie faktycznie mogłoby mieć wpływ

na rozstrzygnięcie sprawy, poprzestając jedynie na stwierdzeniu, że „gdyby Sąd

Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku przeanalizował i prawidłowo zinterpretował treść

tego zapisu [art. 6 ust. 2 pkt 14 lit. a ustawy systemowej], to jego ocena stanu

prawnego, a w konsekwencji i rozstrzygnięcie sprawy byłyby inne”. Tymczasem w

orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie prezentowane jest stanowisko, że w

postępowaniu sądowym toczącym się na skutek odwołania od decyzji organu

rentowego w przedmiocie ponownego ustalenia prawa do świadczenia nie mogą

być badane te kwestie, o których rozstrzygnął wcześniej sąd prawomocnym

wyrokiem w sprawie między tymi samymi stronami w związku z odwołaniem

ubezpieczonego od decyzji odmawiającej prawa do tego świadczenia. Inaczej rzecz

ujmując, sądy rozpoznające między tymi samymi stronami nowy spór muszą

przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto to w

prawomocnym, wcześniejszym wyroku (art. 365 § 1 k.p.c.). Zatem w kolejnym

postępowaniu, w którym pojawia się ta sama kwestia, nie może być ona już

ponownie badana (por. wyroki z dnia 5 kwietnia 2011 r., III UK 116/10, OSNP 2012

nr 9-10, poz. 125 i z dnia 5 czerwca 2012 r., II UK 289/11, LEX nr 1235839 oraz

postanowienie z dnia 29 marca 2012 r., I UK 299/11, LEX nr 1214545). Z

uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że niemożność uwzględnienia

skarżącemu do stażu ubezpieczeniowego okresu prowadzenia działalności

7

gospodarczej od 7 czerwca 1983 r., w tym od 1 grudnia 1985 r. z uwagi na

stwierdzone decyzją organu rentowego niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu

z powodu pobierania świadczenia rentowego, została przesądzona prawomocnym

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 24 lipca 2008 r. Wykluczało to ponowne

badanie tej kwestii w postępowaniu odwoławczym toczącym się w sprawie, w której

wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna, z uwagi na związanie Sądów

orzekających oceną wyrażoną w tym zakresie poprzednim prawomocnym

wyrokiem.

W tej sytuacji tylko ubocznie należy stwierdzić, że prezentowana przez

skarżącego wykładnia art. 6 ust. 2 pkt 14 lit. a ustawy systemowej jest błędna.

Zgodnie z tym przepisem za okresy składkowe uważa się również przypadające

przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy pozarolniczej działalności gospodarczej na

obszarze Państwa Polskiego objętej obowiązkiem ubezpieczenia społecznego i

okresy kontynuowania tego ubezpieczenia, za które opłacono składkę na to

ubezpieczenie lub w których występowało zwolnienie od opłacania składki.

Przytoczony przepis jednoznacznie zezwala zatem na uznanie za okresy

składkowe wyłącznie okresów działalności objętej obowiązkiem ubezpieczenia

społecznego i rodzącej obowiązek opłacania składki na to ubezpieczenie. W myśl

art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z

1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym w spornym okresie,

obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu określonemu ustawą nie podlegają

osoby prowadzące działalność określoną w art. 1, które - między innymi - mają

ustalone prawo do emerytury lub renty, chyba że zgłoszą wniosek o objęcie

ubezpieczeniem. Ponieważ - co wynika ze stanu faktycznego sprawy -

wnioskodawca posiadał ustalone prawo do świadczenia rentowego i je pobierał

oraz nie zgłosił wniosku o objęcie ubezpieczeniem, decyzją z dnia 16 grudnia 1985

r. organ rentowy prawidłowo stwierdził jego niepodleganie od 1 grudnia 1985 r.

ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących działalność gospodarczą, czego

oczywistą konsekwencją był brak obowiązku opłacania składki. Czym innym jest

natomiast zwolnienie ubezpieczonego od opłacania składki w okresach

prowadzenia działalności objętej obowiązkiem ubezpieczenia społecznego i

8

okresach kontynuowania tego ubezpieczenia. Kwestię tę regulowały przed dniem 1

stycznia 1990 r. przepisy § 16 i 17 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw

Socjalnych z dnia 11 lutego 1977 r. w sprawie wykonania ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność

zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 6, poz. 25 ze zm.), a

następnie § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w

sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne,

zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z

ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze

zm.). Z oczywistych i przedstawionych wyżej względów żadne z określonych w tych

przepisach zwolnień od opłacania składek nie obejmowało osób prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą i niepodlegających obowiązkowi

ubezpieczenia społecznego z uwagi na posiadanie ustalonego prawa do

świadczenia rentowego.

Z uwagi na powyższe skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art.

39814

k.p.c.