IV CSK 633/12

Sygn. akt IV CSK 633/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Fundacji "V." P. w S.

przeciwko Gminie D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 lipca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 26 maja 2010 r. zasądził na rzecz

powódki od pozwanej Gminy odszkodowanie w kwocie 43.831,94 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 21 kwietnia 2008 r., a w pozostałej części powództwo oddalił.

Wskutek apelacji obu stron Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten

sposób, że zasądzoną kwotę obniżył do kwoty 5717 zł. Wyrokiem Sądu

Najwyższego z dnia 23 listopada 2011 r., IV CSK 157/11 powyższy wyrok został

uchylony w części oddalającej apelację powódki i rozstrzygającej o kosztach

procesu, a nadto skarga kasacyjna została odrzucona w zakresie kwoty 38.115,94

zł z uwagi na brak substratu zaskarżenia wobec braku rozstrzygnięcia co do tej

kwoty. Sąd Najwyższy uznał za uzasadnione zarzuty naruszenia art. 378 § 1 zd. 1

w zw. z art. 328 § 2 w zw. z art. 391 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. i wskazał, że Sąd drugiej instancji uchybił obowiązkowi wyjaśnienia czy i w

jakim zakresie zaaprobował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy,

podania podstawy prawnej rozstrzygnięcia i odniesienia się do podstawy prawnej

wskazanej przez Sąd pierwszej instancji, rozważenia wszystkich zarzutów apelacji

oraz wskazania związku wniosku o zasadności wypowiedzenia umowy przez Wójta

- mimo wskazania, że umowa jest bezskuteczna - z treścią rozstrzygnięcia. Z uwagi

na niewyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej wyroku Sądu Apelacyjnego

zarzuty materialnoprawne pozostały poza kontrolą kasacyjną. Ponownie

rozpoznając sprawę Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki od wyroku Sądu

Okręgowego w O.

Sąd drugiej instancji ustalił, że w wyniku otwartego konkursu na realizację zadania

publicznego Wójt Gminy D. dokonał wyboru oferty powodowej Fundacji i zlecił jej

realizację zadania w formie prowadzenia Środowiskowego Domu Samopomocy na

terenie Gminy w 2006 r. udzielając jednocześnie dotacji w wysokości 386.250 zł. W

dniu 30 sierpnia 2006 r. strony zawarły umowę o realizacji powyższego zadania w

okresie od 1 grudnia 2006 r. do 31 grudnia 2011 r., a następnie aneks do umowy,

które nie zostały opatrzone kontrasygnatą skarbnika Gminy. Realizując umowę

powódka poniosła wydatki na prace remontowo – budowlane, zakup wyposażenia

3

ruchomego, kosztorys inwestorski, zorganizowanie przetargu na wykonawcę robót,

nadzór budowlany, a nadto zaciągnęła kredyt na realizację inwestycji, od którego

odsetki na dzień 20 kwietnia 2009 r. wynosiły kwotę 34.770 zł. Roboty remontowe

w budynku nie zostały wykonane w całości i w dniu 1 grudnia 2006 r. Ośrodek nie

rozpoczął działalności, wobec czego Wójt Gminy w dniu 22 grudnia 2006 r.

wypowiedział umowę ze skutkiem natychmiastowym. Powództwo o zwrot tych

wydatków, wniesione przez powódkę ze wskazaniem umowy zawartej pomiędzy

stronami jako podstawy żądania zostało prawomocnie oddalone wobec uznania, że

umowa jest bezskuteczna z uwagi na brak kontrasygnaty skarbnika Gminy.

Sąd Apelacyjny, zważywszy na zakres zaskarżenia oraz prawomocne

odrzucenie części skargi kasacyjnej stwierdził, że rozpoznaniu na tym etapie

postępowania podlega jedynie roszczenie powódki o zapłatę odszkodowania

w zakresie prac remontowych, połowy kwoty odsetek od zaciągniętego kredytu

oraz połowy zakupu wyposażenia. Odnosząc się do podstawy prawnej

odpowiedzialności pozwanej wskazał, że ani art. 417 k.c. ani art. 415 k.c. takiej

podstawy stanowić nie mogą, bowiem przepisy regulujące odpowiedzialność

deliktową nie obejmują obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej w ramach

istniejącego już między stronami stosunku prawnego. Wprawdzie zawarta przez

strony umowa – wobec braku kontrasygnaty skarbnika - jest bezskuteczna, a więc

jej postanowienia nie powodują powstania uprawnień i obowiązków, ale zgodnie

ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyrokach z dnia 27 marca

2000 r., III CKN 608/98 i z dnia 17 lipca 2009 r., IV CSK 117/09, w razie zawarcia

takiej umowy wzajemnej jednostka samorządowa powinna, zgodnie z art. 354 § 1

i 2 k.c. powiadomić drugą stronę o braku kontrasygnaty skarbnika, zwalniając się

od skutków zwłoki wierzyciela i wszcząć postępowanie przewidziane w art. 46 ust.

4 ustawy o samorządzie gminnym. Drugiej stronie przysługuje natomiast, z mocy

art. 490 § 1 k.c., uprawnienie do powstrzymania się od świadczenia bez narażenia

na skutki zwłoki. Sąd uznał, że wprawdzie pozwana nie wywiązała się z tych

obowiązków, co rodzi jej odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie art. 491

§ 1 k.c., ale powódka nie poniosła szkody. Wskutek wykonania prac remontowych

niewątpliwie powiększyły się pasywa w majątku powódki, bo nakłady zostały

poczynione na nieruchomość nie stanowiącą jej własności, ale dokonano ich

4

w interesie powódki, skoro wykorzystywane są przez Fundację jako baza obecnie

prowadzonej działalności w ramach współpracy z Powiatem S. Za niewątpliwe

także uznał, że „uszczerbek” ten nie wynikł ze zwłoki strony przeciwnej.

Powódka zaskarżyła powyższy wyrok w zakresie punktu I i II lit. a oraz

punktu III i wniosła o jego uchylenie w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty

poprzez zasądzenie dalszej kwoty 285.650,52 zł z ustawowymi odsetkami od kwot

i dat szczegółowo wymienionych. Zarzuciła, w ramach podstawy określonej w art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., naruszenie prawa materialnego: - art. 354 § 2 k.c. w zw. z art.

491 k.c. w zw. z art. 46 ust. 4 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie

gminnym (t.j. Dz. U. z 2001 r., Nr 142, poz. 1591 ze zm.; dalej ustawa

o samorządzie) poprzez przyjęcie, że koszty prac remontowych nie są szkodą

wynikłą ze zwłoki mimo uznania, iż pozwana pozostawała w zwłoce wobec

niezawiadomienia powódki o braku możliwości spełnienia świadczenia z uwagi

na brak kontrasygnaty skarbnika; - art. 491 § 1 w zw. z art. 471 § 1 i art. 361 § 1

k.p.c. przez przyjęcie, że niepoinformowanie powódki o braku kontrasygnaty

umowy aż do dnia odmowy wypłaty świadczenia przez skarbnika nie powoduje

zwłoki po stronie pozwanej i w konsekwencji koszt prac adaptacyjnych budynku nie

jest szkodą powódki; - art. 491 § 1 w zw. z art. 471 w zw. z art. 361 § 1 k.p.c. przez

przyjęcie, że pasywa powódki nie są szkodą pozostającą w adekwatnym związku

przyczynowo – skutkowym z niewypłaceniem dotacji z uwagi na bezskuteczność

umowy oraz przez przyjęcie, że między zaniechaniem pozwanej a kosztem prac

adaptacyjnych nie ma adekwatnego związku przyczynowego; - art. 361 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 363 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i kompensowanie szkody

powódki w postaci wydatków na prace adaptacyjne i zakup wyposażenia, podczas

gdy zdarzenia te nie były dla powódki źródłem korzyści oraz poprzez niewłaściwe

zastosowanie konstrukcji comensatio lucri cum damno z pominięciem reguł

obowiązujących przy jej zastosowaniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Brak zarzutów dotyczących drugiej podstawy kasacyjnej rodzi skutek

związania Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżenia (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Odnosząc się do zarzutów prawa materialnego wskazać należy, przede

wszystkim, na oczywistą bezzasadność zarzutu naruszenia art. 491 § 1 w zw. z art.

471 § 1 i art. 361 § 2 k.p.c. przez przyjęcie, że niepoinformowanie powódki o braku

kontrasygnaty umowy aż do dnia odmowy wypłaty świadczenia przez skarbnika nie

powoduje zwłoki po stronie pozwanej i w konsekwencji koszt prac adaptacyjnych

budynku nie jest szkodą powódki. Po pierwsze, ustalenie pozostawania wierzyciela

w zwłoce należy do sfery ustaleń faktycznych, a więc pozostaje poza kognicją Sądu

Najwyższego, a pod drugie Sąd Apelacyjny ustalił wprost, że pozwana, wbrew

obowiązkowi określonemu w art. 354 § 1 i 2 k.p.c., pozostawała w zwłoce wskutek

niewywiązania się z obowiązku poinformowania powódki o braku kontrasygnaty

umowy.

Nie można także podzielić argumentów skarżącego podniesionych w celu

wykazania zarzutu naruszenia art. 354 § 2 k.c. w zw. z art. 491 k.c. w zw. z art. 46

ust. 4 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie. W ich konkluzji stwierdza

bowiem, że Sąd drugiej instancji wywiódł, iż do chwili definitywnego braku

udzielenia kontrasygnaty pozwana nie pozostawała w zwłoce. Taka konstatacja ma

źródło w błędnym odczytaniu motywów zaskarżonego wyroku, z których (str. 10)

wynika, że początek terminu pozostawania pozwanej w zwłoce nie był

wiązany z definitywnym brakiem kontrasygnaty - odmową wypłaty świadczenia

przez skarbnika. W ocenie Sądu definitywny brak kontrasygnaty powodował

bezskuteczność umowy i dopiero od tej daty można ocenić niewykonanie

przez Gminę obowiązku powiadomienia o tym braku jako zwłokę. Stanowisko

to jest uzasadnione, bowiem mimo braku kontrasygnaty umowa była skuteczna

i w okresie do jej ubezskutecznienia mogła być sanowana, a zatem dokonanie

oceny, czy pozwana w okresie od zawarcia umowy do czasu jej bezskuteczności

była w zwłoce, jest możliwe dopiero od daty bezskuteczności umowy.

Uzasadnienie zarzutu pozostaje zresztą w sprzeczności z jego treścią, w której

podnosi przyjęcie przez Sąd pozostawania pozwanej w zwłoce od dnia zawarcia

umowy.

6

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej zmierzają do zakwestionowania

stanowiska Sądu drugiej instancji w przedmiocie uznania, że powódka wskutek

powyższej zwłoki pozwanej nie poniosła szkody.

Pojęcie szkody, którym ustawodawca posługuje się w art. 361 § 1 k.c., nie

zostało zdefiniowane. W doktrynie podkreśla się, że szkodą w ścisłym znaczeniu

jest uszczerbek majątkowy, który może polegać na zmniejszeniu majątku

(zmniejszenie aktywów) albo na powstaniu nowych lub zwiększeniu się istniejących

zobowiązań (zwiększenie pasywów). Szkoda według dominującej metody

dyferencyjnej polega na różnicy pomiędzy obecnym stanem majątkowym

poszkodowanego a stanem jaki byłby, gdyby nie wystąpiło zdarzenie wywołujące

szkodę. Skarżąca upatruje szkody w zwiększeniu się pasywów w jej majątku

z uwagi na poniesienie wydatków na prace remontowe i adaptacyjne, zakup

wyposażenia i drewna. Słusznie podnosi, że w razie prawidłowego wykonania

umowy przez pozwaną Fundacja otrzymałaby dotację, która rekompensowałaby

poniesione wydatki, ale pomija fakt, że nakłady zostały dokonane w budynku

położonym na nieruchomości stanowiącej własność osoby trzeciej

(fundatora) a nie pozwanej Gminy i są one równoważne poniesionym na ten cel

wydatkom oraz wierzytelności o ich zwrot służącej do właściciela nieruchomości.

Nie można pomijać, że podstawową zasadą odpowiedzialności odszkodowawczej

jest zakaz bogacenia się poszkodowanego na własnej szkodzie (ne quis ex damno

suo lucrum faciat). Wynika ona pośrednio z zasady pełnej kompensacji i jest

akceptowana zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie (por. np. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 10 lipca 2008 r., III CZP 62/08, OSNIC z 2009 r., nr 7-8,

poz. 106). Przemawia to za przyjęciem stanowiska, że w sytuacji, w której

poszkodowanemu służy roszczenie o zwrot nakładów poniesionych, w wyniku

zwłoki Gminy w poinformowaniu o braku kontrasygnaty umowy, na nieruchomość

osoby trzeciej, brak jest podstaw do przyjęcia, że wydatki na te nakłady stanowią

szkodę w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. Dotyczy to także innych wydatków powódki

objętych żądaniem na obecnym etapie postępowania, skoro wprawdzie powódka

nie uzyskała ich zwrotu, ale wydatki te zostały poczynione na przedmioty, które są

wykorzystywane przez powódkę do prowadzenia jej aktualnej działalności.

Nie mogą być zatem skuteczne argumenty odnoszące się do przesłanek

7

zastosowania zasady compensatio lucri cum damno zwłaszcza, że Sąd Apelacyjny

nie czynił wywodów w tym zakresie i nie dokonywał analizy przesłanek jej

zastosowania. Zważywszy na powyższe nie ma podstaw do uwzględnienia zarzutu

naruszenia art. 361 § 2 k.p.c. w zw. z art. 363 k.c. Bezprzedmiotowe staje się

również rozważanie zagadnienia związku przyczynowego w ramach zarzutu

naruszenia art. 491 § 1 k.c. w zw. z art. 471 § 1 k.c. i art. 361 § 1 k.c. Związek

przyczynowy jest przedmiotową przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej -

warunkuje powstanie tej odpowiedzialności (361 § 1 k.c.) i określa jej granice

(art. 362 § 1 k.c.), a jego istnienie determinowane jest określonymi okolicznościami

faktycznymi konkretnej sprawy. Ocena, czy taki związek zachodzi jest możliwa

jednak tylko w razie pozytywnego ustalenia, że miało miejsce zdarzenie

wyrządzające szkodę i poszkodowany ją poniósł. Ustalenie natomiast,

że poszkodowany szkody nie poniósł wyłącza dopuszczalność analizy tej

przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.