I CSK 555/12

Sygn. akt I CSK 555/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa M. S.A. z siedzibą w L.

przeciwko A. Z.

o nakazanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2012 r. sprostował w

zaskarżonym wyroku oznaczenie przedmiotu sporu w ten sposób, że zawarte w

nim określenie „o uznanie czynności za bezskuteczną" zastąpił oznaczeniem „o

nakazanie" (punkt I wyroku), zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W. z

dnia 24 maja 2011 r. w ten sposób, że powództwo oddalił i obciążył stronę

powodową kosztami procesu za obie instancje.

W sprawie tej powód M. sp. z o.o. z siedzibą w L. w pozwie z dnia 7

października 2009 r. wniósł o:

- nakazanie pozwanej A. Z. znoszenie egzekucji z nieruchomości położonej w

W. przy Al. […] m. 54 dla której urządzona jest księga wieczysta prowadzona

przez Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych nr KW 327628/0,

stanowiącej wyłączną własność pozwanej na podstawie umowy podziału

majątku wspólnego zawartej pomiędzy pozwaną a A. P. Z., w formie aktu

notarialnego w dniu 10 października 2008 r. przed notariuszem D. W. Rep. A

nr […]. w celu zaspokojenia wierzytelności wynikającej z nakazu zapłaty z

dnia 22 września 2008r. wydanego przez Sąd Okręgowy sygn. …41/08, w

kwocie 521 000 zł należności głównej wraz z odsetkami ustawowymi od dnia

25 kwietnia 2008 r. oraz 13 727 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, z tym

zastrzeżeniem, że pozwana może zwolnić się z zobowiązania poprzez

zapłatę kwoty wynikającej z powyższego wyroku;

- nakazanie pozwanej A. Z. znoszenie egzekucji z udziału w rozmiarze 1/114

części nieruchomości położonej w W. przy Al. […] w postaci garażu nr 83

dla której urządzona jest księga wieczysta prowadzona przez Sąd Rejonowy

Wydział Ksiąg Wieczystych KW 459835/8, stanowiącej wyłączną własność

pozwanej na podstawie umowy podziału majątku wspólnego zawartej

pomiędzy pozwaną a A. P. Z., w formie aktu notarialnego w dniu 10

października 2008 r. przed notariuszem D. W. Rep. A nr […], w celu

zaspokojenia wierzytelności wynikającej z nakazu zapłaty z dnia 22 września

2008 r. wydanego przez Sąd Okręgowy sygn. …41/08, w kwocie 521 000 zł

3

należności głównej wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 25 kwietnia 2008

r. oraz 13 727 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, z tym zastrzeżeniem, że

pozwana może zwolnić się z zobowiązania poprzez zapłatę kwoty

wynikającej z powyższego wyroku.

Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa.

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 24 maja 2011 r. uznał

za bezskuteczną w stosunku do powoda M. sp. z o.o. z siedzibą w L. wspomnianą

umowę z dnia 10 października 2010 r., zawartą przed notariuszem D. W. w

Kancelarii Notarialnej w W.przy ul. P. […] za nr Rep. A Nr […], zastrzegając, że

pozwana może zwolnić się z roszczenia powódki zapłatę kwoty objętej

prawomocnym nakazem zapłaty Sądu Okręgowego w W. z dnia 22 września 2008

r. sygn. akt …41/08, oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 33 267 zł

tytułem zwrotu kosztów procesu.

Swoje rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:

Prawomocnym nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym wydanym

w dniu 22 września 2008 r. przez Sąd Okręgowy w sprawie o sygn. akt …41/08

A.P. Z. wraz z innymi pozwanymi solidarnie został zobowiązany do zapłaty na rzecz

M. sp. z o.o. w L. kwoty 521 000 zł należności głównej wraz z odsetkami

ustawowymi od dnia 25 kwietnia 2008 r. do dnia zapłaty oraz kwoty 13 727 zł

tytułem zwrotu kosztów procesu.

W dniu 7 maja 2008 r. A.P. Z. i A. Z. zawarli umowę majątkową małżeńską

mocą której małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową, zaś w dniu 10

października 2008 r. A. Z. i A.P. Z. dokonali podziału majątku wspólnego w ten

sposób, że A. Z. nabyła w całości własność lokalu nr 54 położonego w W. przy Al.

[…] wraz z udziałem wynoszącym 1/114 w nieruchomości wspólnej bez spłat

i dopłat.

W dniu 12 listopada 2008 r. na wniosek powoda wszczęta została egzekucja

w stosunku do A.P. Z., w wyniku której powód uzyskał zaspokojenie roszczeń co do

kwoty 239,37 zł. Sąd ustalił, że A.P. Z.nie posiada majątku wystarczającego na

zaspokojenie roszczeń powoda.

4

Sąd Okręgowy wskazując na treść art. 527 § 1 i 3 k.c. uznał,

że w przedmiotowej sprawie spełnione zostały przesłanki uznania zaskarżonej

czynności za bezskuteczną.

Wskazał, że pozwana nie obaliła domniemania wynikającego z art. 527 § 3

k.c. Zaznaczył, że w umowie o podziale majątku dorobkowego nie zostały

przewidziane żadne świadczenia wzajemne za przeniesienie udziału

w nieruchomościach na rzecz pozwanej, co oznacza, że czynność miała charakter

nieodpłatny.

Sąd pierwszej instancji przyjął, że w dacie zawierania przez A.P. Z. i A. Z.

umowy o podziale majątku A.P. Z. miał świadomość, że działa z pokrzywdzeniem

wierzyciela zwłaszcza, iż nie posiadał innego majątku, poza mieszkaniem którego

własność przeniósł na rzecz żony.

Sąd Okręgowy podkreślił, że ustanie wspólności majątkowej dłużnika i jego

małżonka na skutek umowy oraz dokonany umownie podział majątku, który był

objęty tą wspólnością, wyłącza możliwość zaspokojenia się wierzyciela

z przedmiotu, który wchodził w skład majątku wspólnego, nawet w przypadku

uzyskania uprzednio klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika.

Apelację powódki od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w W., Sąd

Apelacyjny uznał za zasadną.

Za trafny uznał zarzut skarżącej, orzekania przez Sąd Okręgowy o innym

przedmiocie, niż zostało to określone w treści żądania pozwu. Podkreślił,

że żądanie pozwu zostało jednoznacznie określone jako „żądanie nakazania

pozwanej A. Z. znoszenia egzekucji z nieruchomością" i do czasu zamknięcia

rozprawy przed Sądem pierwszej instancji przedmiot sprawy był oznaczony jako „o

nakazanie”.

Dopiero w zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy samodzielnie (z urzędu)

dokonał zmiany oznaczenia przedmiotu sprawy jako sprawy „o uznanie czynności

prawnej za bezskuteczną" i rozstrzygnął w przedmiocie tego zmienionego żądania,

do było niedopuszczalne, gdyż w ten sposób doszło do orzekania ponad żądanie.

Z kolei roszczenie określone w pozwie jako żądanie „nakazanie znoszenia

egzekucji" nie zasługiwało na uwzględnienie, jako przedwczesne. W ocenie Sądu

bowiem, bez uprzedniego uznania czynności prawnej za bezskuteczną, nie można

5

domagać się nakazania znoszenia egzekucji z uzyskanego na podstawie tej

czynności majątku.

Uznając za bezpodstawną zmianę oznaczenia przedmiotu sprawy dokonaną

z urzędu, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 350 § 3 k.p.c. sprostował

w zaskarżonym wyroku oznaczenie przedmiotu sporu w ten sposób,

że dotychczasowe oznaczenie „o uznanie czynności za bezskuteczną" zastąpił

oznaczeniem „o nakazanie". Zaznaczył jednocześnie, że wyrok został wydany

co do roszczenia „o nakazanie" zgłoszonego w pozwie i w tym zakresie

korzysta z powagi rzeczy prawomocnie osądzonej. Odnoszenie się do pozostałych

zarzutów apelacji uznał za zbędne.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego wywiodła

powódka opierając ją na obu podstawach. W ramach naruszenia prawa

materialnego zarzuciła naruszenie art. 527 § 1 k.c. i art. 528 k.c. poprzez ich

niewłaściwe zastosowane polegające na pominięciu tych przepisów w ustalonym i

nie kwestionowanym przez Sąd Apelacyjny stanie faktycznym sprawy.

W ramach naruszenia przepisów postępowania zarzuciła naruszenie art. 321

§ 1 oraz art. 187 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c. poprzez

orzeczenie przez Sąd Apelacyjny odnośnie żądania nie objętego podstawą

faktyczną powództwa, pominięcie całości wyników postępowania dowodowego

przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji, nieprzeprowadzenie własnego

postępowania dowodowego i rozpoznanie sprawy bez uwzględniania stanu

faktycznego będącego podstawą powództwa oraz art. 350 § 1 k.p.c. w zw. z art.

350 § 3 k.p.c. poprzez ich zastosowanie i bezpodstawne sprostowanie wyroku

Sądu Okręgowego w W. z dnia 24 maja 2011 r. w zakresie oznaczenia przedmiotu

sporu, mające istotny wpływ na wynik sprawy jako skutkujące uwzględnieniem

apelacji i oddaleniem powództwa.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, pozwana wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania wywołanych wniesieniem skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jedną z zasad naczelnych naszego procesu cywilnego jest zasada

dyspozytywności, która obejmuje m. in. przewidziane w art. 321 k.p.c. związanie

6

sądu żądaniem pozwu. Zgodnie z treścią tego przepisu sąd nie może wyrokować

co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie.

Zakres orzekania sądu zakreślony zostaje już w pozwie, w którym powód

winien dokładnie sprecyzować zgłaszane żądanie wraz z podaniem wartości

przedmiotu sporu w sprawach, w których jest to konieczne, oraz przytoczyć

okoliczności faktyczne, mające to żądanie uzasadniać (art. 187 § 1 k.p.c.).

Tak więc to powód decyduje nie tylko o wszczęciu postępowania, ale także

o zakresie rozstrzygnięcia sprawy.

Związanie granicami żądania nie oznacza, że sąd związany jest w sposób

bezwzględny samym sformułowaniem zgłoszonego żądania. Jeżeli treść żądania

sformułowana jest niewłaściwie, niewyraźnie lub nieprecyzyjnie, Sąd może, a nawet

ma obowiązek odpowiednio je zmodyfikować, jednakże zgodnie z wolą powoda

i w ramach podstawy faktycznej powództwa. Oczywiście, ingerencja Sądu w tym

zakresie nie może być zbyt daleko idąca. W tym przypadku chodzi wyłącznie

o nadanie objawionej w treści pozwu woli powoda poprawnej jurydycznie formy

(wyrok SN z dnia 28 czerwca 2007 r., IV CSK 115/07, Lex nr 358817). W innym

orzeczeniu stwierdzono, że nawet w razie niewyraźnego lub wręcz niewłaściwie

sformułowanego żądania sąd może je odpowiednio zmodyfikować, jednakże tylko

zgodnie z wolą powoda. Związanie sądu granicami żądania obejmuje nie tylko

związanie co do samej treści (wysokości) żądania zasadniczego, ale także co do

uzasadniających je elementów motywacyjnych (wyrok SN z dnia 9 maja 2008 r.,

III CSK 17/08, Lex nr 424385).

Oznacza to, że rolą sądu jest dbanie o precyzyjne określenie żądania,

od tego bowiem zależy zachowanie jednolitości między przedmiotem postępowania

a przedmiotem rozstrzygnięcia.

Powód podstawę faktyczną i prawną swojego powództwa nazwał wprost

i wyraźnie w pozwie, jako skarga pauliańska wraz z wnioskiem o udzielenie

zabezpieczenia, wskazując także prawidłową podstawę roszczenia z art. 527 k.c.

Samo żądanie sformułował jednak w ten sposób, że wniósł o nakazanie pozwanej

A. Z. znoszenia egzekucji z nieruchomości położonej w W. stanowiącej wyłączną

własność pozwanej na podstawie umowy podziału majątku wspólnego zawartej

pomiędzy pozwaną a A. P. Z., w celu zaspokojenia wierzytelności wynikającej z

7

nakazu zapłaty z dnia 22 września 2008 r. Intencja powoda została jednak

dostatecznie wyartykułowana w treści pozwu. Dlatego rację ma skarżący, że

podstawą faktyczną powództwa było uznanie czynności podziału majątku

dorobkowego dokonanej przez pozwaną za bezskuteczną w stosunku do powódki i

takie jego żądanie znalazło odzwierciedlenie w treści uzasadnienia pozwu.

W tym też kierunku podążało postępowanie prowadzone przez Sąd

pierwszej instancji, który powództwo o uznanie czynności za bezskuteczną

uwzględnił.

Należy podkreślić, że ogólna zasada wyrokowania, w myśl której sąd jest

związany żądaniem pozwu, nie powinna być stosowana formalistycznie w tym

rozumieniu, że korygując brzmienie tego żądania w sentencji wyroku na formułę,

która w sposób nie budzący wątpliwości odpowiada rzeczywistym intencjom

powoda sąd nie narusza art. 321 k.p.c. (por. wyrok SN z dnia 14 grudnia 1976 r.

IV CR 525/76 niepubl.). Sąd Apelacyjny podszedł w rozpoznawanej sprawie do tej

kwestii przesadnie formalistycznie, nie próbując nawet wyjaśnić swoich wątpliwości

co do rzeczywistej treści żądania powoda. Skutkiem tego było pozbawienie powoda

ochrony prawnej przewidzianej w treści art. 527 k.c., udzielonej mu przez Sąd

Okręgowy.

Z tych przyczyn skargę kasacyjną należało uwzględnić (art. 39815

w zw.

z art. 1089 § 2 k.p.c.).