II KK 111/13

Sygn. akt II KK 111/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący)

SSN Roman Sądej (sprawozdawca)

SSN Andrzej Stępka

Protokolant Anna Janczak

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w trybie art. 535 § 5 kpk,

w dniu 24 maja 2013 r.,

w sprawie P. D.

o wydanie wyroku łącznego,

kasacji wniesionej przez Prokuratora Okręgowego w W. na korzyść

skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 5 listopada 2012 r.,

zmieniającego wyrok łączny Sądu Rejonowego

z dnia 4 czerwca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W. w

postępowaniu odwoławczym.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy w W. wyrokiem łącznym z dnia 4 czerwca 2012r., w

miejsce siedmiu kar jednostkowych prawomocnie wymierzonych czterema

wskazanymi wyrokami wobec P. D. za pozostające w zbiegu realnym

przestępstwa, orzekł karę łączna w wysokości 4 lat i 5 miesięcy pozbawienia

wolności, powołując podstawę prawną określoną w art. 85 k.k., art. 86 § 1 k.k.

oraz w art. 87 k.k. Wśród siedmiu kar objętych karą łączną była też kara 12

miesięcy ograniczenia wolności orzeczona wyrokiem Sądu Rejonowego w W.

z dnia 29 czerwca 2007r., sygn. III K 2444/06, którą następnie prawomocnie

zamieniono na karę 180 dni zastępczej kary pozbawienia wolności.

Nadto wyrokiem łącznym Sąd Rejonowy, na podstawie art. 572 k.p.k.,

umorzył postępowanie co do objęcia węzłem kary łącznej kar orzeczonych

wobec skazanego sześcioma innymi prawomocnymi wyrokami.

Apelacje od wyroku łącznego wnieśli wyłącznie oskarżony oraz jego

obrońca, kwestionując wysokość orzeczonej kary łącznej.

Po rozpoznaniu apelacji, wyrokiem z dnia 5 listopada 2012r., Sąd

Okręgowy w W. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że z

punktu drugiego wyeliminował jako podlegającą połączeniu karę 12 miesięcy

ograniczenia wolności orzeczoną powyżej wskazanym wyrokiem i w tym

zakresie, na podstawie art. 572 k.p.k., postępowanie umorzył. Nadto złagodził

wymierzoną karę łączną do wysokości 4 lat i 4 miesięcy pozbawienia

wolności, korygując również zaliczenie na poczet kary łącznej okresu

rzeczywistego pozbawienia wolności skazanego. W pozostałym zakresie

wyrok Sądu Rejonowego został utrzymany w mocy.

Kasację od wyroku Sądu Okręgowego, na korzyść P. D., wniósł

Prokurator Okręgowy w W.

Podniósł w niej zarzut rażącej obrazy prawa karnego materialnego, tj.

art. 85 k.k. i art. 87 k.k., mającej istotny wpływ na treść orzeczenia, a

polegającej na wyeliminowaniu z punktu drugiego wyroku łącznego Sądu

Rejonowego podlegającej połączeniu kary 12 miesięcy ograniczenia wolności

orzeczonej wobec P. D. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 29 czerwca

2007r., sygn. III K 2444/06, i umorzeniu postępowania w tym zakresie, w

sytuacji zaistnienia ogólnej przesłanki z art. 85 k.k. dotyczącej obowiązku

3

wymierzenia kary łącznej za zbiegające się przestępstwa, jako że czyn, za

który orzeczono karę ograniczenia wolności został popełniony w warunkach

realnego zbiegu z pozostałymi czynami (art. 85 k.k.) i orzeczone za nie kary

jednostkowe pozbawienia wolności podlegały połączeniu z karą ograniczenia

wolności, zgodnie z zasadami wskazanymi w art. 87 k.k.

Prokurator Okręgowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Kasacja oskarżyciela publicznego była zasadna i to w stopniu

oczywistym, uzasadniającym jej uwzględnienie w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

W pierwszym rzędzie trzeba stwierdzić, że granice postępowania

kasacyjnego, zgodnie z art. 536 k.p.k., zakreślone zostały treścią

podniesionego zarzutu, a w sprawie nie wystąpiły wypadki uzasadniające ich

przekroczenie.

Nie ulega wątpliwości, że kara 12 miesięcy ograniczenia wolności

orzeczona w sprawie III K 2444/06, wymierzona została za czyn pozostający

w zbiegu realnym z pozostałymi czynami, za które wymierzono kary

pozbawienia wolności, a które zostały objęte węzłem kary łącznej orzeczonej

w punkcie drugim wyroku łącznego Sądu pierwszej instancji. Pomimo

spełnienia przesłanek określonych w art. 85 k.k. Sąd Okręgowy dokonał

zmiany tego wyroku, wyeliminował karę 12 miesięcy ograniczenia wolności z

orzeczonej kary łącznej i umorzył w tym zakresie postępowanie, powołując

przepis art. 572 k.p.k. Nadto orzeczoną karę łączną obniżył z 4 lat i 5 miesięcy

pozbawienia wolności do kary 4 lat i 4 miesięcy pozbawienia wolności.

Uzasadniając tę zmianę Sąd ad quem stwierdził, że skazanie na karę

ograniczenia wolności „jedynie formalnie” spełniało warunki do objęcia go karą

łączną. Podkreślił, że przed wydaniem wyroku łącznego doszło do zmiany

stanu prawnego dotyczącego tego skazania, polegającej na tym, że nie

istniała już kara ograniczenia wolności, gdyż prawomocnie została ona

zamieniona na zastępczą karę pozbawienia wolności. Zastępcza kara nie

mogła być objęta karą łączną, gdyż, w myśl art. 86 – 89 k.k., połączeniu

podlegają jedynie kary zasadnicze, wobec czego nie zachodziły warunki

4

prawno-materialne do wymierzenia kary łącznej obejmującej zastępczą karę

pozbawienia wolności. Na poparcie swojego stanowiska Sąd Okręgowy

powołał dwa orzeczenia Sądu Najwyższego – wyroki wydane w sprawach V

KK 459/07 oraz V KK 250/09 (wszystkie powoływane judykaty zostały

opublikowane w Systemie Informacji Prawnej Lex, wobec czego zbędne jest

ich szczegółowe opisywanie). Konsekwencją wyrażonego przez Sąd

odwoławczy stanowiska była zmiana zaskarżonego wyroku łącznego Sądu

pierwszej instancji i to w zakresie eliminacji z kary łącznej kary ograniczenia

wolności, jak i złagodzenia o miesiąc orzeczonej kary łącznej.

To stanowisko trafnie zakwestionował autor kasacji. Podkreślił, że

wynikającej z treści art. 85 k.k. obligatoryjności orzeczenia kary łącznej w

przypadku realnego zbiegu przestępstw nie może zmienić fakt, iż w toku

wykonywania kary ograniczenia wolności doszło do zmiany sposobu jej

wykonania na zastępczą karę pozbawienia wolności. Skoro natomiast art. 87

k.k. przewiduje łączenie prawomocnych kar pozbawienia wolności z karami

ograniczenia wolności, to niezależnie od etapu i sposobu wykonywania tych

ostatnich, niezbędne jest zrealizowanie obowiązku płynącego z art. 85 k.k.

Prokurator powołał się na orzeczenia Sądu Apelacyjnego […] w sprawach II

AKz 35/09 oraz II AKz 594/06, dotyczących analogicznych sytuacji

procesowych do tej, jaka wystąpiła w sprawie niniejszej.

Argumentacja autora kasacji była w pełni przekonująca. Zmieniając

zaskarżony wyrok Sąd Okręgowy nie dostrzegł, a wprost wynika to już z treści

wyroku Sądu Rejonowego oraz jego uzasadnienia, że orzekając o karze

łącznej obejmującej karę ograniczenia wolności, właśnie na podstawie art. 85

k.k., art. 86 § 1 k.k. oraz art. 87 k.k. Sąd a quo węzłem kary łącznej objął nie

zastępczą karę pozbawienia wolności, ale karę 12 miesięcy ograniczenia

wolności orzeczoną w sprawie III K 2444/06. Chybione było odwołanie się

Sądu Okręgowego do wskazanych powyżej wyroków Sądu Najwyższego.

Wszak w nich nastąpiło objęcie karami łącznymi właśnie zastępczych kar

pozbawienia wolności i na tym polegały uchybienia prowadzące do

uwzględnienia nadzwyczajnych środków zaskarżenia wniesionych w tych

sprawach. Aczkolwiek zasadnie Sąd Okręgowy uznał brak prawnych

5

możliwości objęcia karą łączną kar zasadniczych wraz z karami zastępczymi,

to jednak w niniejszej sprawie sytuacja taka nie wystąpiła. Nie można wszak

pomijać i tego, że w przypadku spełnienia przesłanek określonych w art. 85

k.k., obowiązkowi orzeczenia kary łącznej w wyroku łącznym nie stoi na

przeszkodzie wykonanie poszczególnych, a nawet wszystkich kar

jednostkowych – art. 92 k.k. i jego wykładnia przedstawiona w uchwale składu

7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2006r., sygn. I KZP 11/06.

Niezależnie od powyższego, słusznie zauważył prokurator w

uzasadnieniu kasacji, że zaskarżone rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego

dotknięte było również naruszeniem prawa procesowego. Sąd ten

rozpoznawał bowiem apelacje wniesione wyłącznie na korzyść P. D. Związany

był zatem kierunkiem zaskarżenia i zakazem reformationis in peius (art. 434 §

1 k.p.k.). Tymczasem nie ulega wątpliwości, że zaskarżone orzeczenie

reformatoryjne w istocie pogorszyło sytuację skazanego, gdyż obniżenie kary

łącznej o jeden miesiąc nie mogło zrównoważyć konieczności odbycia

zastępczej kary pozbawienia wolności orzeczonej w sprawie III K 2444/06 w

miejsce – jak przyjął to Sąd Okręgowy – „nie istniejącej już kary ograniczenia

wolności”. Przyjmując prawną petryfikację orzeczenia o zastępczej karze

pozbawienia wolności Sąd odwoławczy pominął możliwości przewidziane w

art. 24 § 1 k.k.w.

Biorąc pod uwagę przedstawioną powyżej argumentację, Sąd

Najwyższy uwzględnił kasację Prokuratora Okręgowego w trybie art. 535 § 5

k.p.k., co implikowało uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym. W jego toku, rzecz jasna, Sąd ad quem zobowiązany będzie

do ponownego rozpoznania apelacji wniesionych przez P. D. oraz jego

obrońcę, z uwzględnieniem kierunku wniesionej kasacji oraz przedstawionych

powyżej zapatrywań prawnych (art. 442 § 3 k.p.k.).

6