III CZP 18/13

Sygn. akt III CZP 18/13

UCHWAŁA

Dnia 22 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku M.P.

przy uczestnictwie T. Dystrybucja S.A. w K.,

następcy prawnego T. Dystrybucja GZE S.A. w G.

o ustanowienie służebności przesyłu,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 22 maja 2013 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w G.

postanowieniem z dnia 20 listopada 2012 r.,

"1. Czy służebność przesyłu uregulowana w art. 3051

do 3054

k.c. jest szczególnym rodzajem służebności gruntowej?

2. a w razie udzielenia odpowiedzi negatywnej na pierwsze

pytanie - czy przed uregulowaniem w art. 3051

do 3054

k.c.

służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie w drodze

zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu

na rzecz przedsiębiorstwa?

3. a w razie udzielenia negatywnej odpowiedzi na drugie

pytanie - czy okres posiadania przez przedsiębiorstwo nieruchomości

2

w zakresie odpowiadającym służebności przesyłu przed jej

uregulowaniem w art. 3051

do 3054

k.c. podlega zaliczeniu do okresu

posiadania niezbędnego do jej zasiedzenia?"

podjął uchwałę:

1. Przed wejściem w życie art. 3051

- 3054

k.c. było

dopuszczalne nabycie w drodze zasiedzenia na rzecz

przedsiębiorcy służebności odpowiadającej treścią

służebności przesyłu.

2. Okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego

odpowiadającego treści służebności przesyłu przed

wejściem w życie art. 3051

- 3054

k.c. podlega doliczeniu

do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej

służebności.

Uzasadnienie

3

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało

w sprawie o ustanowienie na nieruchomości, za wynagrodzeniem służebności

przesyłu linii energetycznej posadowionej nad tą nieruchomością, na rzecz

uczestniczącego przedsiębiorcy w postępowaniu. Z ustalonych okoliczności wynika,

że służebność miała pozwalać na utrzymywanie na nieruchomości infrastruktury

przesyłowej oraz na dostępie do niej przez przedsiębiorcę w celu konserwacji

i modernizacji. W odpowiedzi na wniosek uczestnik postępowania stwierdził jego

bezzasadność ze względu na nabycie służebności przesyłu w drodze zasiedzenia.

Znalazło to uznanie Sądu pierwszej instancji, który oddalił wniosek właściciela

nieruchomości, wskazując na nabycie służebności gruntowej o treści

odpowiadającej służebności przesyłu z dniem 2 stycznia 1985 r. na rzecz Skarbu

Państwa, a następnie przeniesienie jej na rzecz przedsiębiorcy - uczestnika

postępowania. Przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy apelacji wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Rejonowego powstały wątpliwości, dotyczące prawidłowej

wykładni obowiązujących przepisów o służebności przesyłu (art. 3051

- 3054

k.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie, kilku uwag porządkujących wymaga stan prawny, na którego

tle doszło do przedstawienia zagadnienia prawnego. Konstrukcja prawna

służebności przesyłu została wprowadzona z dniem 3 sierpnia 2008 r. w art. 3051

-

3054

k.c. Przepisy te ukształtowane zostały z jednoznaczną intencją potwierdzenia

dotychczasowej praktyki orzeczniczej, która konsekwentnie przyjmowała możliwość

ustanowienia na nieruchomości służebności gruntowej, pozwalającej na korzystanie

ze znajdujących się na niej urządzeń przesyłowych przez przedsiębiorcę

wykorzystującego je w swojej działalności gospodarczej.

Kluczowe znaczenie dla ukształtowania się tego poglądu miały uchwały

Sądu Najwyższego: z dnia z 17 stycznia 2003 r., III CZP 73/02 (OSNC 2003,

nr 11, poz. 142) oraz z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08 (Biul. SN 2008,

nr 10, s. 7). Przyjęto w nich, że możliwe jest nabycie przez zasiedzenie służebności

gruntowej o cechach odpowiadających służebności przesyłu, uregulowanej

następnie w art. 3051

- 3054

k.c. Dla analizowanego zagadnienia prawnego

4

szczególnie istotne znaczenie ma druga z tych uchwał, w której posłużono

się określeniem „służebność odpowiadająca treści służebności przesyłu" oraz

dopuszczono nabycie jej przez zasiedzenie na rzecz przedsiębiorcy. Stanowisko

to było zgodnie podzielane w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego

(por. m.in. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2011 r.,

III CZP 10/11, OSNC 2011, nr 12, poz. 129, wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08, LEX nr 484715, oraz postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 26 lipca 2012 r., II CSK 752/11, LEX nr 1218185, z dnia

18 kwietnia 2012 r., V CSK 190/11, LEX nr 1212828 oraz z dnia 6 lipca 2011 r.,

I CSK 157/11, BSN 2011, nr 11).

W konsekwencji, w odniesieniu do służebności przesyłu wyraźnie oddzielić

należy od siebie dwie konstrukcje: służebności o treści odpowiadającej służebności

przesyłu (która mogła zostać nabyta przez zasiedzenie przed dniem 3 sierpnia

2008 r.) oraz służebności przesyłu. Oba prawa posiadają analogiczną treść oraz

pełnią te same funkcje, nie oznacza to jednak, by można było je utożsamiać.

Odmienna jest przede wszystkim ich podstawa prawna (art. 145 i art. 292 k.c.

w pierwszym wypadku oraz art. oraz szczegóły konstrukcji prawnej.

Ogólnych uwag wymaga także charakter zabiegu, dokonanego przez

ustawodawcę w związku z wprowadzeniem art. 3051

- 3054

k.c. Biorąc pod

uwagę konstytucyjną zasadę podziału władzy (art. 10 Konstytucji), sądy i trybunały

powołane są do stosowania prawa stanowionego przez władzę ustawodawczą,

działając na podstawie Konstytucji oraz ustaw (art. 178 ust. 1 Konstytucji).

Praktyka ukształtowana wspomnianymi uchwałami Sądu Najwyższego miała więc

ze swej natury charakter interpretacyjny. Jej celem i rezultatem było ustalenie treści

norm prawnych - przepisów o służebnościach gruntowych - w odniesieniu

do stanów faktycznych związanych z urządzeniami przesyłowymi. Biorąc pod

uwagę konstytucyjne kompetencje władzy sądowniczej praktyka ta miała więc

charakter rekonstrukcyjny (odtwarzając treść norm prawnych wynikających

z przepisów), nie polegała zaś, co nie wymaga szerszego wyjaśnienia,

na tworzeniu prawa. Z perspektywy systemu prawa wprowadzenie art. 3051

- 3054

k.c. oznaczało więc, przede wszystkim uszczegółowienie treści przepisów prawa i

nie wiązało się z wprowadzeniem nowych norm prawnych, które znacząco

5

odbiegałyby od norm obowiązujących już wcześniej w ramach ogólnej regulacji

służebności gruntowych.

Przechodząc do analizy przedstawionego zagadnienia prawnego należy

zwrócić uwagę, że zostało ono sformułowane w trzech zagadnieniach cząstkowych,

zbudowanych w sposób sekwencyjny - potrzeba odpowiedzi na kolejne pytanie

uzależniona została od negatywnej odpowiedzi na pytanie poprzednie. Negatywna

odpowiedź na pierwsze pytanie, dotyczące charakteru prawnego służebności

przesyłu w przepisach kodeksu cywilnego, wprowadzonych z dniem 3 sierpnia

2008 r., w intencji Sądu Okręgowego wpływać ma na rozstrzygnięcie kwestii,

czy przed tą nowelizacją dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia

służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa.

Z kolei negatywna odpowiedź na to drugie pytanie ma otwierać drogę do potrzeby

zajmowania się trzecim pytaniem o zaliczeniu do okresu potrzebnego

do zasiedzenia służebności, o jakiej mowa w art. 3051

- 3054

k.c., okresu

posiadania nieruchomości w zakresie odpowiadającym tej służebności przed jej

uregulowaniem w wymienionych przepisach kodeksu cywilnego.

Rozpoczynając od pierwszych dwóch kwestii należy podnieść, że udzielenie

odpowiedzi na wątpliwości zgłoszone w drugim pytaniu nie zależą od stanowiska

co do charakteru prawnego służebności przesyłu. W szczególności nie jest

konieczne rozstrzyganie, czy jest ona rodzajem służebności gruntowej (za czym

przemawia wiele argumentów), czy też trzecim rodzajem służebności, odrębnym od

służebności osobistych i gruntowych. Nie można zgodzić się z poglądem Sądu

Okręgowego, zawartym w uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu

zagadnienia prawnego, że konieczną przesłanką nabycia służebności przesyłu

przez zasiedzenie przed dniem 3 sierpnia 2008 r. (a więc przed datą wejścia

w życie art. 3051

- 3054

k.c.), jest uznanie tej służebności za rodzaj służebności

gruntowej. Podstawę tego poglądu stanowi błędne zrozumienie twierdzeń

zawartych w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 października

2008 r., III CZP 89/08 (Biul. SN 2008, nr 10, s. 7), a także innych orzeczeń Sądu

Najwyższego (por. wyroki z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08, Lex nr 461735

i z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08, Lex nr 484715) oraz w doktrynie.

Potwierdzają one jednoznacznie, że przed wprowadzeniem do kodeksu cywilnego

6

osobnej regulacji służebności przesyłu możliwe było nabycie przez zasiedzenie

służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorcy,

określanego mianem przedsiębiorcy przesyłowego.

Z tego powodu udzielenie osobnej odpowiedzi na pierwsze z pytań

przedstawionych przez Sąd Okręgowy jest niecelowe, w żaden sposób nie

przyczyni się bowiem do rozstrzygnięcia sprawy. Jak wynika z dokonanych

w sprawie ustaleń faktycznych, termin zasiedzenia - którego stwierdzenia żąda

wnioskodawczyni - upłynął przed dniem 3 sierpnia 2008 r., a więc w okresie, gdy

z całą pewnością możliwe było nabycie przez zasiedzenie wyłącznie służebności

o treści odpowiadającej służebności przesyłu, w rozumieniu uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08 (Biul. SN 2008, nr 10,

s. 7). Prawo to posiadało charakter służebności gruntowej.

Uchwała Sądu Najwyższego oraz nawiązujące do niej późniejsze

orzecznictwo w jednoznaczny sposób wyjaśniły także drugie z przedstawionych

pytań. Zgodnie z tymi wypowiedziami, układającymi się w konsekwentną linię

orzeczniczą, przed dniem 3 sierpnia 2008 r. możliwe było nabycie przez

zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu,

uregulowanej już po tym dniu w art. 3051

- 3054

k.c. Beneficjentem tej służebności -

podobnie jak w obecnym stanie prawnym - mógł być jedynie przedsiębiorca, zaś

prawo to wchodziło w skład prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa

w znaczeniu przedmiotowym. Mimo wcześniejszej uchwały, Sąd Najwyższy

w obecnym składzie zdecydował się powtórzyć ten pogląd. Uchwała z dnia

7 października 2008 r., III CZP 89/08 (Biul. SN 2008, nr 10, s. 7), przy ogólnej

akceptacji doktryny, stała się bowiem także przedmiotem wypowiedzi krytycznych,

kwestionujących możliwość nabycia omawianego rodzaju służebności gruntowej.

Jak wynika z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego, głosy te stały się

głównym źródłem wątpliwości co do poprawności dotychczasowej linii orzeczniczej.

Szczególnej uwagi wymaga odpowiedź na trzecie z przedstawionych pytań.

Sposób sformułowania i uzasadnienia tego pytania przez Sąd Okręgowy pozwala

przypuszczać, że wobec braku możliwości nabycia przez zasiedzenie służebności

gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia

7

2008 r., dopiero od tego dnia mogło dojść - jego zdaniem - do nabycia przez

zasiedzenie służebności przesyłu w rozumieniu art. 3051

k.c. Jak mowa wyżej,

pogląd ten nie znajduje oparcia w dotychczasowym konsekwentnym stanowisku

orzecznictwa, które podziela także Sąd Najwyższy w obecnym składzie.

W świetle tego poglądu należy wskazać, że ponieważ twierdzenie o nabyciu

służebności przez zasiedzenie dotyczyło okresu przed dniem 3 sierpnia 2008 r.,

nie ulega wątpliwości, że przedmiotem sprawy jest nabycie przez zasiedzenie

innego prawa niż wskazano to w treści pytania. Dotyczy ona bowiem służebności

gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu (rozumianej zgodnie

z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08,

Biul. SN 2008, nr 10, s. 7), nie zaś służebności przesyłu uregulowanej w art. 3051

-

3054

k.c. W konsekwencji, sposób obliczania terminu zasiedzenia drugiego z tych

praw nie przekłada się bezpośrednio na okoliczności sprawy. Należy także

zauważyć, że - jeśli przedstawione zagadnienie prawne traktowane będzie jako

jedna całość - omawiane pytanie nie wymaga odpowiedzi ze względu na sposób

sformułowania. Sąd Okręgowy wyraźnie uzależnił bowiem wyjaśnienie tej części

zagadnienia od negatywnej odpowiedzi na pytanie drugie - na które, jak była mowa,

odpowiedzieć należy twierdząco.

Mimo obu tych wątpliwości co do sposobu sformułowania omawianego

pytania, zasługuje ono jednak na zajęcie stanowiska w sentencji uchwały. Nie ulega

wątpliwości, że problem ten posiada kluczowe znaczenie dla prawnej regulacji

służebności przesyłu, udzielenie odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej znacząco

zwiększy lub, odpowiednio, ograniczy zakres jej stosowania. Kwestia ta nie została

rozstrzygnięta przez ustawodawcę, który wprowadzając art. 3051

- 3054

k.c. nie

przewidział regulacji intertemporalnej dla biegu terminu zasiedzenia tej służebności

(rozwiązanie to jest dopiero projektowane w przepisach nowelizujących regulację

służebności przesyłu). Problem ten nie został także rozstrzygnięty

w dotychczasowym orzecznictwie, zaś propozycje formułowane w literaturze

zmierzają w przeciwstawnych kierunkach. Równocześnie uzasadnienie kilku

wcześniejszych orzeczeń Sądu Najwyższego wskazywać może na aprobowanie

możliwości uwzględniania w ramach przesłanek zasiedzenia służebności przesyłu

stanów sprzed dnia 3 sierpnia 2008 r. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

8

21 stycznia 2011 r., III CZP 124/10, OSNC 2011, nr 9, poz. 99 oraz postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2011, V CSK 502/10, LEX nr 1096048).

Istota problemu sprowadza się do pytania o możliwość zaliczenia do okresu

posiadania służebności przesyłu okresu koniecznego do nabycia jej przez

zasiedzenie, w którym przed 3 sierpnia 2008 r. na nieruchomości istniał stan

odpowiadający treści tego prawa. Wbrew stwierdzeniu Sądu Okręgowego nie

można twierdzić, by w okresie tym miało miejsce posiadanie służebności przesyłu -

prawo to jeszcze bowiem wówczas nie istniało. Istniejący na nieruchomości stan

faktyczny wskazywać mógł jednak na wykonywanie przez przedsiębiorcę

służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, zgodnie

z koncepcją sformułowaną przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 października

2008 r., III CZP 89/08 (Biul. SN 2008, nr 10, s. 7). W konsekwencji, odpowiedź na

omawiane pytanie wymaga oceny, czy okres wykonywania służebności gruntowej

o treści odpowiadającej służebności przesyłu może zostać zaliczony na poczet

okresu posiadania koniecznego do zasiedzenia służebności przesyłu w rozumieniu

art. 3051

- 3054

k.c.

Problem ten można próbować rozstrzygnąć na trzy sposoby. Po pierwsze,

możliwe jest pełne zaliczenie do okresu posiadania służebności przesyłu okresu

posiadania służebności gruntowej odpowiadającej jej pod względem treści.

Zasiedzenie służebności przesyłu mogłoby nastąpić wówczas najwcześniej dnia

3 sierpnia 2008 r., a więc z chwilą wejścia w życie przepisów regulujących

to prawo. Jeśli termin zasiedzenia upłynąłby przed tym dniem, przedsiębiorca

nabyłby natomiast służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności

przesyłu. Po drugie, można uznać, że okres przed dniem 3 sierpnia 2008 r. nie

ulega doliczeniu do okresu posiadania służebności przesyłu. W rezultacie, do

nabycia przez zasiedzenie tej służebności konieczny byłby upływ pełnego terminu

zasiedzenia (art. 292 zdanie 2 k.c. w zw. z art. 172 k.c.). W pozostałych

wypadkach, także od dnia 3 sierpnia 2008 r., możliwe byłoby nabycie przez

zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu.

Po trzecie, można także rozważać rozwiązanie, zgodnie z którym istnienie na

nieruchomości stanu odpowiadającego wykonywaniu służebności przesyłu przed

dniem 3 sierpnia 2008 r. prowadziłoby do skrócenia okresu posiadania koniecznego

9

do nabycia tej służebności przez zasiedzenie, jednak co najwyżej o połowę.

Konstrukcja ta znana jest prawu polskiemu - dotychczas została wprowadzona

w art. XXXIV ustawy z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo

rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, poz. 321 ze zm.), w art.

XLII p.w.k.c. oraz w art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy -

Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.). Z perspektywy pytania Sądu

Okręgowego można byłoby rozważać natomiast stosowanie jej w sposób

analogiczny, wobec braku osobnej regulacji międzyczasowej dla zasiedzenia

służebności przesyłu.

Reguły prawa międzyczasowego pełnią dwie podstawowe funkcje, mające

kluczowe znaczenie z perspektywy rozpoznawanego zagadnienia prawnego.

Po pierwsze, stanowią one instrument realizacji woli ustawodawcy, który

wprowadzając nowe przepisy równocześnie dąży do ukształtowania ich czasowego

zakresu obowiązywania tak, by zapewnić osiągnięcie stawianych przed nimi celów.

W wypadku zasiedzenia służebności przesyłu, wobec wspomnianego już braku

regulacji intertemporalnej, wola ustawodawcy musi zostać oczywiście

zrekonstruowana w toku wykładni. Po drugie, rozwiązania międzyczasowe pełnią

równocześnie istotne funkcje gwarancyjne, chroniąc stabilność stanów

ukształtowanych pod rządem dotychczasowych przepisów i społeczne zaufanie do

stanowionego prawa.

W wypadku drugiego celu, treść przepisów intertemporalnych znajduje silne

oparcie w normach konstytucyjnych. Najbardziej ogólnym punktem odniesienia jest

z tej perspektywy zasada demokratycznego państwa prawnego deklarowana

w art. 2 Konstytucji, do której elementów należy także ochrona praw obywateli

w sytuacji zmiany regulacji normatywnej. Z perspektywy zasiedzenia służebności

przesyłu pod uwagę należy wziąć także art. 21 ust. 1 i art. 64 Konstytucji,

zapewniające ochronę prawa własności. Rozpoznawane zagadnienie wymaga,

w konsekwencji, oceny także z perspektywy art. 31 ust. 3 Konstytucji,

dopuszczającego ograniczenie w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności

i praw jedynie wówczas, gdy jest to uzasadnione proporcjonalną ochroną innych

wartości i praw.

10

Biorąc pod uwagę te kryteria można stwierdzić, że w wyniku analizy trzech

możliwych rozwiązań omawianego zagadnienia jako najbardziej uzasadnione

wskazać należy pierwsze z nich. Możliwość pełnego uwzględnienia okresu,

w którym na nieruchomości istniał stan odpowiadający wykonywaniu służebności

przesyłu, jest rozwiązaniem najlepiej odpowiadającym relacji pomiędzy tą

służebnością, a służebnością gruntową o treści odpowiadającej służebności

przesyłu.

Przemawia za tym konstrukcja służebności przesyłu oraz cel jej

wprowadzenia w art. 3051

- 3054

k.c. Powtarza ona kluczowe elementy omówionej

wyżej koncepcji judykatury, przenosząc je w ramy osobnej, szczegółowej regulacji

prawnej. Nie ulega także wątpliwości, że jej wprowadzenie miało na celu przede

wszystkim potwierdzenie i uporządkowanie wcześniejszego orzecznictwa, nie zaś

wprowadzanie całkowicie nowego rodzaju prawa rzeczowego. W konsekwencji,

konstrukcja funkcjonująca do tej pory jedynie w oparciu o orzecznictwo została bez

istotnych zmian powtórzona w art. 3051

- 3054

k.c. Z perspektywy konstytucyjnego

podziału kompetencji władzy ustawodawczej i sądowniczej przepisy te potwierdziły

więc jedynie treść normatywną, która już wcześniej wynikała z przepisów

o służebnościach gruntowych (co potwierdziła trwała linia orzecznicza).

W konsekwencji, zamiarem ustawodawcy było bez wątpienia objęcie nową

regulacją możliwie szerokiej grupy sytuacji faktycznych. W przeciwnym razie

uporządkowanie i usankcjonowanie wcześniejszej praktyki orzeczniczej

przyniosłoby znacznie bardziej ograniczony skutek.

Z tego powodu możliwość pełnego uwzględnienia stanu faktycznego

istniejącego na nieruchomości przed dniem 3 sierpnia 2008 r. nie stoi w tym

wypadku w sprzeczności z celami regulacji służebności przesyłu ani

z gwarancyjnym charakterem norm prawa intertemporalnego. Zarówno

z perspektywy właściciela nieruchomości, na której istnieje stan odpowiadający

służebności przesyłu, jak i przedsiębiorcy korzystającego z tej sytuacji

wprowadzenie art. 3051

- 3054

k.c. nie oznaczało żadnej istotnej zmiany. Pierwszy

z nich zmuszony jest do znoszenia działania osoby trzeciej na swojej

nieruchomości w tym samym zakresie. Drugi może natomiast korzystać z urządzeń

przesyłowych w takim samym zakresie, w jakim byłoby to możliwe we

11

wcześniejszym stanie prawnym - oraz nabyć stosowną służebność w drodze

zasiedzenia.

Nie można także uznać, by możliwość pełnego doliczenia okresu posiadania

przed dniem 3 sierpnia 2008 r. mogła stanowić zaskoczenie dla zainteresowanych

podmiotów - zwłaszcza dla właścicieli nieruchomości, które zostają obciążone

służebnością przesyłu. W razie braku możliwości zaliczenia tego okresu na poczet

posiadania służebności przesyłu na nieruchomości powstałaby służebność

gruntowa o treści odpowiadającej służebności przesyłu - z perspektywy zakresu

ograniczeń prawa własności skutek byłby więc w obu wypadkach ten sam.

W rezultacie, możliwość pełnego zaliczenia okresu sprzed dnia 3 sierpnia

2008 r. na poczet czasu posiadania służebności przesyłu spełnia wymagania

proporcjonalności wynikające z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Rozwiązanie to opiera się

bowiem na ograniczeniu zakresu konstytucyjnej ochrony prawa własności (art. 21

ust. 2 i art. 64 Konstytucji) w zakresie koniecznym dla ochrony praw innego

podmiotu (przedsiębiorcy), zaś równocześnie nie pociąga za sobą naruszenia

zaufania do przewidywalności działań ustawodawcy, który jedynie uszczegółowił

w tym wypadku swoją wcześniejszą decyzję.

Koncepcja ta odpowiada także wymaganiom wynikającym z art. 2

Konstytucji. W tym kontekście należy zwłaszcza zwrócić uwagę, że nie narusza ona

zasady niedziałania prawa wstecz; wyprowadzanej z tego przepisu w orzecznictwie

Trybunału Konstytucyjnego (por. m.in. wyrok z dnia 24 października 2000 r.,

K 12/00, Dz.U. z 2000 r. Nr 92, poz. 1025), a wyrażonej także w art. 3 k.c.

Należy pamiętać, że celem tej zasady jest ochrona podmiotów prawa przed

skutkami nieprzewidywalnych działań ustawodawcy. Równocześnie zasada ta

powinna być odczytywana zarówno w kontekście treści i celu ocenianego przepisu,

jak i szerszego kontekstu norm konstytucyjnych. Innymi słowy, stwierdzenie, że

dany przepis ma charakter retroaktywny, zawsze wymaga wzięcia pod uwagę

jednostkowych uwarunkowań, jakie wiążą się z nim w systemie prawa. Biorąc pod

uwagę, że wejście w życie art. 3051

- 305 k.c. nie spowodowało istotnych

zmian w sferze prawnej właścicieli nieruchomości, na których zlokalizowane

są urządzenia przesyłowe, sytuacja ta nie mogłaby być porównywana ze skutkami

12

wprowadzenia nowego prawa rzeczowego. W konsekwencji, brak jest

uzasadnionych powodów, by uwzględnienie - przy ocenie przesłanek zasiedzenia

tej służebności - okresu sprzed wejścia w życie nowelizacji było równoznaczne

z naruszeniem gwarancyjnego celu zakazu retroakcji. Z tej przyczyny traktowanie

art. 3051

- 3054

k.c. jako nowego prawa w rozumieniu zasady niedziałania prawa

wstecz, wydaje się za daleko idące.

Po odrzuceniu drugiego z opisanych wyżej rozwiązań omawianego

zagadnienia należy także rozważyć rozwiązanie trzecie, pozwalające na skrócenie

jedynie o połowę okresu posiadania od dnia 3 sierpnia 2008 r., koniecznego

do nabycia przez zasiedzenie służebności przesyłu. Opiera się ono bez wątpienia

o kompromis między ochroną interesów właściciela nieruchomości oraz

posiadacza, który przed zmianą prawa znajdował się w stanie, prowadzącym do

zasiedzenia po wejściu w życie nowej regulacji. Konstrukcja ta wyklucza

zaskoczenie właściciela nieruchomości skutkami zmiany stanu prawnego,

pozwalając mu na podjęcie działań zapobiegających utracie lub ograniczeniu

swojego prawa. Równocześnie, w ograniczonym zakresie chroni ona także trwałe

sytuacje faktyczne oraz związane z nimi interesy posiadaczy.

Na tle problemu obliczania czasu posiadania służebności przesyłu brak

jednak przesłanek, które przemawiałyby za koniecznością poszukiwania

kompromisu w tym zakresie. Jak była już mowa, wprowadzenie prawnej regulacji

tej służebności nie oznacza istotnej zmiany w sytuacji prawnej właściciela

nieruchomości, który przed dniem 3 sierpnia 2008 r. również mógł liczyć się

z obciążeniem nieruchomości analogicznym prawem rzeczowym (opartym jedynie

o inne przepisy prawa).

Jednocześnie należy zauważyć, że możliwość częściowego zaliczenia

okresu posiadania sprzed dnia wejścia w życie nowego prawa stanowi rozwiązanie

wyjątkowe. Z tego powodu - jak miało to miejsce dotychczas w polskim prawie

prywatnym - powinno opierać się ono o wyraźny przepis prawa, zaś jego

stosowanie w sposób analogiczny wymaga daleko posuniętej ostrożności.

Z tego powodu, przy obliczaniu okresu posiadania służebności przesyłu

uzasadnione jest zsumowanie okresu posiadania tej służebności od dnia 3 sierpnia

13

2008 r. oraz okresu posiadania służebności gruntowej o treści odpowiadającej

służebności przesyłu przed tym dniem. Z perspektywy ogólnych reguł prawa

międzyczasowego rozwiązanie to łączyć można z regułą bezpośredniego

stosowania ustawy nowej - jakkolwiek, wobec omówionych wyżej przyczyn

wprowadzenia art. 3051

- 3054

k.c. można zastanawiać się, czy przepisy te

wprowadziły do systemu prawa zasadniczą nowość normatywną. Wniosek

o możliwości pełnego uwzględnienia zdarzeń sprzed dnia 3 sierpnia 2008 r. nie

wymaga oceny, czy służebność przesyłu powinna być kwalifikowana jako rodzaj

służebności gruntowej, czy jako osobny, trzeci rodzaj służebności. Przyjęcie

pierwszego z tych wniosków dodatkowo wzmacniałoby jednak uzasadnienie

stosowania w odniesieniu do służebności przesyłu omawianej reguły

intertemporalnej.

Z tych powodów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne jak

w uchwale.