IV CSK 679/12

Sygn. akt IV CSK 679/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

.

w sprawie z powództwa Banku P. Spółka Akcyjna w W.

przeciwko W. R., M. R. i K. R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 23 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 czerwca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz pozwanego W. R. kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Strona powodowa Bank P. S.A. w W. domagała się zasądzenia od

pozwanych W. R., M.R. i K. R. solidarnie kwoty 252 629,96 CHF wraz z odsetkami

umownymi w wysokości czterokrotności stopy kredytu lombardowego (20%) w

stosunku rocznym, liczonymi od dnia 1 grudnia 2009 r., z ograniczeniem

odpowiedzialności M. R. i K. R. do udziału w nieruchomościach położonych w

miejscowości O., gmina J., powiat b., objętych księgami wieczystymi prowadzonymi

przez Sąd Rejonowy w B. KW nr: […] oraz […].

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 19 maja 2011 r. - zaocznym w stosunku

do pozwanych M. R. i K. R. - uwzględnił powództwo w całości, a po rozpoznaniu

sprzeciwów M. R. i K. R. wyrokiem z dnia 8 grudnia 2011 r. utrzymał w całości w

mocy wyrok zaoczny.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanego W. R., wyrokiem

zaskarżonym skargą kasacyjną, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w B. w ten

sposób, że zasądzoną kwotę obniżył do kwoty 1 939,60 franków szwajcarskich,

oddalił dalej idące powództwo i orzekł o kosztach postępowania za obie instancje.

Sąd Apelacyjny przyjął, że wskazana przez powoda przyczyna

wypowiedzenia umowy kredytowej, dotycząca braku spłaty przeterminowanego

zadłużenia, które na dzień złożenia oświadczenia o wypowiedzeniu wynosiło

1939,60 CHF, nie mieściła się w katalogu przyczyn uprawniających do złożenia

takiego oświadczenia woli. Sąd Apelacyjny podkreślił, że zgodnie z art. 75 ust. 1

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo Bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r.,

Nr 72, poz. 665, po zmianie wprowadzonej od 1 maja 2004 r. - Dz. U. Nr 91,

poz. 870, dalej: Pr. bank.), bank może wypowiedzieć umowę kredytu w razie

niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu lub w razie utraty

przez kredytobiorcę zdolności kredytowej; regulamin kredytowania osób fizycznych,

do którego w zakresie warunków wypowiedzenia umowy odsyła § 15 łączącej

strony umowy kredytowej z dnia 1 września 2006 r., stanowi wierne powtórzenie

treści art. 75 ust. 1 Pr. bank. w brzmieniu pierwotnym (obowiązującym do dnia

30 kwietnia 2004 r.). W ocenie Sądu Apelacyjnego, przez „warunki udzielenia

kredytu” należy rozumieć warunki zawarcia umowy kredytowej i nie można

3

ich utożsamiać z warunkami realizacji umowy. Gdyby nawet przyjąć,

że kredytobiorca nie dotrzymał warunków udzielenia kredytu, to należałoby uznać,

że w okolicznościach niniejszej sprawy oświadczenie o wypowiedzeniu umowy

stanowiło nadużycie uprawnienia banku w rozumieniu 5 k.c. Kredytobiorca

pozostawał bowiem w opóźnieniu przez nieznaczny okres, a jego zadłużenie

opiewało na kwotę 1132,68 CHF z tytułu należności głównej i 804,92 CHF tytułem

odsetek, co stanowiło równowartość zaledwie półtoramiesięcznej raty, podczas gdy

kredyt został udzielony na okres 35 lat. Istniejąca w chwili składania oświadczenia

wypowiadającego umowę zaległość w stosunku do kwoty udzielonego kredytu

była niewielka i jej wystąpienie nie mogło jeszcze świadczyć o zagrożeniu spłaty

kredytu. Wypowiedzenie umowy powinno zostać poprzedzone sprawdzeniem,

czy stwierdzona zaległość świadczy o zagrożeniu spłaty kredytu. Umowa

przewidywała tryb postępowania w razie powstania zadłużenia przeterminowanego,

chroniąc wystarczająco interesy instytucji kredytującej na wypadek przejściowych

trudności w spłacie kredytu.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c., strona powodowa zarzuciła naruszenie:

- art. 75 ust. 1 Pr. bank. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie wskutek przyjęcia, że sformułowanie tego przepisu nie

obejmuje wszelkich wypadków naruszenia umowy kredytu, a jedynie dotyczy

warunków, po których spełnieniu bank decyduje się na udzielenie

i uruchomienie kredytu,

- art. 5 k.c. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przez

przyjęcie, że oświadczenie powoda o wypowiedzeniu umowy kredytu

stanowi nadużycie uprawnienia banku w rozumieniu tego przepisu,

- art. 381 k.p.c. przez uwzględnienie w postępowaniu apelacyjnym

niezgłaszanego wcześniej w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji

zarzutu pozwanego o nadużyciu uprawnienia banku w rozumieniu art. 5 k.c.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne strona powodowa wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w części uwzgledniającej apelacje pozwanego

4

W. R. oraz orzekającej o kosztach procesu i przekazanie sprawy w tym zakresie

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do podstawy kasacyjnej naruszenia

przepisów postępowania, należy stwierdzić, że podniesiony w jej ramach

zarzut obrazy art. 381 k.p.c. nie mógł wywrzeć zamierzonego skutku. Zgodnie

z wymienionym przepisem, sąd drugiej instancji rozpoznając apelację może

pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu

przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania wynikła później.

Uprawnienie to odnosi się tylko do twierdzeń faktycznych, nie zaś do twierdzeń

dotyczących prawnego znaczenia faktów, do których zalicza się zarzuty

materialnoprawne, a zatem również zarzut nadużycia prawa (art. 5 k.c.),

pozbawiający stronę dochodzącą realizacji swojego roszczenia ochrony prawnej.

Z tego też względu dopuszczalne jest zgłoszenie zarzutu materialnoprawnego

w postępowaniu apelacyjnym, jeżeli opiera się on na materiale faktycznym

i dowodowym przedstawionym w toku postępowania w pierwszej instancji.

Jeżeli zarzut wiąże się z nowymi faktami i dowodami, strona może go zgłosić, jeżeli

zostały zrealizowane przesłanki, od których zależy dopuszczalność nowości

w postępowaniu. W sprawie niniejszej pozwany, zgłaszając zarzut naruszenia art. 5

k.c., oparł się wyłącznie na podanych przez stronę powodową okolicznościach

dotyczących treści łączącej strony umowy kredytowej oraz warunków i przyczyn

jej wypowiedzenia, nie wskazując żadnych nowych faktów oraz nie składając

żadnych nowych wniosków dowodowych. Sąd Apelacyjny rozpoznając ten zarzut

nie naruszył art. 381 k.p.c.

Przechodząc do oceny podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego,

należy podzielić trafność zrzutu skarżącej, wskazującego na dokonanie przez Sąd

Apelacyjny błędnej wykładni art. 75 ust. 1 Pr. Bank. Przepis ten przewiduje,

że w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu

albo w razie utraty przez kredytobiorcę zdolności kredytowej bank może obniżyć

kwotę przyznanego kredytu albo wypowiedzieć umowę kredytu. Należy podzielić

5

zapatrywanie skarżącej, iż w świetle brzmienia przytoczonego unormowania,

przesłanka naruszenia „warunków udzielenia kredytu” powinna być rozumiana

szeroko jako obejmująca wszelkie wypadki naruszenia umowy kredytu, w tym

również naruszenie przez kredytobiorcę obowiązku terminowej spłaty należnych

rat. Warunkiem udzielenia kredytu jest wszakże nie tylko spełnienie przez

kredytobiorcę określonych przesłanek na chwilę podejmowania przez bank w tym

przedmiocie stosownej decyzji, lecz również wymogów gwarantujących należyte

wykonanie zawartej umowy. Pogląd taki dominuje również w literaturze przedmiotu.

Niewątpliwie banki posiadają uprzywilejowaną pozycję wobec

kredytobiorców, co wyraża się m.in. w możliwości jednostronnego kształtowania

łączącego strony stosunku prawnego, w tym również zmiany warunków umowy,

a także jej wypowiedzenia z wielu przyczyn. Korzystanie z tak szerokich uprawnień

podlega jednak ocenie sądu. W orzecznictwie dopuszcza się możliwość

przeprowadzenia oceny skuteczności dokonanego przez bank uprawnienia

kształtującego, bez względu na to, czy wynika ono z treści umowy kredytu, czy

odpowiedniego przepisu ustawy, przez pryzmat art. 5 k.c.(zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 lipca 1987 r., IV CR 195/87, OSNC 1989, nr 1, poz. 16).

Badając skuteczności wypowiedzenia umowy kredytowej w wyniku skorzystania

przez bank z uprawnienia najbardziej dotkliwego dla kredytobiorcy, niewątpliwie

należy rozważyć skalę i stopień naruszeń kredytobiorcy z uwzględnieniem między

innymi wysokości udzielonego kredytu, czasu na jaki został udzielony,

dotychczasowej realizacji warunków umowy.

Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że termin

spłaty - w ratach miesięcznych - kredytu hipotecznego, udzielonego pozwanemu W.

R. w wysokości 266.050,92 CHF przez poprzednika prawnego powódki na

podstawie umowy z dnia 1 września 2006 r., ustalony został na 30 kwietnia 2035 r.

Powódka wypowiedziała tę umowę pismem z dnia 21 stycznia 2009 r. z uwagi na

brak spłaty przeterminowanego zadłużenia, wyliczonego na kwotę 1939,60 CHF. W

chwili wypowiedzenia kredytobiorca istotnie pozostawał w opóźnieniu ze spłatą

zadłużenia, jednakże zaległość ta stanowiła zaledwie równowartość

półtoramiesięcznej raty kredytowej. Powódka nie podjęła żadnych działań

sprawdzających, czy pojawienie się stwierdzonej zaległości zagraża spłacie

6

kredytu. W tych okolicznościach Sąd Apelacyjny w sposób w pełni uprawniony

uznał, że oświadczenie powódki o wypowiedzeniu umowy kredytu stanowiło

nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.). Zgodzić się trzeba z oceną tego

Sądu, iż biorąc pod uwagę wysokość przeterminowanego zadłużenia pozwanego

w stosunku do kwoty udzielonego kredytu, czas opóźnienia się z uregulowaniem

zaległych należności, okres, na jaki kredyt został udzielony, podjęte przez bank

działanie jawi się jako niewspółmierne do uchybień pozwanego przy wykonywaniu

umowy.

Naruszenie warunków umowy kredytu nie zawsze będzie uzasadniać jej

wypowiedzenie. W sytuacji, gdy przeterminowana należność jest niewielka

w stosunku do udzielonego kredytu, bank powinien podjąć działania zmierzające

do zweryfikowania sytuacji finansowej i gospodarczej kredytobiorcy pod kątem

możliwości spłaty kredytu; uprawnienia w tym zakresie przewiduje art. 74 Pr. bank.

W razie stwierdzenia, że przyczyną naruszenia warunków umowy kredytu jest

utrata przez kredytobiorcę zdolności kredytowej, jej wypowiedzenie nie może być

uznane za nadużycie prawa podmiotowego (zob. powołany wyżej wyrok Sądu

Najwyższego w sprawie IV CR 195/87). W okolicznościach sprawy niniejszej

powódka - jak już wskazano - przed wypowiedzeniem kredytu nie podjęła próby

ustalenia sytuacji finansowej pozwanego.

Jakkolwiek zatem Sąd Apelacyjny dokonał błędnej wykładni art. 75 ust. 1

Pr. bank., to jednak prawidłowo uznał, że oświadczenie banku o wypowiedzeniu

umowy kredytu - będące wyrazem nadużycia prawa podmiotowego - nie mogło

wywrzeć zamierzonego skutku,

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.