IV KK 128/13

Sygn. akt IV KK 128/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Sobczak (przewodniczący)

SSN Jerzy Grubba

SSN Jarosław Matras (sprawozdawca)

Protokolant Dorota Szczerbiak

w sprawie M. G.-K.

skazanej z art. 284 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

w dniu 22 maja 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanej

od wyroku Sądu Okręgowego w T.

z dnia 23 listopada 2012 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego

w T.

z dnia 17 lipca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy

wyrok Sądu Rejonowego w T. i na podstawie art. 17 § 1 pkt 9

k.p.k. postępowanie karne wobec M. G.-K. o czyn z art. 284 §

2 k.p.k. w zw. z art. 12 k.k. umarza, a kosztami procesu

obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 3 lipca 2009 roku, po rozpoznaniu

2

zawiadomienia pokrzywdzonych A. i W. D., odmówiono wszczęcia śledztwa

w sprawie przywłaszczenia powierzonego mienia w postaci leków i innych

produktów będących na wyposażeniu apteki „C.” w R., w okresie od 1

czerwca 2007 roku do 30 maja 2009 roku przez kierowniczkę apteki M. G. –

K., która będąc zobowiązana na podstawie umowy do zajmowania się

sprawami majątkowymi apteki, dokonała nadużycia udzielonych uprawnień i

wyrządziła znaczną szkodę majątkową o łącznej wartości 18.451,94 zł na

szkodę A. i W. D., tj. o czyn z art. 296 § 1 k.k. i art. 284 § 2 k.k. — wobec

braku znamion przestępstwa. Postanowienie to zostało zatwierdzone w dniu

6 lipca 2009 r. przez prokuratora Prokuratury Rejonowej w M.

Sąd Rejonowy w M., po rozpoznaniu zażalenia pełnomocnika

pokrzywdzonych, postanowieniem z dnia 4 września 2009 roku, uchylił

zaskarżone orzeczenie.

Po wszczęciu dochodzenia (k. 301), w dniu 23 grudnia 2009 roku,

prokurator zatwierdził wydane przez policję postanowienie o umorzeniu, z

powodu niewykrycia sprawcy, prowadzonego w tej sprawie dochodzenia.

Na postanowienie to złożył zażalenie pełnomocnik pokrzywdzonych (k.

375), zaś w dniu 15 stycznia 2010 roku Prokurator Rejonowy w M., działając

w oparciu o art. 463 § 1 k.p.k. uwzględnił to zażalenie, i choć wprost nie

wskazał, że uchyla zatwierdzone przez siebie postanowienie, to zalecił

uzupełnienie postępowania.

W dniu 31 maja 2010 r. prokurator zatwierdził kolejne postanowienie o

umorzeniu postępowania w tej sprawie, także wobec niewykrycia sprawcy .

Postanowienie to również zostało zaskarżone przez pełnomocnika

pokrzywdzonych i zażalenie wraz z aktami zostało w dniu 25 czerwca 2010

roku, przekazane do rozpoznania do Sądu Rejonowego w M.

Sąd Rejonowy w dniu 9 września 2010 roku postanowieniem, utrzymał

w mocy zaskarżone postanowienie o umorzeniu dochodzenia z dnia 31 maja

2010 r.

W dniu 19 lipca 2010 roku, pełnomocnik pokrzywdzonych złożył w

Sądzie Rejonowym w M., w trybie art. 55 k.p.k., subsydiarny akt oskarżenia,

w którym oskarżył M. G. – K. o to, że w okresie od dnia 1 czerwca 2007 roku

3

do dnia 25 maja 2009 roku w R., działając w ramach przestępstwa ciągłego,

jako kierownik apteki „C.” w R., dokonała przywłaszczenia powierzonego jej

mienia w postaci leków i innych produktów będących na wyposażeniu apteki

o łącznej wartości 93.864,47 zł na szkodę A. i W. D., tj. o czyn z art. 284 § 2

k.k. w zw. z art. 12 k.k. (k. 1-6 akt sądowych ).

Sąd Rejonowy w T . po zapoznaniu się z aktami zakończonego w tej

sprawie dochodzenia o sygn. 1 Ds. …/10 Prokuratury Rejonowej w M.,

skierował sprawę na posiedzenie i postanowieniem z dnia 19 października

2010 roku, sygn. akt II K …/10, na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. i art. 339

§ 3 pkt 1 k.p.k. umorzył postępowanie w tej sprawie (k. 30-31). Na

powyższe postanowienie oskarżyciele subsydiarni złożyli zażalenie. Po

rozpoznaniu zażalenia Sąd Okręgowy w T., postanowieniem z dnia 30

grudnia 2010 roku, uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania sądowi I instancji (k. 59-60). W toku ponownego

postępowania Sąd Rejonowy w T. (temu sądowi przekazano sprawę w trybie

art. 36 k.p.k. – k. 71) postanowieniem z dnia 30 maja 2011 roku, ponownie

umorzył postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., stwierdzając, że

w rozpoznawanej sprawie pokrzywdzeni nie dysponowali uprawnieniem do

wystąpienia z subsydiarnym aktem oskarżenia w związku z ograniczeniami

płynącymi z treści art. 55 § 1 k.p.k. i art. 330 § 2 k.p.k., a więc brakiem

decyzji sądu o uchyleniu postanowienia o umorzeniu postępowania; co

istotne, sąd ten szeroko odwołał się do poglądów orzecznictwa oraz doktryny

(k. 99-100). Postanowienie to zostało ponownie zaskarżone przez

pełnomocnika oskarżycieli subsydiarnych, a po rozpoznaniu zażalenia Sąd

Okręgowy w T., postanowieniem z dnia 28 czerwca 2011 roku, uchylił

zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę do merytorycznego (ponownego)

rozpoznania sądowi I instancji. Sąd ten wyraził pogląd, iż skoro przepis art.

463 § 1 k.p.k. przewiduje możliwość uwzględnienia zażalenia przez organ

pierwszej instancji, to wykładnia celowościowa nakazuje takie uwzględnienie

zrównać w zakresie skutków procesowych z uchyleniem go przez sąd,

działający jako organ odwoławczy. W takiej zaś sytuacji spełniony został

warunek określony w art. 55 § 1 k.p.k. (k. 120-121).

4

Na skutek powyższego postanowienia, Sąd Rejonowy w T. przeprowadził

postępowanie karne i wyrokiem z dnia 17 lipca 2012 roku, uznał oskarżoną

M. G. – K. za winną przestępstwa z art. 284 § 2 k.k. i na podstawie tego

przepisu wymierzył jej karę 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności,

której wykonanie warunkowo zawiesił na okres próby wynoszący 2 (dwa)

lata. Na mocy art. 46 § 1 k.k. zobowiązał oskarżoną do naprawienia w

całości szkody wyrządzonej przestępstwem poprzez zapłatę na rzecz

pokrzywdzonych A. D. i W. D. kwoty 18.451,94 zł i rozstrzygnął o kosztach

procesu (k. 565).

Apelację od tego wyroku wniósł obrońca oskarżonej, przy czym nie

formułował on w niej zarzutu opartego na braku skargi uprawnionego

oskarżyciela (k. 596-604). Po rozpoznaniu tej apelacji Sąd Okręgowy w T.

wyrokiem z dnia 23 listopada 2012 r., sygn. akt II Ka …/12 utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok (k. 621).

Kasację od tego wyroku na korzyść skazanej wniósł Prokurator

Generalny. Zaskarżając wyrok w całości zarzucił „rażące i mające istotny

wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa procesowego - art. 17

§ 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 330 § 2 k.p.k., polegające na błędnym uznaniu,

że pokrzywdzeni A. D. i W. D. uzyskali status oskarżyciela subsydiarnego,

podczas gdy nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 330 § 2

k.p.k., skutkujące rozpoznaniem sprawy i wydaniem wyroku skazującego

wobec M. G. – K., pomimo braku skargi uprawnionego oskarżyciela, co

stanowi bezwzględną przyczynę uchylenia orzeczenia, określoną w art.

439 § 1 pkt 9 k.p.k.” Podnosząc taki zarzut wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu

Rejonowego w T. i umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 9

k.p.k. - wobec braku skargi uprawnionego oskarżyciela.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jako oczywiście zasadna podlegała uwzględnieniu w trybie

określonym w art. 535 § 5 k.p.k. Rację ma bowiem skarżący, że sąd

odwoławczy dopuścił się rażącej obrazy przepisu art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k.

utrzymując wyrok skazujący oskarżoną, pomimo, iż akt oskarżenia został

5

wniesiony przez osoby – działające przez pełnomocnika, które nie uzyskały

uprawnień oskarżyciela subsydiarnego, a zatem zaistniała przeszkoda

procesowa w postaci braku skargi uprawnionego oskarżyciela. Warunkiem

uzyskania takich uprawnień jest bowiem nie tylko to, aby w toku

postępowania przygotowawczego zostały wydane dwie tożsame decyzje

procesowe co do umorzenia postępowania (lub odmowy jego wszczęcia –

uw. SN), co w niniejszej sprawie miało miejsce (postanowienia prokuratora

z dnia 23 grudnia 2009 r. oraz 31 maja 2010 r.), ale to, aby zaistniała

sytuacja, w układzie opisanym w art. 330 § 2 k.p.k. (art. 55 § 1 k.p.k.). Z

przepisu art. 330 § 2 k.p.k. z kolei wynika, że warunkiem wniesienia

subsydiarnego aktu oskarżenia jest to, aby pierwsze postanowienie

zostało przez pokrzywdzonego skutecznie zaskarżone, ale także i to, aby

uwzględnienie zażalenia nastąpiło przez sąd właściwy do rozpoznania tego

zażalenia, a nie prokuratora. Wprawdzie w samej treści przepisu art. 330 §

2 k.p.k. nie odwołano się wprost do kasatoryjnego – w odniesieniu do

pierwszego postanowienia prokuratora – rozstrzygnięcia sądu, ale

zarówno redakcja tego przepisu, jak i treść przepisu art. 330 § 1 k.p.k.,

który nie może przecież zostać pominięty w prowadzeniu wykładni normy

zawartej w art. 330 § 2 k.p.k. (jako element wykładni systemowej

wewnętrznej), nie pozostawia w tym zakresie najmniejszej wątpliwości.

Przecież już to, że w art. 330 § 2 k.p.k. ujęto sformułowanie: ”jeżeli

prokurator nadal nie znajduje podstaw do wniesienia aktu oskarżenia…”

oznacza, iż dalej podtrzymuje on słuszność i zasadność wydanej przez

siebie pierwszej, tożsamej, decyzji o umorzeniu postępowania (lub

odmowie wszczęcia). Już z tego sformułowania zatem wynika, że

prokurator wydając powtórne postanowienie o umorzeniu (lub odmowie

wszczęcia śledztwa) podtrzymuje swoją poprzednią decyzję procesową.

Gdyby założyć, a tak uczynił Sąd Okręgowy w T. uchylając drugie, wydane

przez sąd do którego skierowano subsydiarny akt oskarżenia,

postanowienie o umorzeniu postępowania z powodu braku skargi

uprawnionego oskarżyciela, że uchylenie przez prokuratora w trybie tzw.

samokontroli, określonym w art. 465 § 1 k.p.k. w zw. z art. 463 § 1 k.p.k.,

6

ma takie samo znaczenie normatywne jak uchylenie pierwszego

postanowienia przez sąd właściwy do rozpoznania zażalenia, a zatem

„otwiera” drogę do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia, to

należałoby wówczas jednak dostrzec, że uchylając własnym

postanowieniem swoje pierwsze postanowienie o umorzeniu postępowania

prokurator zmienił przecież swoją poprzednią decyzję procesową, a zatem,

w żadnym razie w ostatnim wydanym przez siebie rozstrzygnięciu nie

wyraził poglądu, aby nie istniały podstawy do wniesienia aktu oskarżenia.

W takim układzie jest pewne, że prokurator uchylając, w trybie określonym

w art. 465 § 1 k.p.k. w zw. z art. 463 § 1 k.p.k., wydane przez siebie

pierwsze postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego

(lub o odmowie jego wszczęcia) jednocześnie przyznaje w ten sposób, że

postępowanie przygotowawcze musi się toczyć dalej, a zatem nie twierdzi,

aby wniesienie aktu oskarżenia nie miało podstaw. Wydane przez niego w

toku dalszego postępowania drugie postanowienie o umorzeniu

postępowania (lub odmowie jego wszczęcia) nie było zatem poprzedzone

tożsamą decyzją procesową o braku podstaw do wniesienia aktu

oskarżenia, skoro poprzedzała je decyzja o konieczności prowadzenia

postępowania, niwecząca pierwsze postanowienie, które przez niego

zostało wydane. Zestawiając zatem te uwagi z treścią art. 330 § 2 in

principio k.p.k. oraz wyrażonym w dalszej części warunkiem wykorzystania

uprawnienia przewidzianego w art. 306 § 1 k.p.k. jasne staje się, że

wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia na podstawie art. 55 § 1

k.p.k. jest możliwe tylko wówczas, gdy uchylenie pierwszego z

wydanych przez prokuratora postanowień o umorzeniu postępowania

lub o odmowie jego wszczęcia nastąpi przez właściwy do rozpoznania

zażalenia sąd. Tylko bowiem w takim układzie można twierdzić, że

wydanie przez prokuratora drugiego postanowienia, tożsamego w

swym rozstrzygnięciu co pierwsze, oznacza spełnienie warunku

określonego w art. 330 § 2 k.p.k., iż nadal nie znajduje on podstaw do

wniesienia aktu oskarżenia, a zatem, że nie zmienił swojego wcześniej

wyrażonego stanowiska.

7

Do takiego samego wniosku prowadzi również układ systemowy w art.

330 k.p.k. Przepis art. 330 § 2 k.p.k. umieszczony jest bowiem po tej

jednostce redakcyjnej (§1), która wskazuje, w przypadku odmiennej oceny

prokuratora oraz sądu co do słuszności i zasadności decyzji o umorzeniu

postępowania przygotowawczego albo odmowy jego wszczęcia, na prymat

rozstrzygnięcia sądu, jako organu niezależnego oraz wyposażonego w

atrybut niezawisłości. Ten prymat wynika chociażby z tego, że sąd ma

prawo uchylić takie postanowienie prokuratora, ale istotniejsze jest to, iż

zawarte w postanowieniu sądu wskazówki są dla prokuratora wiążące. Jest

wówczas zrozumiałe, i co istotne, zgodne z regułą wykładni funkcjonalnej,

że tylko w takim układzie procesowym, kiedy to właśnie sąd miał

odmienne zdanie niż prokurator, wydanie po raz drugi tożsamego

postanowienia przez prokuratora jest, po pierwsze, podtrzymywaniem

poprzedniego stanowiska co do braku podstaw do wniesienia aktu

oskarżenia jako skargi publicznej (a więc realizacją ustawowego zwrotu

„nadal”), a po drugie, wniesienie skargi subsydiarnej jest wówczas

usprawiedliwione tym, że odmienną ocenę wcześniej zaprezentował sąd,

a więc organ kontrolny nad prokuratorem, wyposażony ustawowo w atrybut

niezawiłości oraz niezależności.

Stanowisko takie prezentowane jest przez Sąd Najwyższy (por. wyrok

SN z dnia 5 grudnia 2012 r., III KK 122/12, OSNKW 2013, z.1, poz. 9) i sąd

w niniejszym składzie z przyczyn określonych wyżej je w całości aprobuje.

Skoro zatem warunek ten w sprawie niniejszej się nie ziścił, to brak było

w sprawie skargi uprawnionego oskarżyciela, co powinno skutkować

uchyleniem przez sąd II instancji zaskarżonego wyroku i umorzeniem

postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 55 § 1 k.p.k.

Uchybienie to stanowi tzw. bezwzględny powód odwoławczy określony w

art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., a zatem niezależnie od tego, czy sąd II instancji

opowiadał się – przy apelacji na korzyść – za tzw. totalną kontrolą wyroku

w granicach zaskarżenia, czy też ramy tej kontroli ujmował li tylko w

zakresie podniesionych zarzutów, powinien postąpić zgodnie z dyspozycją

przepisu art. 439 § 1 in principio k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.

8

Wydaje się, że brak w uzasadnieniu wyroku wypowiedzi tego sądu co do

tej kwestii, tak wyraźnie przecież zaznaczonej w toku procedowania (w

istocie spór sądów rejonowych – w M. oraz T. oraz sądów odwoławczych –

w T. oraz T.) można odczytywać jako afirmację tych poglądów, które

znalazły wyraz w postanowieniach sądów odwoławczych każdorazowo

uchylających postanowienia sądów I instancji o umorzeniu postępowania z

powodu braku skargi uprawnionego oskarżyciela.

Uwzględniając zatem kasację Sąd Najwyższy stosownie do dyspozycji

art. 537 § 2 k.p.k. uchylił oba wydane w sprawie wyroki i na podstawie art.

17 § 1 pkt 9 k.p.k. postępowanie karne wobec braku skargi uprawnionego

oskarżyciela umorzył, zaś na podstawie art. 632 a k.p.k. kosztami procesu

obciążył Skarb Państwa, albowiem to błędna ocena prawna wyrażona

przez sądy odwoławcze skutkowała niezasadnym prowadzeniem

postępowania karnego o ten czyn.