V CSK 337/12

Sygn. akt V CSK 337/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa A. K. i B. P.

przeciwko A. B. i R. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 12 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powodowie […] wnieśli o zasądzenie solidarnie od pozwanych […] kwoty

52.428,08 zł z ustawowymi odsetkami. Wskazali, że pozwani zostali skazani

prawomocnym wyrokiem: A. B. za to, że w dniu 14 sierpnia 2004 r. działając

wspólnie i w porozumieniu z R. B. podrobiła na pokwitowaniu odbioru pożyczonej

kwoty 30.000 zł podpisy R. B. i S. B. za zgodą i pozwoleniem R. B., a następnie

posłużyła się tak podrobionym pokwitowaniem; natomiast R. B. za to, że w dniu 14

sierpnia 2004 r. działając wspólnie i w porozumieniu z A.B. posłużył się

podrobionym pokwitowaniem odbioru pożyczonej kwoty 30.000 zł. Zdaniem

powodów pozwani w dniu 14 sierpnia 2004 r. pobrali od ojca powodów B. K. kwotę

30.000 zł zaś czyn pozwanych polegający na sfałszowaniu przekazaniu tego

sfałszowanego pokwitowania ojcu powodów spowodował, że ten wydał im

pieniądze — nieświadomy fałszerstwa i w zaufaniu do nich. Przedmiotowy czyn

zabroniony pozwanych spowodował następnie, że przedmiotowa kwota nie została

zwrócona ani B. K. ani powodom, jak również, że oddalone zostało powództwo o

zwrot pożyczki wytoczone przez powodów przeciwko osobom odpisanym na

pokwitowaniu tj. przeciwko S. B. i R. B. (I C …/06).

Zdaniem powodów to właśnie te czyny zabronione pozwanych spowodowały,

że ponieśli oni szkodę majątkową w wysokości kwoty dochodzonej pozwem,

na którą składają się: 30.000 zł tytułem należności głównej z pokwitowania,

20.928,08 zł tytułem skapitalizowanych odsetek ustawowych od kwoty 30.000 zł od

dnia 15 września 2005 r. (tj. od dnia zwrotu I pokwitowania) do dnia 6 czerwca

2011 r. oraz 1.500 zł tytułem poniesionego przez powodów wpisu w sprawie

I C …/06.

W sprzeciwie od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym

pozwani wnieśli o odrzucenie pozwu podnosząc, że sprawa została już

prawomocnie osądzona (I C …/06), ewentualnie oddalenie powództwa, podnosząc,

że nie ma związku przyczynowego między wyrokiem karnym a „szkodą

majątkową”, jaką mieliby ponieść powodowie.

Postanowieniem z dnia 21 października 2011 r. Sąd Rejonowy w B. odmówił

odrzucenia pozwu, a wyrokiem z dnia 29 grudnia 2011 r. zasądził solidarnie od,

pozwanych na rzecz powodów kwotę 51.649,50 zł z odsetkami ustawowymi (pkt 1.)

3

oraz kwotę 6.256 zł tytułem kosztów procesu (pkt 3.). W pozostałym zakresie

powództwo oddalił.

Sąd pierwszej instancji ustalił następujący stan faktyczny. Powodowie

w częściach równych nabyli spadek po swoim ojcu B. K. W dniu 14 sierpnia 2004

r. do mieszkania B. K. przyszli pozwani, powodowie również byli w mieszkaniu ojca

obecni i wiedzieli, że ojciec ma pożyczyć pieniądze R. B. i S. B.. Na dowód

potwierdzający przekazanie pieniędzy pozostawiono pokwitowanie na kwotę 30.000

zł. Ojciec powodów od lat prowadził interesy z rodziną B. i udzielał im pożyczek. W

toku postępowania przed Sądem Rejonowym w B. o sygn. VII K …/10 ustalono, że

A. B. dokonała za zgodą i pozwoleniem R. B. fałszerstwa podpisów złożonych pod

ww. pokwitowaniem. R. B. był obecny w dniu 14 sierpnia 2004 r., tj. w dniu

przekazania pieniędzy w domu B. K. i wręczył mu podrobiony dokument przyjęcia

pieniędzy. W dniu 14 sierpnia 2004 r. A. B. i R. B. pobrali kwotę 30.000 zł. B. K.

nieświadomy sfałszowania podpisów wydał pozwanym pieniądze. Powodowie

otrzymali to pokwitowanie przed śmiercią B. K. Pożyczona kwota nie została

zwrócona ani B. K., ani powodom jako jego następcom prawnym. W związku

z podrobionym podpisem R. B. oddalone zostało również powództwo wytoczone

przez powodów o zwrot pożyczki przeciwko R. B. i S. B. (I C …/06) - z uwagi na

wykazanie przez R. B., iż nie podpisał pokwitowania, a zatem nie zaciągnął

pożyczki.

Dokonując oceny prawnej żądania, Sąd pierwszej instancji przytoczył

brzmienie przepisów art. 361 k.c., wskazał przesłanki odpowiedzialności deliktowej

oraz definicję szkody i winy. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie zaistniały

wszystkie trzy przesłanki odpowiedzialności deliktowej, a to: szkoda (w postaci

uszczerbku w sferze majątkowej najpierw B. K., a następnie powodów jako jego

następców prawnych), czyn niedozwolony po stronie pozwanych (stwierdzony

prawomocnym wyrokiem karnym wydanym w sprawie VII K …/10) oraz związek

przyczynowy między nimi (albowiem pozwani dopuścili się sfałszowania

pokwitowania i nie zwrócili pożyczonych pieniędzy do chwili obecnej). Zatem na

skutek czynu niedozwolonego pozwanych, poprzednik prawny powodów wręczył

pozwanym pieniądze pozostając w błędnym przekonaniu, że doszło do zawarcia

umowy o treści wynikającej z pokwitowania, które w istocie okazało się

4

sfałszowanym. Uszczerbek majątkowy po stronie powodów wynikający z czynu

niedozwolonego obejmuje nie tylko kwotę przekazanych pieniędzy (30.000 zł), ale

także dalsze straty majątkowe: kwotę 20.928,08 zł (tytułem skapitalizowanych

odsetek od kwoty 30.000 zł za okres od 15 września 2005 r. do 6 czerwca 2011 r.)

oraz kwotę 550 zł (opłatę od pozwu mszczoną w sprawie I C …/06) a także odsetki

ustawowe od powyższych kwot od dnia 22 czerwca 2011 r. do dnia zapłaty.

Stąd też łącznie Sąd zasądził kwotę 51.649,50 zł z odsetkami ustawowymi od dnia

22 czerwca 2011 r., a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Na skutek apelacji pozwanych, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 12 kwietnia

2012 r. zmienił zaskarżony wyrok, w ten sposób, że powództwo oddalił oraz

odstąpił od obciążania powodów kosztami postępowania za obie instancje.

Sąd Okręgowy uznał ustalenia Sądu pierwszej instancji za niemal w całości

prawidłowe. Podkreślił jednak, że słusznie twierdzili pozwani, iż w sprawie brak

jakiegokolwiek dowodu, by w dniu 14 sierpnia 2004 r. doszło do zawarcia umowy

pożyczki kwoty 30.000 zł, w której pożyczkodawcą byłby B. K. a pożyczkobiorcami

R. B. i S. B. Zwrócił uwagę, że prawomocnym wyrokiem z dnia 19 października

2006 r. Sąd Rejonowy w B. (sygn. akt I C …/06) oddalił powództwo powodów

przeciwko R.B. i S. B. o zapłatę kwoty 30.000 zł tytułem zwrotu pożyczki udzielonej

w dniu 14 sierpnia 2004 r. z uwagi na niewykazane, by do zawarcia umowy

pożyczki doszło. Tym orzeczeniem Sąd drugiej instancji, z mocy art. 365 § 1 k.p.c.

jest związany. Wywiódł z powyższego, że jest związany tym, że do umowy pożyczki

nie doszło. W pozostałym jednak zakresie ustalenia poczynione przez Sąd

pierwszej instancji uznał za prawidłowe.

Podkreślił, że w świetle zasad logicznego rozumowania jak i doświadczenia

życiowego pozostaje oczywistym, że pozwani otrzymali od B. K. kwotę 30.000 zł. W

ocenie Sądu Okręgowego działanie polegające na wręczeniu pokwitowania odbioru

pieniędzy, których się faktycznie nie otrzymało, byłoby działaniem oczywiście

nielogicznym, sprzecznym z elementarnym poczuciem rozsądku i dbałości o

własne interesy. Stąd też oczywistym pozostaje, że z faktu wręczenia takiego

pokwitowania można wprost wyprowadzić wniosek, że osoby, które pokwitowanie

wręczyły rzeczywiście pieniądze otrzymały.

5

Uznał jednak, że wskazane ustalenie nie przesądza o prawidłowości

zaskarżonego wyroku. Istotnym bowiem pozostaje, że powodowie w sposób

jednoznaczny i ścisły wskazali pozwie fakty, mające uzasadniać ich żądanie.

W szczególności zaś istotnym jest to, że powodowie jako zdarzenie

mające stanowić przyczynę powstania po ich stronie szkody w postaci utraty kwoty

30.000 zł, odsetek od niej oraz kosztów poniesionych w sprawie I C …/06 wskazują

wyłącznie czyn pozwanych polegający na podrobieniu pokwitowania oraz

posłużeniu się nim (tj. wręczeniu go B. K.). Czyn ten niewątpliwie stanowił delikt w

rozumieniu prawa cywilnego (art. 415 k.c.), o czym świadczy fakt, że stanowił on

przestępstwo, za które pozwani zostali prawomocnie skazani. Niemniej jednak

wbrew przekonaniu powodów ten czyn nie spowodował powstania po ich stronie

żadnej szkody majątkowej. Wskazane przez powodów uszczerbki majątkowe mają

swoje źródło nie w tym, że pozwani sfałszowali pokwitowanie i wręczyli je ojcu

powodów, lecz w tym, że ową kwotę od B. K. pobrali (choć jej nie pożyczyli), a

następnie jej nie zwrócili. Rozważanie czy zachowanie pozwanych polegające na

pobraniu kwoty 30.000 zł od B. K. i niezwróceniu jej stanowi czyn niedozwolony

mogący skutkować odpowiedzialnością na podstawie art. 415 k.c. w toku

niniejszego postępowania pozostaje zbędnym a w zasadzie niedopuszczalnym. Nie

to bowiem zachowanie zostało przez powodów wskazane jako fakt uzasadniający

ich żądanie. Należało uwzględnić, że żądanie pozwu określone jest przez jego

przedmiot oraz podstawę faktyczną - co oznacza, że sąd nie może uwzględnić

roszczenia w oparciu o inną podstawę faktyczną niż wskazana w pozwie, gdyż

oznaczałoby to dokonanie niedopuszczalnej zmiany powództwa i orzeczenie ponad

żądanie. Wyrok uwzględniający powództwo na innej podstawie faktycznej, na której

powód ani w pozwie ani w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji nie

opierał swojego żądania naruszałby zatem normę wyrażoną w art. 321 § 1 k.p.c.

Ponadto zwrócił uwagę, że materiał procesowy zgromadzony w niniejszej sprawie

nie daje jakichkolwiek podstaw dla ustalenia, że zachowanie pozwanych polegające

na przyjęciu od B. K. kwoty 30.000 zł a następnie niezwrócenie jej, stanowiło czyn

niedozwolony w rozumieniu art. 415 k.c. W szczególności zaś brak jest w niniejszej

sprawie jakichkolwiek dowodów pozwalających na ustalenie, że pozwani kwotę tę

6

sobie bezpodstawnie przywłaszczyli (przyjęli bez zamiaru zwrotu), zresztą nawet

powodowie tego rodzaju twierdzeń nie prezentują.

W świetle powyższego zgodzić należy się z zawartymi w apelacji zarzutami

pozwanych, że pomiędzy czynem niedozwolonym pozwanych polegającym na

podrobieniu pokwitowania i wręczeniu go B. K. a uszczerbkiem majątkowym w

postaci pomniejszenia majątku B. K. (tym samym powodów, jako jego

spadkobierców) o kwotę 30.000 zł z odsetkami i koszty procesu w sprawie I C …/06

nie zachodzi związek przyczynowy, o jakim mowa w art. 361 § 1 k.c. Z art. 361 § 1

k.c. wynika, że związek przyczynowy jest konieczną przesłanką powstania

odpowiedzialności odszkodowawczej, a jej brak powoduje, że nawet

zakwalifikowanie określonego zachowania jako bezprawnego i zawinionego oraz

ustalenie faktu poniesienia szkody nie może prowadzić do powstania

odpowiedzialności za szkodę. W efekcie rozważanie pozostałych zarzutów apelacji

było zbędne, bowiem brak wskazanej wyżej przesłanki (brak związku

przyczynowego) jest wystarczający dla stwierdzenia, że będące przedmiotem

niniejszego postępowania żądanie powodów nie mogło zostać uwzględnione, co

mając na uwadze, Sąd Okręgowy orzekając na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił.

Wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony skargą kasacyjną przez

powodów w całości, którzy wnieśli o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie orzeczenie co do istoty

sprawy przez uwzględnienie powództwa. Skarga została oparta na obu podstawach

określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach zarzutu naruszenia przepisów

postępowania skarżący zarzucili obrazę art. 321 § 1 k.p.c. a w ramach podstawy

naruszenia prawa materialnego, obrazę art. 361 § 1 i art. 415 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. był uzasadniony. Sąd Okręgowy

stwierdził, że w świetle tego przepisu zasadność powództwa mógł ocenić jedynie

na podstawie okoliczności faktycznych wskazanych przez powodów jako podstawa

powództwa. Uznał zaś, że powodowie powoływali się wyłącznie na podrobienie

pokwitowania kwoty 30000 zł i wręczenie go B. K. Stwierdzenie to zostało zasadnie

zakwestionowane w skardze kasacyjnej. Skarżący podnieśli trafnie, że w pozwie

7

powołali szereg okoliczności faktycznych związanych z działaniem pozwanych,

które w ich ocenie wskazywały na dopuszczenie się przez pozwanych czynu

niedozwolonego, w tym podrobienie pokwitowania. Powodowie twierdzili bowiem,

że pozwani nie tylko sfałszowali pokwitowanie i wręczyli je B.K., ale także

wykorzystali podrobiony dokument pokwitowania aby skłonić go do przekazania im

kwoty 30000 zł w przeświadczeniu, że udziela on pożyczki R. B. i S. B., której to

kwoty nie zwrócili. Skarżący zarzucili zasadnie, że tej sytuacji Sąd powinien był

ocenić czy wskazane przez powodów działania pozwanych, które były ze sobą

powiązane i wskazywały na określony zamiar działania pozwanych nie stanowiły

deliktu w rozumieniu art. 415 k.c. Wymaga przy tym podkreślenia, że Sąd

Okręgowy wyraźnie stwierdził, że dowody przedstawione przez powodów

potwierdziły, że pozwani posługując się podrobionym dokumentem faktycznie

pobrali od B. K. kwotę 30000 zł, której nie zwrócili.

Wadliwa ocena przez Sąd Okręgowy podstawy powództwa spowodowała, że

niewłaściwie zostało również ocenione istnienie normalnego związku

przyczynowego pomiędzy działaniem pozwanych a szkodą. Sąd Okręgowy

stwierdził, że takiego związku brak między szkodą powodów, a działaniem

polegającym na podrobieniu pokwitowania. Jak już wyżej wskazano ocena istnienia

adekwatnego związku przyczynowego jako przesłanki odpowiedzialności deliktowej

powinna dotyczyć czynu opisanego przez powodów szerzej, po stwierdzeniu, czy

stanowił on delikt w rozumieniu art. 415 k.c. Uzasadniony był zatem także zarzut

naruszenia art. 361 § 1 k.c. i art. 415 k.c. Dla rozstrzygnięcia sprawy nie miały

natomiast żadnego znaczenia powoływane przez Sąd Okręgowy skutki

prawomocnego wyroku oddalającego powództwo skierowanego przeciwko R. B. i

S. B. W rozpoznawanej sprawie powodowie nie domagali się bowiem zwrotu

pożyczki i stwierdzenie wcześniej przez sąd, że umowa pożyczki nie została

zawarta pozostawało bez wpływu na ocenę zasadności roszczenia powodów.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była uzasadniona

i zaskarżany nią wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. Należy

jednocześnie zwrócić uwagę, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy ocenie

powinno podlegać także, czy znajduje podstawę prawną domaganie się przez

8

powodów zasądzenia solidarnie na ich rzecz kwoty dochodzonej pozwem, przy

uwzględnieniu, że są oni spadkobiercami B. K.

db