II UK 333/12

Sygn. akt II UK 333/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

przy udziale zainteresowanego G. M. - GM C.

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych […]

z dnia 3 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z

dnia 19 października 2011 r. i decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, z dnia 30 czerwca 2011 r. i przekazuje sprawę

organowi rentowemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

2

Na wniosek o ustalenie ustawodawstwa właściwego dla ubezpieczenia

społecznego M. K., zamieszkałej w Polsce, która poinformowała Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, o jednoczesnym prowadzeniu w Polsce działalności

gospodarczej i wykonywaniu umowy o pracę na terytorium Słowacji na rzecz

pracodawcy słowackiego, organ ubezpieczeń społecznych wydał decyzję o

podleganiu przez wnioskodawczynię polskiemu ubezpieczeniu społecznemu.

Sąd Okręgowy, oddalając odwołanie wyrokiem z dnia 19 października 2011

r., ustalił, że M. K. prowadziła działalność gospodarczą w Polsce od dnia 13

stycznia 2003 r. i z tego tytułu odprowadzała składki na ubezpieczenie społeczne

do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W dniu 1 listopada 2010 r. zawarła umowę

o pracę na czas nieokreślony w wymiarze 1/8 etatu z pracodawcą mającym

siedzibę na terytorium Słowacji. Tam miała świadczyć pracę polegającą na

rozprowadzaniu ulotek oraz zachęcaniu firm i osób prywatnych do korzystania ze

szkoleń internetowych, za wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie 38,50 EUR. Po

zawarciu tej umowy, ubezpieczona wyrejestrowała się z polskiego systemu

ubezpieczeń społecznych i przestała odprowadzać składki, a w dniu 28 marca 2011

r. złożyła wniosek o ustalenie ustawodawstwa słowackiego jako właściwego dla jej

ubezpieczenia społecznego. Poza umową o pracę, nie przedstawiła innych

dowodów wykonywania pracy na Słowacji, przez co nie zastosowała się do wezwań

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o złożenie wyjaśnień i nadesłanie stosownych

oświadczeń dotyczących wskazania miejsca wykonywania pracy za granicą,

konkretnych obowiązków, częstotliwości świadczenia pracy, które organ

ubezpieczeń społecznych kierował do niej, powołując się na art. 3 ust. 2

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16

września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w

sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. UE L 284/1 z

dnia 30 października 2009 r.; dalej rozporządzenie nr 987/2009 lub rozporządzenie

wykonawcze) w związku z art. 50 § 1 k.p.a.

Sąd pierwszej instancji oddalił odwołanie ze względu na stwierdzenie, że w

czasie od listopada 2010 r. do dnia 31 maja 2011 r. praca była świadczona przez

ubezpieczoną tylko przez dwa dni, przy czym słowacki pracodawca wypłacał jej

3

systematycznie wynagrodzenie, w tym również za miesiące, w których pracy nie

świadczyła. Niewykonywanie w rzeczywistości czynności pracowniczych

nakazywało – w ocenie Sądu pierwszej instancji – przyjęcie, że nie doszło do

powstania stosunku pracy w innym państwie Unii, co oznaczało podleganie przez

skarżącą polskiemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wykonywania działalności

pozarolniczej, bez potrzeby stosowania reguł koordynacji ubezpieczeń społecznych.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację ubezpieczonej, przyjął ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego i podzielił jego pogląd prawny, że między skarżącą a

jej słowackim pracodawcą nie zaistniał stosunek pracy w rozumieniu art. 22 k.p. W

ocenie tego Sądu, umowa o pracę zawarta z pracodawcą słowackim jest nieważna,

jako służąca obejściu prawa (art. 58 k.c.), a jej nieważność wyłącza zastosowanie

art. 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z dnia

29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego

(Dz. Urz. UE L 166 z dnia 7 czerwca 2004 r.; dalej rozporządzenie nr 883/2004 lub

rozporządzenie podstawowe). Oddalając apelację wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2012

r., Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadny zarzut braku polskiej jurysdykcji co do

oceny ważności umowy o pracę, przyjąwszy, że badanie ważności tytułu prawnego

obowiązku ubezpieczenia należało do organu ubezpieczeń społecznych oraz leżało

w kognicji sądu ubezpieczeń społecznych.

W skardze kasacyjnej ubezpieczonej podniesiono zarzut naruszenia prawa

materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 288 akapit 2 Traktatu o

Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 ze zm.; dalej

TFUE) w związku z art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 115 z

dnia 9 maja 2008 r.; dalej TUE) przez ich niezastosowanie i wydanie

rozstrzygnięcia na podstawie przepisów prawa krajowego zamiast na podstawie

przepisów rozporządzeń unijnych. Wskazano na błędną wykładnię art. 13 ust. 3

rozporządzenia nr 883/2004 przez ustalenie pojęcia „pracy najemnej" bez

uwzględnienia, że jest to pojęcie autonomiczne prawa unijnego, zdefiniowane w

rozporządzeniu podstawowym oraz wyczerpująco zinterpretowane w orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej TSUE), które nie może podlegać

ocenie z punktu widzenia krajowych przepisów prawa pracy, definiujących stosunek

4

pracy, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 22 k.p. W związku z tym

pozostawał zarzut niewłaściwego zastosowania art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p.

W skardze kasacyjnej znalazł się również zarzut błędnej wykładni art. 3 ust.

2 rozporządzenia nr 987/2009 przez postawienie przed ubezpieczoną obowiązku

przedstawienia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych dokumentów i dowodów

potwierdzających wykonywanie pracy i przerzucenie na nią ciężaru dowodu

rzeczywistego wykonywania pracy w innym państwie członkowskim. Skarżąca

podniosła także niewłaściwe zastosowanie art. 11 ust. 2 lit. a rozporządzenia nr

883/2004 przez zastosowanie tego przepisu, choć w sprawie miał zastosowanie nie

ten przepis, lecz art. 13 ust. 3 tego rozporządzenia, ponieważ wykonywała nie tylko

pracę na własny rachunek w Polsce, ale także pracę najemną na Słowacji, a w

związku z tym naruszenie art. 11 ust. 1 rozporządzenia podstawowego przez

doprowadzenie do sytuacji, w której ubezpieczona podlegała w tym samym czasie

ustawodawstwu dwóch różnych państw członkowskich.

Skarżąca zarzuciła również naruszenie art. 16 ust. 2 rozporządzenia

wykonawczego przez zaniechanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

niezwłocznego określenia ustawodawstwa właściwego zgodnie z uzyskaną

informacją, a zamiast tego wszczęcie postępowania wyjaśniającego; naruszenie

art. 16 ust. 4 rozporządzenia wykonawczego przez zaniechanie zwrócenia się do

instytucji właściwej na Słowacji w celu wyjaśnienia wątpliwości, czy ubezpieczona

rzeczywiście wykonuje pracę w tym państwie; naruszenie art. 2 pkt 2

rozporządzenia wykonawczego poprzez zaniechanie zwrócenia się do instytucji

słowackiej w celu uzyskania wszystkich danych niezbędnych dla ustanowienia i

określenia praw i obowiązków ubezpieczonej oraz naruszenie art. 5 rozporządzenia

wykonawczego przez podważenie ważności umowy o pracę, na podstawie której

został wydany przez instytucję innego państwa członkowskiego dokument

potwierdzający zgłoszenie osoby do ubezpieczenia społecznego w tym innym

państwie członkowskim.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie, że od dnia

1 listopada 2010 r. podlega w zakresie ubezpieczenia społecznego ustawodawstwu

słowackiemu, lub o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania. Jednocześnie – wskazując na art. 267 akapit 3 TFUE i istotne

5

wątpliwości co do rzeczywistej treści art. 3 ust. 2, art. 5 oraz art. 16 ust. 2-4

rozporządzenia nr 987/2009 – podniosła konieczność zwrócenia się przez Sąd

Najwyższy z pytaniem prawnym do TSUE, podnosząc potrzebę uzyskania

odpowiedzi na następujące pytania:

„ - czy art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 znajduje zastosowanie w

procedurze dotyczącej stosowania art. 13 rozporządzenia nr 883/2004;

- czy art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 987/2009 samodzielnie lub w związku z

art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 należy rozumieć w ten sposób, że osoba

informująca instytucję o wykonywaniu pracy w dwóch lub więcej państwach

członkowskich zobowiązana jest do przedłożenia także dokumentów i dowodów

potwierdzających wykonywanie przez nią pracy w innych państwach

członkowskich;

- w przypadku odpowiedzi twierdzącej - czy dla tymczasowego określenia

ustawodawstwa właściwego zgodnie z art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009

dokumentem potwierdzającym wykonywanie pracy najemnej jest umowa o pracę,

czy też instytucja miejsca zamieszkania może żądać od osoby informującej

dodatkowych dowodów potwierdzających rzeczywiste wykonywanie pracy w innym

państwie członkowskim (takich jak bilety, rachunki za zakwaterowanie w innym

państwie członkowskim), a zatem czy ciężar dowodu wykonywania pracy w innym

państwie członkowskim spoczywa wyłącznie na osobie informującej czy także na

instytucji miejsca zamieszkania, w szczególności w zakresie, w jakim poddaje ona

w wątpliwość okoliczności wskazane przez osobę informującą;

- czy art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, a w szczególności użyte w

nim sformułowanie „niezwłocznie”, należy interpretować w ten sposób, że instytucja

powinna tymczasowo określić ustawodawstwo właściwe zgodnie z informacją

przekazaną przez osobę informującą bez możliwości prowadzenia wobec tej osoby

postępowania wyjaśniającego;

- czy art. 16 ust. 4 w związku z art. 2 ust. 2 i pkt. 10 preambuły

rozporządzenia nr 987/2009 należy rozumieć w ten sposób, że na instytucji miejsca

zamieszkania ciąży obowiązek zwrócenia się do instytucji właściwej państwa

członkowskiego, w której osoba informująca wykonuje pracę najemną, w celu

wyjaśnienia wątpliwości, czy osoba rzeczywiście wykonuje pracę w tym państwie;

6

- czy art. 5 rozporządzenia nr 987/2009 należy rozumieć w ten sposób, że

instytucja państwa zamieszkania nie może skutecznie podważyć ważności umowy

o pracę, na podstawie której został wydany przez instytucję innego państwa

członkowskiego dokument potwierdzający zgłoszenie osoby do ubezpieczenia

społecznego w tym innym państwie członkowskim.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spośród wielu okoliczności podniesionych w skardze kasacyjnej

podstawowe znaczenie ma zarzut niezastosowania w stanie faktycznym sprawy

art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004, zawierającego normę kolizyjną

wskazującą na ustawodawstwo właściwe dla ubezpieczenia społecznego osoby

normalnie wykonującej pracę najemną i pracę na własny rachunek w różnych

państwach członkowskich Unii. Ważne jest, że przepis ten nie został zastosowany

ze względu na wyłączenie zaistnienia elementu transgranicznego i podstaw

stosowania zasad koordynacji ubezpieczeń społecznych przez uznanie za

nieważną umowę o pracę na terytorium drugiego państwa zawartą przez osobę

zamieszkałą i prowadzącą działalność gospodarczą w Polsce.

Należy podkreślić, że stosownie do art. 13 ust. 3 rozporządzenia

podstawowego, osoba podejmująca pracę najemną w innym państwie Unii podlega

w zakresie ubezpieczeń społecznych ustawodawstwu tego państwa

członkowskiego, w którym wykonywana jest praca najemna. Wyłączona jest tym

samym możliwość ustalenia prawa właściwego dla tego stosunku prawnego w inny

sposób niż wskazany przez normę dotyczącą koordynacji ubezpieczeń

społecznych, w szczególności w sposób, w jaki ustala się ustawodawstwo właściwe

dla stosunku pracy na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady

(WE) Nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla

zobowiązań umownych. Nie jest możliwe poddanie stosunku ubezpieczenia

społecznego wynikającego z umowy o pracę prawu wybranemu przez strony lub

właściwemu według zasad przewidzianych w art. 3 i 8 tego rozporządzenia. W

sprawach dotyczących koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego

stosunek prawny, na podstawie którego powstaje tytuł ubezpieczenia społecznego i

7

stosunek ubezpieczenia społecznego, to dwie niezależne więzi prawne, które mogą

podlegać prawu różnych państw członkowskich, przy czym stosownie do generalnej

reguły wspólnotowej koordynacji ubezpieczeń społecznych, stosunek

ubezpieczenia społecznego podlega prawu miejsca wykonywania pracy (lex loci

laboris). Temu prawu – stosownie do zasady koordynacji, która jest

przeciwieństwem harmonizacji (ujednolicenia) systemów krajowych przez

wprowadzenie unijnych pojęć lub instytucji – przyporządkowane jest

zakwalifikowanie pracownika jako zatrudnionego w rozumieniu rozporządzenia

podstawowego. Nie ma zatem – gdyż nie może być – używanej w ubezpieczeniach

społecznych definicji "pracy najemnej" jako pojęcia prawa unijnego. Choć nie jest

ono zasadniczo inne, niż wykonywanie zatrudnienia podporządkowanego, to

pojęcie to, jako określające tytuł ubezpieczenia społecznego, rozumiane jest i

tłumaczone według prawa miejscowego. Definicje tytułu ubezpieczenia

społecznego przyjęte w krajowych systemach zabezpieczenia społecznego miejsca

wykonywania pracy najemnej, do którego należy pracownik migrujący, mogą różnić

się od tych zawartych w prawie pracy, ale muszą być utrzymane jako jedyne

właściwe, tak jak rozumiane są przy stosowaniu ustawodawstwa z dziedziny

zabezpieczenia społecznego danego państwa członkowskiego, na terytorium

którego praca jest wykonywana (por. wyroki ETS z dnia 30 stycznia 1997 r., C-

221/95, C. Hervein i Hervillier SA, ECR 1997 s. 609, z dnia 30 stycznia 1997 r.,

E.J.M. de Jaeck, ECR 1997 s. 461). W związku z tym pojęcie „pracownika”,

autonomiczne pojęcie prawa Unii Europejskiej, niezależne od porządków

krajowych, wypracowane w jeszcze orzecznictwie Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości na tle przepisów dotyczących swobody przepływu pracowników,

nie ma znaczenia w określeniu „pracy najemnej” używanej w celu koordynacji

ubezpieczeń społecznych (por. wyroki z dnia 3 lipca 1986 r., 66/85, D. Lawrie-Blum,

ECR 1986, s. 2121, z dnia 31 maja 1989 r., 344/87 I. Bettray, ECR 1989, s. 1621,

z dnia 23 marca 1982 r., D.M. Levin, 53/81, ECR 1982 s. 1035, z dnia 15 marca

2011 r., C-29/10, H. Koelzsch, Monitor Prawniczy 2011, nr 8, s. 404).

W sprawie miały zastosowanie przepisy wspólnotowej koordynacji, ponieważ

ubezpieczona domagała się ustalenia wobec niej ustawodawstwa właściwego,

informując, że jednocześnie prowadzi działalność gospodarczą na terytorium Polski

8

(w Polsce ma też miejsce zamieszkania) oraz wykonuje pracę najemną na

podstawie stosunku pracy z pracodawcą słowackim. Zgodnie z art. 1 pkt a

rozporządzenia nr 883/2004, do celów stosowania rozporządzenia określenie

„praca najemna” oznacza wszelką pracę lub sytuację równoważną, traktowaną jako

taką do celów stosowania ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego

państwa członkowskiego, w którym taka praca lub sytuacja równoważna ma

miejsce. Istotne jest zatem, że weszła w stosunki ubezpieczenia społecznego o

charakterze transgranicznym przez jednoczesne wykonywanie działalności w

różnych państwach i konieczne jest zbadanie, czy spełnia warunki ubezpieczenia

ustanowione przez system zabezpieczenia społecznego w prawie krajowym

wskazanym przez normy kolizyjne jako właściwe (por. wyrok ETS z dnia 15 grudnia

1976 r., C-39/76, L.J. Mouthaan, OCR 1976 s. 1901, wyrok TSUE z dnia 10 marca

2011 r., C-516/09, T. Borger, C 139/8 Dz. Urz. UE 2011/C 139, poz. 11). W tym

wypadku organ ubezpieczeń społecznych miejsca zamieszkania ubezpieczonej był

uprawniony tylko do wskazania ustawodawstwa właściwego stosownie do art. 13

ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23

sierpnia 2007 r., I UK 68/07, OSNP 2008 ,nr 19-20, poz. 300). Nie miał kompetencji

do oceny zaistnienia stosunku ubezpieczenia w sensie prawnym. Ocena ta mogła

nastąpić wyłącznie na podstawie wskazanych przez normę kolizyjną przepisów

miejsca świadczenia pracy i mogła być dokonana tylko przez organ władny te

przepisy stosować. Ze względu na różnice między ustawodawstwami krajowymi co

do określenia przedmiotu ubezpieczenia społecznego wprowadzono zasadę, że

uwzględnianie okoliczności lub wydarzeń mających miejsce w jednym państwie

członkowskim nie może w żaden sposób sprawiać, iż właściwym dla nich stanie się

inne państwo ani że będzie się do nich stosować jego ustawodawstwo (pkt 11

preambuły rozporządzenia nr 883/2004). Określenie ustawodawstwa właściwego

wskazującego na instytucję miejsca świadczenia pracy najemnej wyłącza ocenę

przez instytucję miejsca zamieszkania, czy stosunek prawny będący podstawą

objęcia ubezpieczeniem społecznym w kraju świadczenia pracy jest ważny według

prawa miejsca zamieszkania ubezpieczonego. W tym kontekście sformułowany w

skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 22 k.p. oraz art. 58 k.c. w związku z

art. 300 k.p. jest trafny.

9

Jest oczywiste, że instytucja miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o

ustalenie ubezpieczenia społecznego w innym państwie może powziąć wątpliwości

co do określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa, lecz trzeba podkreślić, iż

może chodzić jednie o wątpliwości co do określenia ustawodawstwa mającego

zastosowanie do zainteresowanego, z uwzględnieniem art. 13 rozporządzenia

podstawowego i odpowiednich przepisów art. 14 rozporządzenia wykonawczego,

czyli niepewności co do tego, czy osoba wnosząca o ustalenie prawa właściwego

jest objęta systemem zabezpieczenia społecznego w więcej niż jednym państwie

członkowskim. Wątpliwości tych instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy nie

może sama rozstrzygać, lecz musi dostosować się do trybu rozwiązywania sporów

co do ustalenia ustawodawstwa właściwego wskazanego w szczególności o art. 6,

15 oraz 16 rozporządzenia nr 987/2009, które nakazują zwrócenie się – w

przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności – do instytucji innego państwa

członkowskiego. Instytucje niezwłocznie dostarczają lub wymieniają między sobą

wszystkie dane niezbędne dla ustanowienia i określenia praw i obowiązków osób,

do których ma zastosowanie rozporządzenie podstawowe. Przekazywanie tych

danych odbywa się bezpośrednio pomiędzy samymi instytucjami lub za

pośrednictwem instytucji łącznikowych. Zastosowanie znajduje również decyzja Nr

A1 Komisji Administracyjnej w sprawie ustanowienia procedury dialogu i koncyliacji

w zakresie ważności dokumentów, określenia ustawodawstwa właściwego oraz

udzielania świadczeń na mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady

(WE) nr 883/2004 (Dz. U. UE C 106 z 24 kwietnia 2010 r.). Poinformowanie więc

przez osobę wykonującą pracę w dwóch lub więcej państwach członkowskich

instytucji wyznaczonej przez właściwą władzę państwa członkowskiego, w którym

ma miejsce zamieszkania wymaga – ze względu na zaistnienie czynnika

ponadkrajowego w ubezpieczeniu społecznym – zastosowania procedury

przestrzegającej właściwości i kompetencji instytucji ubezpieczeń społecznych,

przewidzianej w przepisach art. 16 rozporządzenia nr 987/2009. Informacja, o której

mowa, jest podstawą do niezwłocznego, lecz tylko wstępnego i tymczasowego

ustalenia dla niej ustawodawstwa właściwego, stosownie do zasad kolizyjnych

ustalonych w art. 13 rozporządzenia podstawowego. O tymczasowym określeniu

prawa, według którego obejmuje się tę osobę ubezpieczeniem społecznym,

10

instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy informuje wyznaczone instytucje

państwa, w którym wykonywana jest praca. Od tej chwili biegnie termin dwóch

miesięcy, w czasie których przynajmniej jedna z zainteresowanych instytucji może

poinformować instytucję miejsca zamieszkania o niemożności zaakceptowania

ustalonego ustawodawstwa lub o swojej odmiennej opinii w tej kwestii. Gdy to nie

nastąpi, tymczasowe określenie ustawodawstwa staje się ostateczne.

Współdziałanie i opieranie się na porozumieniu instytucji właściwych ze

względu na miejsce zamieszkania ubezpieczonego i ze względu na miejsce

wykonywania przez niego pracy najemnej oznacza, że do instytucji właściwych, jak

również do sądu krajowego należy przede wszystkim ustalenie, czy osoba żądająca

ustalenia właściwego ustawodawstwa podlega ubezpieczeniu społecznemu w

każdym ze wskazanych przez nią państw i postąpienie w celu ustalenia stanu

zgodnego z art. 11 ust. 1 rozporządzenia podstawowego. Organ rentowy ani sądy

nie mogą spowodować sytuacji, w której osoba prowadząca działalność i

wykonująca pracę najemną w różnych państwach członkowskich Unii nie będzie

podlegała żadnemu ustawodawstwu lub że będzie podlegała ustawodawstwu

więcej niż jednego państwa. Taki skutek jest niezgodny z celem art. 48-51 TWE

(art. 39 i 42 w tekście skonsolidowanym), którym jest zapewnienie, aby pracownicy,

w rezultacie wykorzystania prawa do swobodnego przepływu, nie tracili korzyści

należnych im z zabezpieczenia społecznego na podstawie ustawodawstwa danego

państwa członkowskiego (por. wyroki ETS z dnia 20 września 1994 r., C-12/93, A.

Drake., ECR 1994, s. 4337, z dnia 26 maja 2005 r., C-249/04, J. Allard, z dnia 10

czerwca 1986 r., 60/85, M. E. S. Luijten, ECR 1986, s. 2365, z dnia 3 maja 1990 r.,

C-2/89, K. von Heijningen, z dnia 16 lutego 1995 r., C-425/93, Calle Grenzshop

Andresen GmbH & Co. KG, ECR 1995, s. 269).

Decyzji organu ubezpieczeń społecznych, w której uczyniono zastrzeżenia

co do istnienia stosunku prawnego wskazywanego jako tytuł ubezpieczenia

społecznego w innym państwie, nie można zakwalifikować jako decyzji wydanej na

podstawie art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009. Decyzja, której przedmiot

stanowi odmowa uznania sytuacji równoczesnego podlegania ubezpieczeniu

społecznemu w dwu państwach członkowskich nie uwzględnia treści art. 13

rozporządzenia nr 883/2004 oraz art. 14 rozporządzenia nr 987/2009 i nie

11

odpowiada dyspozycji przedmiotowych unormowań. Należałoby także przyjąć, że

wobec niepoinformowania przez instytucję miejsca zamieszkania ubezpieczonej

instytucji państwa członkowskiego o ustalonym przez siebie ustawodawstwie

tymczasowym stanowi obejście obowiązku nawiązania kontaktu z instytucją innego

państwa i ustalenia ustawodawstwa na mocy wspólnego porozumienia (art. 16

ust. 4 rozporządzenia nr 987/2009). W takim wypadku także termin dwumiesięczny,

o którym mowa w art. 16 ust. 2 i 3 rozporządzenia wykonawczego, nie rozpoczął

biegu, co sprawia, że takie ustalenie ustawodawstwa właściwego nie staje się

ostateczne. Jest to właściwy skutek wskazanych zaniechań, uwzględniając, że

zbadanie, czy osoba składająca wniosek o ustalenie ustawodawstwa właściwego

dla ubezpieczenia społecznego jest ubezpieczona na terenie państwa świadczenia

pracy i czy podlega tam systemowi ubezpieczenia społecznego powinno być

pierwszorzędne.

W skardze kasacyjnej wskazano, że w postępowaniu przed słowacką

instytucją ubezpieczeń społecznych nadano skarżącej numer ubezpieczenia, a nie

wynika to z ustaleń sądów obu instancji, tymczasem polska instytucja

ubezpieczeniowa nie mogła tej okoliczności zignorować, istnienie bowiem tytułu

ubezpieczenia społecznego za granicą wyklucza dokonywanie ustaleń przeciwko

dowodowi ubezpieczenia społecznego w innym państwie (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., II UZP 2/10, OSNP 2010 nr 17-18, poz. 216 i

wyroki z dnia 6 września 2011 r., I UK 84/11, nie publ. i z dnia 23 listopada 2012 r.,

II UK 103/12, nie publ.). W razie pojawienia się wątpliwości co do ważności

dokumentu lub dokładności przedstawienia okoliczności, na których opierają się

informacje zawarte w tym dokumencie, instytucja państwa członkowskiego, która

otrzymuje dokument, ma - stosownie do art. 5 rozporządzenia wykonawczego -

zwrócić się do instytucji, która ten dokument wydała o niezbędne wyjaśnienia lub o

wycofanie tego dokumentu. Instytucja wydająca dokument ponownie rozpatruje

podstawy jego wystawienia i w stosownych przypadkach wycofuje go. W razie

pojawienia się wątpliwości w odniesieniu do informacji przedstawionych przez

zainteresowanych, do ważności dokumentu lub dowodów potwierdzających lub do

dokładności przedstawienia okoliczności, na których opierają się zawarte w nim

informacje, instytucja miejsca pobytu lub zamieszkania przystępuje, w zakresie, w

12

jakim jest to możliwe, na wniosek instytucji właściwej, do niezbędnej weryfikacji

tych informacji lub dokumentów (art. 5 ust. 2-3 rozporządzenia wykonawczego).

Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że w sprawie, w której przedmiotem

sporu było zastosowanie art. 13 rozporządzenia nr 883/2004, a wyrażona w nim

norma kolizyjna jasno wskazuje na państwo ubezpieczenia społecznego, decyzja w

kwestiach podniesionych w skardze kasacyjnej nie była niezbędna do wydania

wyroku i nie powstało zagadnienie wstępne wymagające rozstrzygnięcia przez

TSUE w trybie art. 234 TWE.

Ze względu na brak kognicji sądu miejsca zamieszkania w zakresie badania

istnienia stosunku pracy stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym

państwie członkowskim Unii i powstałą w związku z tym konieczność zajęcia

stanowiska przez instytucję ubezpieczeń społecznych państwa będącego miejscem

pracy ubezpieczonej, Sąd Najwyższy za celowe uznał uchylenie nie tylko

zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji, lecz

także decyzji organu rentowego, aby organ ten rozpoznał sprawę we właściwym

trybie (art. 47714a

w związku z art. 39815

k.p.c.).