II UK 368/12

Sygn. akt II UK 368/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku E. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o świadczenie przedemerytalne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w […]

z dnia 21 czerwca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2012 r., Sąd Apelacyjny, zmienił, na skutek

apelacji organu rentowego - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 lutego 2012 r. i

oddalił odwołanie wnioskodawczyni E. W. od decyzji organu rentowego z dnia 15

2

lipca 2011 r., którą odmówiono jej prawa do świadczenia przedemerytalnego. Sąd

Apelacyjny wskazał w uzasadnieniu, że wnioskodawczyni nie spełniła warunków

dla przyznania dochodzonego świadczenia określonych w art. 37 k ust. 1 pkt 1 i 2

ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu

(jednolity tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm.) w związku z art. 29 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), bowiem

nie wykazała 30-letnich okresów składkowych i nieskładkowych. W ocenie Sądu,

brak było podstaw do zaliczenia wnioskodawczyni do okresów pracy (traktowanych

jak okresy składkowe), okresów pracy w pasiece prowadzonej przez jej rodziców,

zgodnie z art. 6 pkt 3 — 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.).

Ustawa ta co prawda, określiła jako działalność rolniczą, działalność w zakresie

produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej i

rybnej, zrównując prowadzenie gospodarstwa rolnego z prowadzeniem działu

specjalnego w zakresie ubezpieczenia społecznego rolników, niemniej jednak

pojęcie prawne działu specjalnego produkcji rolnej, w którym praca mogła zostać

doliczona do okresów składkowych, zostało wprowadzone dopiero ustawą z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków

ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.). Zgodnie z art. 2

pkt 5 tej ustawy przez dział specjalny rozumie się uprawy i hodowle podlegające

opodatkowaniu podatkiem rolnym od dochodów z działów specjalnych produkcji

rolnej, do działu specjalnego stosuje się odpowiednio przepisy ustawy dotyczące

gospodarstwa rolnego. W okresach, w których wnioskodawczyni pomagała ojcu w

prowadzeniu pasieki, dział specjalny produkcji rolnej nie był uznawany za

gospodarstwo rolne, co oznacza, że praca wnioskodawczyni w pasiece nie mogła

zostać uznana za pracę w gospodarstwie rolnym.

W stanie faktycznym sprawy, decyzją z dnia 15 lipca 2001 r. organ rentowy

odmówił wnioskodawczyni prawa do dochodzonego świadczenia. Na skutek jej

odwołania, wyrokiem z dnia 24 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni

prawo do świadczenia przedemerytalnego od dnia 20 maja 2011 r., po uznaniu za

3

udowodnione okresów pracy wnioskodawczyni w pasiece prowadzonej przez

rodziców od dnia 21 czerwca 1970 r. do dnia 31 sierpnia 1970 r., od dnia 21

czerwca 1974 r. do dnia 31 sierpnia 1974 r., od dnia 17 czerwca 1975 r. do dnia 31

sierpnia 1975 r. i od dnia 5 czerwca 1976 r. do dnia 8 sierpnia 1976 r. (okresy

wakacji szkolnych), oddalając odwołanie w pozostałym zakresie. Sąd ustalił, że

rodzice wnioskodawczyni dzierżawili w M. grunt od cukrowni na tzw. odstoinach,

prowadząc pasiekę, wnioskodawczyni była jedynym ich dzieckiem, mieszkającym z

rodzicami, brat z żoną oraz siostra zamieszkiwali oddzielnie. W okresach objętych

sporem, wnioskodawczyni uczęszczała do Zasadniczej Szkoły Handlowej w L., a

od roku 1973 r. przez okres trzech lat (do czerwca 1976 r.) do Liceum

Ekonomicznego w L. Do szkoły zawodowej wnioskodawczyni uczęszczała w

godzinach popołudniowych, wyjeżdżając z M. po godzinie 12.00.

Od kwietnia, w okresie wzmożonych prac przy pasiece (było ponad 60 uli),

wnioskodawczyni pomagała ojcu, pracując przy pszczołach 6-7 godzin dziennie.

Sąd Okręgowy ocenił, że na wnioskodawczyni spoczywał w głównej mierze

obowiązek pracy w pasiece, gdyż siostra i brat w tym czasie opuścili już dom

rodzinny, a ojciec wnioskodawczyni był zatrudniony w cukrowni. Jednak z uwagi na

to, że wnioskodawczyni uczyła się w szkołach, Sąd uznał, że do stażu pracy w

zakresie niezbędnym do uzupełnienia okresu wymaganego do przyznania

emerytury, można przyjąć tylko okresy pracy w czasie wakacji szkolnych. W tak

ustalonym stanie faktycznym sprawy Sąd pierwszej instancji uznał, że

wnioskodawczyni legitymuje się niezbędnym stażem pracy 30 lat, wymaganym do

uzyskania prawa do świadczenia emerytalnego.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, zaskarżając go w

całości, pełnomocnik wnioskodawczyni zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego – art. 37k ust. 1 pkt 2 ustawy 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu w związku z art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 30 kwietnia

2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych poprzez ich niewłaściwe zastosowanie

polegające na uznaniu, że wnioskodawczyni nie legitymuje się wymaganymi 30-

letnimi okresami składkowymi i nieskładkowymi, uprawniającymi do uzyskania

dochodzonego świadczenia „podczas gdy prawidłowo zastosowane przepisy

uprawniały do uznania pracy wnioskodawczyni w pasiece jako pracy w

4

gospodarstwie rolnym (…)”, art. 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez ich błędną

wykładnię i uznanie, że „przyznane przez Sąd Okręgowy prawo do świadczenia

przedemerytalnego w okresach wymienionych w wyroku zostało błędnie zaliczone,

wobec braku kwalifikowania pracy w pasiece jako działalności rolniczej według

przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla

rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz. U. Nr 3,

poz. 15 ze zm.) i ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw

rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118 ze

zm.)” oraz art. 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 2 pkt 4 i 5 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin, poprzez błędne zastosowanie, a także naruszenie przepisów

postępowania mające wpływ na wynik sprawy – art. 382, art. 391 w związku z art.

328 § 2 i art. 233 § 1 k.p.c. Pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania lub gdy zarzut taki okaże się niezasadny.

Wstępnie – z uwagi na zarzuty skargi - trzeba przypomnieć, że zgodnie z art.

3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów. Rozpoznając skargę, Sąd Najwyższy nie jest

uprawniony ani do badania prawidłowości ustaleń faktycznych, ani do oceny

dowodów, dokonanych przez sąd drugiej instancji. Sąd Najwyższy jako „sąd prawa”,

rozpoznając nadzwyczajny środek zaskarżenia w postaci skargi kasacyjnej, jest

związany ustalonym stanem faktycznym sprawy (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Związanie to

wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także

5

badanie, czy sąd drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z

tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z

ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, chociażby pod pozorem

kontestowania błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonych

przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983

§ 3 k.p.c.

jest a limine niedopuszczalny. Sąd Najwyższy jako sąd kasacyjny nie zajmuje się

oceną materiału dowodowego, nie ma również kompetencji do dokonywania

kontroli prawidłowości oceny dowodów dokonanej przez sąd drugiej instancji

według kryteriów opisanych w art. 233 § 1 k.p.c. Jedynie wyjątkowo zarzut skargi

kasacyjnej wskazujący na naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. jest zasadny, jeżeli w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (art. 328 § 2 k.p.c.) sąd – dokonując oceny

wiarygodności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz

wyprowadzając stąd wnioski – pominął wiele dowodów lub nie wyjaśnił, z jakiej

przyczyny odmówił im wiarygodności lub mocy dowodowej, pomimo, że mogły mieć

one istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w tej sprawie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r., I PK 134/04, niepublikowany). W razie

postawienia zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym,

Sąd Najwyższy nie dokonuje jednak ponownej analizy wiarygodności i mocy

zgromadzonych dowodów, lecz sprawdza prawidłowość wykorzystania przez sąd

orzekający uprawnień przewidzianych w omawianym przepisie – tak Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 29 września 2005 r., II PK 28/05, (niepublikowany).

Mając powyższe na uwadze za niezasadny należy uznać podniesiony w skardze

zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

Podobnie jako niezasadny należy ocenić zarzut naruszenia przez Sąd

Apelacyjny art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. (powoływanie się w

skardze na naruszenie art. 382 k.p.c., jest bezprzedmiotowe, gdy się zważy, że Sąd

Apelacyjny orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej

instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym, przy czym Sąd ten nie uzupełniał

materiału dowodowego). W judykaturze Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się,

że uchybienie przez sąd drugiej instancji art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

przez sporządzenie uzasadnienia nie odpowiadającego wymaganiom, jakie stawia

wymieniony przepis, może wyjątkowo wypełniać podstawę kasacyjną przewidzianą

6

w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Ma to miejsce wówczas, gdy wskutek uchybienia

wymaganiom określającym zasady motywowania orzeczeń nie poddaje się ono

kontroli kasacyjnej, w szczególności gdy uzasadnienie nie ma wszystkich

koniecznych elementów, bądź zawiera takie braki, które ją uniemożliwiają (por.np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2012 r., II CSK 614/11 oraz z dnia 5

września 2012 r., IV CSK 76/12, niepublikowane). W rozpoznawanej sprawie zarzut

ten jest nieuprawniony.

Biorąc pod uwagę nieuwzględnienie żadnego z zarzutów naruszenia

przepisów postępowania zawartych w skardze kasacyjnej, Sad Najwyższy przy

rozpoznawaniu skargi jest związany poczynionymi w sprawie ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia z dnia 14 grudnia 1982 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, co trafnie

stwierdził Sąd Apelacyjny, za rolnika uznawało się osobę prowadzącą

gospodarstwo rolne lub dział specjalny samodzielnie albo w charakterze

współwłaściciela (współposiadacza) na gruntach stanowiących jej własność lub

będących w jej posiadaniu. Zawarta w art. 2 pkt 4 ustawy definicja gospodarstwa

rolnego obejmowała swym zakresem będące własnością lub znajdujące się w

posiadaniu tej samej osoby nieruchomości rolne, jeżeli stanowiły lub mogły

stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, obejmującą grunty rolne i leśne wraz

z budynkami, urządzeniami i inwentarzem oraz prawami i obowiązkami związanymi

z prowadzeniem gospodarstwa, gdy powierzchnia użytków rolnych tego

gospodarstwa przekraczała 1 ha. Trafnie również Sąd Apelacyjny przyjął, że w toku

postępowania nie zostało udokumentowane posiadanie przez rodziców

wnioskodawczyni gospodarstwa rolnego, a odmienne ustalenie Sądu pierwszej

instancji opierało się jedynie na twierdzeniach wnioskodawczyni, nie popartych

żadnymi dowodami ani co do wielkości gospodarstwa rolnego, ani co do formy

prawnej posiadania powyższego gospodarstwa. Powyższe ustalenia, w ocenie

Sądu Najwyższego, są istotne co do uznania wnioskodawczyni za domownika,

gdyż nie jest to możliwe w wypadku zakwestionowania posiadania przez rodziców

wnioskodawczyni gospodarstwa rolnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6

grudnia 2007 r., I UK 139/07, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 24). Samo prowadzenie tzw.

7

działu specjalnego gospodarstwa rolnego, w okresach, będących przedmiotem

oceny, mogłoby nastąpić jedynie po udowodnieniu, że pasieka stanowiła część

gospodarstwa rolnego, a więc gdy powierzchnia użytków rolnych tego

gospodarstwa przekraczała 1 ha (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca

2013 r., I UK 24/13 - niepublikowany, w którym wskazano, że gospodarstwem

rolnym w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach jest takie,

które za gospodarstwo rolne uznawane było w przepisach obowiązującym w

okresie, w którym wykonywana była praca w tym gospodarstwie).

Trzeba też zauważyć, że w utrwalonej judykaturze przyjmuje się, że

przesłanką zaliczenia do okresów składkowych okresu pracy w gospodarstwie

rolnym, o którym stanowi art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

(okres ten jest traktowany jak okres składkowy) jest znaczący dla funkcjonowania

tego gospodarstwa wymiar czasu pracy, za który uważa się wymiar co najmniej

połowy pełnego wymiaru czasu pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19

grudnia 2000 r., II UKN 155/00, OSNAPiUS 2002 r. nr 16, poz. 394 oraz z dnia 8

marca 2011 r., II UK 305/10 - niepublikowany).

Za niewystarczające należało więc uznać udowodnienie jedynie faktu

wykonywania pracy w pasiece bez pierwotnego wykazania prowadzenia przez

rodziców wnioskodawczyni gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 2 pkt 4 ustawy

z dnia z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.

8