III KO 15/13

Sygn. akt III KO 15/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Gierszon (przewodniczący)

SSN Jarosław Matras

SSN Jacek Sobczak (sprawozdawca)

Protokolant Teresa Jarosławska

w sprawie S. K.

po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 6 czerwca 2013r.

wniosku pełnomocnika wnioskodawcy o wznowienie postępowania

zakończonego wyrokiem Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 21 października

2008r., II AKa …/08, utrzymującym w mocy wyrok Sądu Okręgowego w R.

z dnia 12 czerwca 2008r., sygn. akt II Ko …/08 ''odszk.'',

1. wznawia postępowanie w sprawie z wniosku S. K. o

odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu niesłusznego

pozbawienia wolności w sprawie Sądu Wojewódzkiego w R.

o sygn. akt II K …/76;

2. uchyla wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 21

października 2008r., sygn. II AKa …/08 oraz utrzymany nim

w mocy wyrok Sądu Okręgowego w R. z dnia 12 czerwca

2008r. , sygn. II Ko …/08 i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania;

3. obciąża Skarb Państwa kosztami sądowymi

postępowania wznowieniowego.

UZASADNIENIE

2

S. K. w dniu 20 marca 2008 r. wystąpił w oparciu o przepisy ustawy z

dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec

osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm. - dalej określana jako „ustawa

lutowa") z wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie związane z

niesłusznym tymczasowym aresztowaniem przez Sąd Wojewódzki w R. w

sprawie o sygn. akt II K …/76. Wnioskodawca wniósł o zasądzenie na jego

rzecz kwoty 25.000 zł. Podał także, że ubiegał się już uprzednio o

odszkodowanie z powyżej wskazanego tytułu (w kwocie 300 min. starych

złotych, k. 2 uzasadnienia SO), co skutkowało wydaniem przez Sąd Okręgowy

w R. postanowienia z dnia 8 czerwca 1994 r., sygn. akt II KO …/93, na mocy

którego zasądzono na jego rzecz kwotę 50 mln starych złotych. Kwota, którą

otrzymał wówczas nie uwzględnia szkód materialnych jakich doznał w związku

z nagannymi działaniami ówczesnej władzy oraz jest nieadekwatna do

obecnej siły nabywczej pieniądza. Wskazał we wniosku na trudną sytuację

materialną.

Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2008 r., sygn. akt II KO …/08 Sąd

Okręgowy w R. wniosek S. K. o zadośćuczynienie i odszkodowanie oddalił

podnosząc w uzasadnieniu, że w sprawie o sygn. akt II Ko …/93 zasądzono

już odszkodowanie 50 mln starych złotych na rzecz ww. wnioskodawcy,

natomiast rozpatrując możliwość orzeczenia uzupełniającego odszkodowania

w oparciu o art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, nie można pominąć treści przepisu

art. 8 ust. la, który wprowadza górny i nieprzekraczalny próg łącznej kwoty

odszkodowania - 25.000 zł. Nadto stwierdził, że proporcjonalność kwoty

zasądzonej w 1994 r. do ówczesnego przeciętnego wynagrodzenia, nie

wskazuje aby zachodziły podstawy do uzupełniającego zadośćuczynienia.

Od tego orzeczenia wywiedziono apelacje, które uznane za

bezzasadne w stopniu oczywistym zostały oddalone przez Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 21 października 2008 r.

W dniu 26 marca 2013 r. do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek

pełnomocnika S. K. o wznowienie postępowania zakończonego

prawomocnym, a powołanym wyżej wyrokiem Sądu Apelacyjnego. Jako

3

podstawę prawną wniosku powołano przepisy art. 540 § 2 k.p.k. w zw. z art.

542 § 1 k.p.k. i art. 544 § 2 k.p.k., jednakże podstawą faktyczną uczyniono

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2011 r., sygn. akt P 21/09,

zgodnie z którym art. 8 ust. la ustawy lutowej, dodany ustawą z dnia 19

września 2007 r. o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 191, poz. 1372), jest

niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 i art. 2 oraz art. 41 ust. 5 w zw.

z art. 77 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz jest

niezgodny z art. 31 ust. 1 i 2 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Art. 8 ust. la

ustawy lutowej, na którym Sądy obu instancji oparły rozstrzygnięcia w

zakresie górnego progu kwotowego zasądzonego odszkodowania, utracił

moc. Pełnomocnik podniósł, że zgodnie z art. 540 § 2 k.p.k. postępowanie

wznawia się na korzyść strony, jeśli Trybunał Konstytucyjny orzekł o

niezgodności z Konstytucją RP, na podstawie którego zostało wydane

orzeczenie.

W konkluzji pełnomocnik wniósł o wznowienie postępowania w

przedmiocie zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia w trybie ustawy

lutowej oraz uchylenie obu wyroków i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania.

Prokurator Prokuratury Generalnej wniósł o uwzględnienie wniosku

pełnomocnika wnioskodawcy (k. 47 akta SN).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniosek o wznowienie postępowania uznać należało za zasadny.

W pierwszej kolejności podnieść należy, że zgodnie z art. 540 § 2 k.p.k.

postępowanie wznawia się na korzyść strony, jeżeli Trybunał Konstytucyjny

orzekł o niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową

lub z ustawą przepisu prawnego, na podstawie którego zostało wydane

orzeczenie. Bezspornie z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej

sprawie. Artykuł 8 ust. la ustawy lutowej, który stał się podstawą prawną

orzeczeń Sądów obu instancji oddalającą roszczenie wnioskodawcy, został

uznany za niezgodny z Konstytucją RP.

4

Przywołać jednakże w tym miejscu należy stanowisko Sądu

Najwyższego wyrażone w m. in. wyroku z dnia 26 września 2011 r., sygn. akt

II KO 51/11 {Lex 960529), zgodnie z którym, uznanie niekonstytucyjności

wymienionych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego przepisów ustawy lutowej

nie oznacza konieczności niejako automatycznego wznowienia postępowań

we wszystkich sprawach, w których były one podstawą rozstrzygnięcia co do

roszczeń w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za represje

związane z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Uzasadniając swoje orzeczenie, w zakresie skutków wyroku, Trybunał

wskazał, że dla spraw rozpoznanych już na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy

lutowej (i analogicznie na podstawie art. 11 tej ustawy) wyrok powyższy

oznacza wprawdzie możliwość wznowienia postępowania, lecz pod

warunkiem, że przy rozstrzyganiu w tych sprawach nastąpiło kumulatywne

ziszczenie trzech warunków:

1. zapadłe przed wyrokiem Trybunału orzeczenie wydane zostało na

podstawie art. 8 ust. la ustawy lutowej,

2. żądanie wniosku przekraczało kwotę 25.000 zł,

3. szkoda i krzywda byłyby wyższe niż wskazana kwota 25.000 zł,

Odnosząc powyższe rozważania do realiów przedmiotowej sprawy

zauważyć należy, że analiza dokumentacji procesowej znajdującej się w

aktach sprawy nie pozostawia wątpliwości, że w postępowaniu o

odszkodowanie i zadośćuczynienie za krzywdy związane z niesłusznym

tymczasowym aresztowaniem S. K. w okresie od 1 lipca 1976 r do 17 stycznia

1977 r. w sprawie Sądu Wojewódzkiego w R. o sygn. akt II K …/76, następnie

uniewinnionego na mocy wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1993 r.,

sygn. akt II KRN 224/92, wskazane wyżej warunki zostały spełnione.

Trafnie podniósł pełnomocnik, że z uzasadnień Sądów obu instancji

wynika, że wniosek o zasądzenie uzupełniającego odszkodowania i

zadośćuczynienia został oddalony, gdyż nie zachodziły ku temu przesłanki, a

kwota odszkodowania jaką zasądzono pierwotnie na rzecz wnioskodawcy S.

K. oraz maksymalna wysokość odszkodowania i zadośćuczynienia wskazana

w art. 8 ust. la ustawy lutowej oceniona poprzez pryzmat przeciętnego

5

miesięcznego wynagrodzenia są wartościami zbliżonymi, porównywalnymi.

Tak więc, podstawą oddalenia przedmiotowego wniosku, była okoliczność, że

przyznana kwota odszkodowania w wysokości 50 mln. starych złotych

odpowiadała w czasie jego zasądzenia kwocie 25.000 zł, tj. górnemu

ustawowemu limitowi dla odszkodowań tego rodzaju (str. 2 i 3 uzasadnienia

SO). Zauważyć przy tym należy, że jak podał Sąd Okręgowy w R. (str. 2

uzasadnienia) S. K. złożył w dniu 28 maja 1993 r. wniosek do Sądu o

zasądzenie na jego rzecz kwoty 300 mln. starych złotych. Na rozprawie w dniu

12 czerwca 2008 r., w sprawie o sygn. akt II KO 207/08 podał, że zasądzona

na jego rzecz kota 50 mln. starych złotych była dla niego zbyt niska, była

kwotą „śmieszną" w stosunku do krzywd jakich doznał, walczył o kwotę

wyższą, z tego też powodu uważa, że należy mu się uzupełnienie

odszkodowania i zadośćuczynienia (k. 3 lv, 32). Wprawdzie dopiero w

apelacji, ale pełnomocnik wniósł o zasądzenie dodatkowo kwoty 6.200 zł

tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia na rzecz wnioskodawcy (k. 49).

Odczytanie intencji wnioskodawcy przez pryzmat opisanych wyżej

okoliczności pozwala uznać i ten, wynikający z motywów wyroku Trybunału

Konstytucyjnego, warunek za spełniony.

Wreszcie wskazać należy, na co zwrócili uwagę zarówno pełnomocnik

jak i prokurator, że zniesienie górnego limitu odszkodowania i

zadośćuczynienia ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia w odniesieniu

do wysokości odszkodowania przyznanego S. K. skoro orzeczenia Sądów obu

instancji opierały się m. in. na ograniczeniu kwotowym wprowadzonym

uchylonym art. 8 ust la ustawy lutowej. W tej sytuacji, mając na uwadze, iż

uprzednio dopuszczono możliwość zasądzenia świadczenia uzupełniającego,

zasadnym wydaje się w toku ponownego rozpoznania sprawy ustalenie i

rozważenie czy przy uwzględnieniu obecnej treści przepisów, wnioskodawca

uzyskał w wyniku przeprowadzonego postępowania, należną kwotę z tytułu

odszkodowania i zadośćuczynienia.

Uchylając, po wznowieniu, oba zapadłe w niniejszej sprawie orzeczenia

i przekazując sprawę do rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, Sąd

Najwyższy uwzględnił fakt, że to właśnie orzeczenie Sądu Okręgowego w R.

6

oparte zostało o niekonstytucyjny przepis art. 8 ust. la ustawy lutowej, zaś Sąd

Apelacyjny jedynie takie rozstrzygnięcie zaakceptował. W tej sytuacji

określenie należnego wnioskodawcy zadośćuczynienia wymaga ponowienia

postępowania przez sąd meriti. Sąd Okręgowy w R. w toku ponownego

rozpoznania sprawy rozważy wskazane powyżej uwagi i w oparciu o

poczynione w tym zakresie ustalenia wyda decyzję procesową.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania wznowieniowego wydano w

oparciu o art. 639 zd. 1 k.p.k. i art. 636 § 1 (a contrario) k.p.k.

Mając na uwadze powyższe orzeczono jak na wstępie orzeczenia.