II CSK 610/12

Sygn. akt II CSK 610/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wojciech Katner (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa P. P. i J. W.

przeciwko W. G. z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej S./…/

Towarzystwa Ubezpieczeń "E. H." w S. - Przedstawicielstwo Likwidacyjne w T.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 kwietnia 2012 r., sygn. akt I ACa 242/12,

1) oddala skargę kasacyjną

2) odmawia interwenientowi ubocznemu po stronie pozwanej

Towarzystwu Ubezpieczeń "E. H." zasądzenia kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powodów P. P. i J. W. oraz apelację pozwanego W. G. i apelację interwenienta

ubocznego po stronie pozwanego Towarzystwa Ubezpieczeń „E. H.”–

Przedstawicielstwo Likwidacyjne w T., od wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 29

listopada 2011 r. w sprawie o odszkodowanie za zniszczone w pożarze maszyny,

urządzenia i surowce. Sąd pierwszej instancji uznał odpowiedzialność pozwanego

na podstawie art. 471 k.c. za szkody powstałe w wyniku nienależytego wykonania

zobowiązania, to znaczy za zgłoszone i wykazane przez powodów szkody

materialne powstałe w wyniku pożaru, do którego doszło na skutek zaprószenia

ognia przez pracownika pozwanego, wykonującego prace konserwacyjne

wynajmowanego obiektu. Jednocześnie Sąd uwzględnił zarzut potrącenia

pozwanego z tytułu nieuiszczonego przez powodów czynszu za najem

pomieszczeń w budynku pozwanego. W wyniku tak dokonanego rozliczenia

zasądzone zostało na rzecz powodów 8983,40 złotych, oddalone powództwo

w pozostałym zakresie i zasądzone koszty. Zarzut przedawnienia podniesiony

przez powodów został uznany za nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c.

Stanowisko Sądu pierwszej instancji w odniesieniu do ustalonego stanu

faktycznego, oceny dowodów i oceny prawnej podzielił Sąd Apelacyjny, oddalając

wszystkie wniesione apelacje. Skorygował jedynie okres, którego dotyczy

przedawnienie roszczeń z tytułu czynszu.

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili zaskarżonemu wyrokowi

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 475 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie

i błędne przyjęcie, że powodów z pozwanym łączyła nadal umowa najmu; art. 471

k.c. poprzez błędne zastosowanie i art. 430 k.c. poprzez niezastosowanie

i przyjęcie, że pozwany ponosi wobec powodów odpowiedzialność kontraktową; art.

505 pkt 3 w związku z art. 5 k.c. poprzez powołanie się na zasady współżycia

społecznego w odniesieniu do przepisu będącego normą bezwzględnie

obowiązującą; art. 498 § 2 w związku z art. 5 k.c. poprzez jego zastosowanie

i błędne przyjęcie możliwości wzajemnego umorzenia wierzytelności wynikającej

z czynu niedozwolonego i z umowy. Alternatywnie, skarżący na wypadek uznania

przez Sąd Najwyższy odpowiedzialności kontraktowej pozwanego, zarzucił

3

zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 664 § 2 k.c. oraz art. 659 § 1 w związku

z art. 664 § 1 k.c. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i uwzględnienie powództwa, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie może zostać uwzględniona. W zaskarżonym wyroku

nie zostały naruszone wskazane przez powodów przepisy prawa materialnego.

Z ustalonego stanu faktycznego, który wiąże Sąd Najwyższy (art. 39813

§ 2

k.p.c.) wynika, że powodowie prowadzili nadal działalność gospodarczą

w zachowanych - od mającego miejsce 7 lipca 2007 r. pożaru - pomieszczeniach

wynajmującego i opuścili je po wielu wezwaniach dopiero z końcem marca 2009 r.

Zasadnie więc Sądy w toku instancji uznawały, że przedłużeniu uległa umowa

najmu, zawarta między stronami w 2000 r., zwłaszcza, że strony dokonywały

w międzyczasie formalnego jej przedłużania, już po wypowiedzeniu jej przez

wynajmującego w końcu 2006 r. Powodowie z kolei, jako najemcy zachowywali się

mimo wypowiedzenia umowy tak, jakby tego nie przyjmowali do wiadomości. Nie

mogą zatem teraz, ze względu na interes, jaki w tym upatrują negować swojego

prawnego związania węzłem obligacyjnym w postaci umowy najmu

z wynajmującym – pozwanym w niniejszej sprawie. Nieopuszczenie przez dłuższy

czas najmowanych pomieszczeń przez najemcę będącego przedsiębiorcą

i kontynuowanie w nich działalności gospodarczej, mimo skutecznego

wypowiedzenia umowy najmu przez wynajmującego stwarza podstawę do uznania,

że umowa najmu jest realizowana na dotychczasowych warunkach, zwłaszcza jeśli

wynajmujący przedstawia najemcy, który to przyjmuje, comiesięczne faktury do

zapłacenia z tytułu umowy najmu.

Prawidłowo więc została przypisana pozwanemu odpowiedzialność

kontraktowa, mająca podstawę w art. 471 i nast. k.c. za szkody w majątku

powodów, wyrządzone na skutek pożaru wywołanego przez pracownika

pozwanego. Z tytułu wywołania pożaru i jego skutków nie zostały postawione

zarzuty karne i jak wynika z ustaleń, pożar był wynikiem nieostrożności pracownika

pozwanego, a więc pozwany za takie zachowania odpowiada, przy czym podstawą

4

tej odpowiedzialności jest nie art. 430 k.c., jak wynikałoby z zaskarżonego wyroku

i wyroku Sądu pierwszej instancji, lecz – co nie zmienia prawidłowości samego

rozstrzygnięcia - art. 474 k.c. Przepis ten obarcza osobę odpowiedzialną za szkodę

ex contractu odpowiedzialnością za działania lub zaniechania osób, z których

pomocą wykonuje zobowiązanie lub którym powierza wykonanie zobowiązania.

Naprawa dachu budynku, w którym wykonywana była działalność gospodarcza

najemców dotyczyła przedmiotu najmu, a więc wiązała się bezpośrednio

z wykonywaniem obowiązków wynajmującego, zaś skutki pożaru (zniszczenie

mienia powodów) nie były wynikiem wyrządzenia szkody czynem niedozwolonym

ani przez podwładnego wynajmującego, ani przez samego wynajmującego. Szkoda

wiązała się z nienależytym wykonaniem umowy najmu przez wynajmującego, skoro

powstała w wyniku nieostrożnych działań jego pracownika. Wynajmujący więc

ponosi za tę szkodę odpowiedzialność i to zostało na korzyść skarżących

przyznane w sprawie, zgodnie z ich żądaniem. Zwalczanie przez powodów w

skardze kasacyjnej kontraktowej podstawy odpowiedzialności wynajmującego

przeczy ich stanowisku prezentowanemu od początku sprawy i podzielonego in

meriti przez Sądy w toku instancji.

Całkowicie pozbawione podstaw jest twierdzenie w skardze, że umowa

najmu z wynajmującym musiała wygasnąć, gdyż powstały takie wady rzeczy najętej,

że uniemożliwiły one używanie tej rzeczy, a właściwie rzecz ta uległa całkowitemu

zniszczeniu. Twierdzenie takie przeczy ustaleniom faktycznym, z których wynika

i co było już podniesione w tym uzasadnieniu i jest wykazane w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku, że powodowie nadal prowadzili działalność gospodarczą,

chociaż ograniczoną ze względu na zniszczenie urządzeń, co do których dochodzą

odszkodowania, znajdujących się w spalonym budynku. Ze względu na to nie

wnosili o zmniejszenie czynszu – zmniejszonego w stosunku do pierwotnego

i ustalonego aneksem do umowy z dnia 30 grudnia 2006 r. - zgodnie z art. 664 § 1

k.c., ani tym bardziej nie wypowiedzieli umowy najmu bez zachowania terminów

wypowiedzenia, zgodnie z art. 664 § 2 k.c. Przepisy te ustanawiają uprawnienia dla

najemcy, nie stanowią zaś automatycznie ani o wypowiedzeniu umowy, ani

o obniżeniu czynszu wobec wynajmującego, a tym bardziej o ustaniu obowiązku

jego płacenia, tak jak usiłują dowieść skarżący z odwołaniem się do art. 659 § 1

5

w związku z art. 664 § 1 k.c. Skutki prawne określone w art. 664 § 1 i 2 k.c.

powstaną, w razie wystąpienia przesłanek w nich zawartych tylko wtedy, jeśli

najemca złoży wynajmującemu odpowiednie oświadczenie, z którego wynika

skorzystanie z uprawnień przyznanych tymi przepisami.

Tym bardziej nie można mówić w niniejszej sprawie o wygaśnięciu

zobowiązania po stronie najemców wskutek zniszczenia przedmiotu najmu

i konieczności zastosowania art. 475 § 1 k.c. Zresztą powodowie temu sami

przeczą, ponieważ zarzucając niezastosowanie art. 664 § 1 w związku z art. 659

§ 1 k.c. twierdzą w skardze już tylko o zniszczeniu rzeczy najętej w znacznej

części, a nie zupełnie, jak w innym miejscu zarzutów skargi. Ponadto domaganie

się połączenia art. 475 k.c. z zastosowaniem art. 430 k.c. jest błędne, zwłaszcza

jeśli się zwalcza kontraktowy charakter odpowiedzialności, z którym powiązany jest

art. 475 k.c., stanowiący o wygaśnięciu zobowiązania, gdy świadczenie stało się

niemożliwe do spełnienia. Z kolei, art. 430 k.c. odnosi się do odpowiedzialności

deliktowej zwierzchnika za czyn podwładnego, który to czyn, będący deliktem

stanowi samodzielne źródło powstania zobowiązania.

W tym stanie rzeczy nie można zaskarżonemu wyrokowi zarzucić również

naruszenia art. 505 pkt 3 k.c., a także art. 498 § 2 k.c., obu przepisów w związku

z art. 5 k.c., chociaż ze sposobu sformułowania zarzutów skargi można wnosić

(s. 2-3 skargi), że powodowie ograniczyli zarzuty skargi w przypadku przyjęcia

przez Sąd Najwyższy kontraktowej odpowiedzialności wynajmującego tylko do

naruszenia art. 664 § 1 i 2 oraz do art. 659 § 1 k.c. Niezasadność zarzutów

dotyczący tych przepisów została już powyżej wykazana.

Ze względu na odwołanie się w skardze kasacyjnej do niezasadnego

zastosowania przez Sąd pierwszej instancji art. 5 k.c. i podzielenie tego stanowiska

przez Sąd Apelacyjny podnieść należy, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

zostało trafnie wykazane, dlaczego możliwe i potrzebne było w niniejszej sprawie

skorzystanie z zarzutu nadużycia prawa w przypadku przedawnienia roszczenia

pozwanego o zapłatę czynszu. Za argument potwierdzający słuszność

rozstrzygnięcia w tym względzie może posłużyć, spośród wielu orzeczeń

odpowiednich w tym wypadku, przywołany przez powodów w uzasadnieniu skargi

6

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2011 r., I CSK 238/11 (Lex nr

1129070). Wynika z tezy tego wyroku, że uznanie zarzutu przedawnienia za

nadużycie prawa i uwzględnienie przez sąd przedawnionego roszczenia możliwe

jest jedynie wyjątkowo, gdy indywidualna ocena okoliczności w rozstrzyganej

sprawie wskazuje, iż opóźnienie w dochodzeniu przedawnionego roszczenia jest

spowodowane szczególnymi przesłankami uzasadniającymi to opóźnienie i nie jest

ono nadmierne. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy Sąd Okręgowy dostrzegł

takie szczególne przesłanki i wskazał je obszernie w uzasadnieniu, co spotkało się

z aprobatą Sądu drugiej instancji rozpoznającego ten sam zarzut, co zawarty

w skardze kasacyjnej, sformułowany już w apelacji. Należy stwierdzić, że Sądy

w toku instancji miały podstawę do przyjęcia nadużycia prawa w zgłoszonym

zarzucie powodów przedawnienia roszczeń skierowanych przeciwko nim

o zapłacenie należności czynszowych, a ze względu na przyjętą podstawę

odpowiedzialności zastosowanie art. 5 k.c. było z pewnością prawnie możliwe.

Mając na uwadze, że nie potwierdziły się zarzuty naruszenia prawa

materialnego, zawarte w skardze kasacyjnej, na podstawie art. 39814

k.p.c. należało

skargę oddalić, odmawiając jednocześnie interwenientowi ubocznemu zasądzenia

kosztów postępowania kasacyjnego, ze względu na niedopełnienie terminu

złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną, wskazanego w art. 3987

§ 1 k.p.c.

es