II CSK 634/12

Sygn. akt II CSK 634/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. Ś. i K. Ś.

przeciwko E. H.

o wydanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 12 września 2012 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

pozwanej (punkt II) oraz rozstrzygającej o kosztach

postępowania apelacyjnego (punkt III) i w tym zakresie

przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego,

2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

UZASADNIENIE

Powodowie W. Ś. i K. Ś. wnieśli o nakazanie pozwanej E. H. wydania

nieruchomości położonej w G. o powierzchni 1,98 ha, składającej się z działek

ewidencyjnych 33/3 oraz 32/1, dla której Sąd Rejonowy w C. prowadzi księgę

wieczystą Kw […].

Pozwana E. H. wnosiła o oddalenie powództwa. Podniosła zarzut

zatrzymania z tytułu nakładów, jakie poczyniła na nieruchomości.

Wyrokiem z dnia 31 maja 2006 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił powództwo. Na

skutek apelacji powodów, wyrokiem z dnia 24 maja 2007 r. Sąd Apelacyjny uchylił

ten wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w

S., nakazując zbadanie i rozważenie podniesionego przez pozwaną zarzutu

zatrzymania z tytułu poniesionych nakładów na nieruchomość. Rozpoznając

sprawę ponownie, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 17 lutego 2011 r. nakazał, aby

pozwana wydała powodom przedmiotową nieruchomość albo zapłaciła im kwotę

177.941,61 złotych. Sąd Okręgowy ustalił, że dnia 7 grudnia 1989 r. pełnomocnik

działając w imieniu pozwanej zakupił od powodów przedmiotową nieruchomość

zabudowaną budynkami służącymi do hodowli trzody chlewnej. Po wydaniu

nieruchomości pozwana i jej mąż przystąpili do wybudowania całkowicie nowego

zakładu przy częściowej przebudowie istniejących budynków i budowie nowych

budynków. Prawomocnym wyrokiem z dnia 27 lutego 1992 r. Sąd Rejonowy w S. z

powództwa W. i K. Ś. dokonał usunięcia niezgodności stanu prawnego spornej

nieruchomości i nakazał wpisanie w dziale II prowadzonej dla niej księgi wieczystej

powodów w miejsce E. H. Podstawą takiego rozstrzygnięcia było ustalenie, że

umowa notarialna nie została podpisana przez W. Ś., a notariusz poświadczył

nieprawdę sporządzając akt notarialny.

Sąd Wojewódzki uwzględniając powództwo E. H. zobowiązał pozwanych W.

Ś. oraz K. Ś. do złożenia, zgodnie z żądaniem powódki oświadczenia, że

przenoszą na nią własność przedmiotowej nieruchomości jako przysporzenie jej

majątku odrębnego za wynagrodzeniem w kwocie 270.182,51 złotych. Sąd

3

Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 marca 1998 r. zmienił ten wyrok jedynie w ten

sposób, że dodał do niego sformułowanie, że wynagrodzenie zostało wypłacone do

kwoty 92.240,90 złotych. Pozwana E. H. nie uiściła na rzecz powodów

wynagrodzenia określonego w tych wyrokach. W piśmie z dnia 10 maja 2003 r.

powodowie wezwali pozwaną do uregulowania spraw finansowych

i własnościowych związanych ze sporną nieruchomością, a dnia 5 września 2003 r.

wezwali pozwaną do zapłaty 786.386,57 złotych oraz do wydania nieruchomości.

Pozwana odmówiła spełnienia tych żądań i wezwała powodów do spowodowania

wykreślenia hipotek obciążających nieruchomość. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia

23 grudnia 2003 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji oddalający powództwo K.

Ś. i W. Ś. o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i nakazał wykreślenie E. H. w dziale

drugim księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości i wpisanie

w to miejsce powodów na prawach wspólności majątkowej. Podstawę

uwzględnienia powództwa stanowiło stwierdzenie, że wyroki Sądu Rejonowego w

G. z dnia 25 lutego 1997 r. oraz Sądu Apelacyjnego z dnia 17 marca 1998 r. nie

przeniosły skutecznie na E. H. prawa własności nieruchomości, ponieważ zastąpiły

wyłącznie oświadczenia woli K. i W. małżonków Ś., a dla swojej skuteczności

wymagają złożenia oświadczenia woli przez E. H. Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia do rozpoznania w tej sprawie skargi kasacyjnej pozwanej.

Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione

i znajdujące oparcie w treści art. 222 § 1 k.c. Wskazał, że pozwana nie zrealizowała

orzeczenia uwzględniającego powództwo o złożenie oświadczenia woli, które nie

było całkowicie zgodne z żądaniem pozwu albowiem wyrok Sądu pierwszej

instancji został zmieniony drugiej instancji. Zdaniem Sądu Okręgowego pozwana

nie wykazała istnienia wymagalnych wierzytelności z tytułu nakładów

na nieruchomość. Jak przyjął Sąd Okręgowy, od wyroku Sądu Wojewódzkiego w S.

z dnia 18 lutego 1993 r., mocą którego powodowie zostali wpisani na powrót do

księgi wieczystej jako właściciele nieruchomości, pozwana była posiadaczem tej

nieruchomości w złej wierze. W ocenie tego Sądu nawet uznanie, że do tego czasu

jej posiadanie oparte było na prawie, nie oznacza, że pozwanej przysługuje

roszczenie o zwrot nakładów. Wszystkie nakłady dokonane przez pozwaną Sąd

4

zakwalifikował jako inne niż konieczne, zwiększające wartość, a nakłady te stają się

wymagalne dopiero z chwilą wydania rzeczy właścicielowi, co czyni nieskutecznym

podnoszenie zarzutu zatrzymania co do tego rodzaju nakładów. Ponadto Sąd

podkreślił, że gdyby nawet uznać, że niektóre nakłady były konieczne, to i tak

pozwana nie wskazała dowodów, że nakłady te nie znalazły pokrycia w dochodach

uzyskanych z nieruchomości. Sąd Okręgowy rozpoznał też i uwzględnił, zgłoszone

jakoby przez powodów jako alternatywne, roszczenie o zapłatę kwoty 171.891,64

złotych tytułem ceny nabycia nieruchomości.

Obie strony wniosły apelacje od wyroku Sądu pierwszej instancji. Powodowie

zaskarżyli wyrok w części uwzględniającej powództwo o zapłatę. Zarzucili między

innymi zasądzenie tego roszczenia ponad żądanie powodów. Pozwana zaskarżyła

w całości wyrok Sądu Okręgowego. Wniosła o jego zmianę przez oddalenie

powództwa ewentualnie uwzględnienie powództwa z zastrzeżeniem prawa

zatrzymania z tytułu nakładów na nieruchomość w wysokości 5.038.549,03 złotych.

Wyrokiem z dnia 12 września 2012 r. Sąd Apelacyjny uwzględniając apelację

powodów zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, ze wyeliminował z jego treści

rozstrzygnięcie o zapłacie kwoty 177.941,61 złotych. Jednocześnie Sąd Apelacyjny

oddalił w całości apelację pozwanej.

W uzasadnieniu wyroku, w zakresie zasądzenia na rzecz powodów

świadczenia pieniężnego, Sąd Apelacyjny podzielił zarzut naruszenia przez Sąd

pierwszej instancji art. 321 § 1 k.p.c. Podniósł dalej, że od wydania wyroku

w drugiej instancji w sprawie o zobowiązanie powodów do złożenia oświadczenia

woli o przeniesieniu własności nieruchomości upłynęło ponad dziesięć lat

i zobowiązanie to, ze względu na treść art. 125 § 1 k.c., nie może już być

egzekwowane. W związku z tym uznał za skuteczny zarzut powodów

przedawnienia tego roszczenia, stwierdzonego prawomocnym wyrokiem sądu.

Ponieważ powodowie są właścicielami przedmiotowej nieruchomości,

co potwierdza także wpis w księdze wieczystej, mogą na podstawie art. 222 § 1 k.c.

domagać się jej wydania. W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwana nie wykazała,

by przysługiwało jej skuteczne wobec powodów uprawnienie do władania sporną

nieruchomością. Takiej podstawy nie stanowił wyrok zobowiązujący pozwanych do

5

złożenia oświadczenia woli, który został ostatecznie zmieniony w drugiej instancji,

nie był w całości zgodny z żądaniem zgłoszonym przez E. H. w tamtej sprawie.

Odnosząc się do zgłoszonego przez pozwaną zarzutu zatrzymania Sąd Apelacyjny

podniósł, że pozwana inwestycje na nieruchomości poczyniła od zawarcia aktu

notarialnego przenoszącego własność nieruchomości do czasu, gdy została

stwierdzona jego nieważność w postępowaniu sądowym. Wskazując na powyższe

Sąd Apelacyjny uznał, że niezależnie od charakteru dokonanych nakładów,

pozwana nie może podnosić zarzutu zatrzymania opartego na treści art. 461 § 1

k.c., gdyż fakt dokonania nakładów stanowił podstawę jej powództwa,

uwzględnionego na podstawie art. 231 § 1 k.c. Orzeczenia tego pozwana nie

zrealizowała z własnej winy. Sąd Apelacyjny uznał też za prawidłowe stanowisko

Sądu pierwszej instancji co do charakteru nakładów i możliwości zgłoszenia przez

pozwaną zarzutu zatrzymania. Wszystko to przesądzało w ocenie Sądu

Apelacyjnego o niezasadności zarzutu zatrzymania opartego na treści art. 461 § 1

k.c. w związku z art. 226 k.c.

Pozwana E. H. wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku. Oparła ją

na obu podstawach wymienionych w art. 398 3

§ 1 k.p.c. W tych ramach zarzuciła

naruszenie art. 381 w związku z art. 227, art. 233 § 1 w zw. z art. 382, art. 227, art.

236, art. 382, art.365 § 1 oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. a także art. 64,

art.231 § 1 k.c. w zw. z art. 1047 § 1 i 2 k.p.c., art. 786 k.p.c. , art. 117 § 1 i 2 k.c.,

art.123 § 1 pkt 1 i 2, art.124 § 1, art. 125 § 1,art. 222 § 1 k.c. oraz art. 461 § 1 i art.

226 w zw. z art. 231 § 1 k.c.

Powołując się na te podstawy pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia i jego zmianę przez oddalenie powództwa ewentualnie przez dodanie,

że wydanie nieruchomości ma nastąpić pod warunkiem zapłaty przez powodów

solidarnie na rzecz pozwanej kwoty 5.038.549,03 złotych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 398 3

§ 1 pkt 2 k.p.c. wynika, że podstawą skargi kasacyjnej mogą być

tylko takie naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na

wynik sprawy. Okoliczności te powinna wykazać strona wnosząca skargę

kasacyjną. Zaniechanie w tym zakresie widoczne w związku z zarzutami

6

dotyczącymi naruszenia art. 382, 227 i 236 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. stanowi wystarczającą przyczynę ich nieuwzględnienia.

Zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Przepis ten nie wskazuje

konkretnych przepisów, których naruszenia nie można skutecznie zarzucić

w skardze kasacyjnej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto jednak, że ze

względu na omawianą regulację nie można skargi kasacyjnej oprzeć na zarzucie

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. określającego zasadę swobodnej oceny dowodów,

według której sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego

przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.

Przepis ten dotyczy bezpośrednio oceny dowodów, co należy do sądów meriti i nie

jest objęte kontrolą kasacyjną (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 listopada

2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006, Nr 4, poz. 76; z dnia 26 kwietnia 2006 r.,

V CSK 11/06, niepubl.; z dnia 29 marca 2007 r., II PK 231/06, OSNP 2008, nr 9-10,

poz. 124; z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 579/07, niepubl.; z dnia 16 listopada

2012 r., III CSK 73/12, niepubl.; z dnia 7 listopada 2008 r., II CSK 289/08, niepubl.,

z dnia 11 stycznia 2007 r., II CSK 400/06, niepubl.; postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, niepubl.; z dnia 16 listopada

2012 r., III CSK 73/12, niepubl.).

Podzielając podniesiony obok art. 233 § 1 k.p.c. zarzut naruszeniem art. 382

k.p.c. trzeba wskazać, że pominięcie przez Sąd drugiej instancji dowodu z opinii

biegłego było wynikiem wadliwej oceny podniesionego przez pozwaną zarzutu

zatrzymania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że art. 382 k.p.c.

chociaż ma charakter ogólnej dyrektywy określającej istotę postępowania

apelacyjnego jako kontynuację merytorycznego rozpoznania sprawy, może

stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej, jeżeli skarżący wykaże,

że sąd drugiej instancji bezpodstawnie pominął cześć zebranego materiału oraz

że uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 100/98, OSNC 1999, Nr 9, poz. 146

i z dnia 7 lipca 1999 r., I CKN 504/99, OSNC 2000, Nr 1, poz. 17 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., III CSK 337/06, niepubl. i z dnia 9 czerwca

2005 r., III CK 674/04, niepubl.).

7

Błędnie wskazuje się w skardze kasacyjnej, że Sąd drugiej instancji był

z mocy art. 365 § 1 k.p.c. związany prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego

w G. z dnia 25 lutego 1997 r., stwierdzającym obowiązek złożenia przez W. i K.

małż. Ś. oświadczenia woli zgodnie z żądaniem powódki, który to wyrok w ocenie

skarżącej stanowił bezpośrednią podstawę uznania jej za właścicielkę

nieruchomości. Zważyć bowiem trzeba, że kwestia skutków prawnych omawianego

orzeczenia została rozstrzygnięta w prawomocnym wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 29 lipca 2010 r., w którym zostało uwzględnione powództwo K. i W. małż. Ś.

o uzgodnienie z rzeczywistym stanem prawnym treści księgi wieczystej

prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości. Podstawą tego rozstrzygnięcia było

stwierdzenie, że wyroki Sądu Rejonowego w G. z dnia 25 lutego 1997 r. oraz Sądu

Apelacyjnego z dnia 17 marca 1998 r. nie przeniosły skutecznie na pozwaną E. H.

własności nieruchomości. W ten sposób, mająca charakter prejudycjalny kwestia

została już rozstrzygnięta w procesie wszczętym na podstawie art. 10 ustawy z

dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst :Dz. U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm.) z udziałem tych samych stron procesowych. Zapadłe w

tym procesie prawomocne orzeczenie wiąże z mocy art. 365 § 1 k.p.c. Sąd w

procesie windykacyjnym. Z tych względów nieuprawnione byłoby powracanie do tej

kwestii i ponowne roztrząsanie wyniku wyroku nakazującego złożenie oświadczenia

woli.

W związku z przytoczoną w skardze kasacyjnej argumentacją Sądu

Okręgowego dotyczącą rodzaju nakładów poczynionych nakładów i możliwości

zgłoszenia z tego tytułu zarzutu zatrzymania, którą podzielił w całości Sąd

Apelacyjny, słusznie kwestionuje się w skardze kasacyjnej przyjęcie poglądu, że

zarzut zatrzymania jest nieskuteczny z uwagi na przedwczesność roszczenia

o zwrot nakładów, którego w odniesieniu do nakładów użytecznych, zdaniem

Sądów meriti, nie można dochodzić przed wydaniem nieruchomości jej

właścicielowi. Stanowisko takie wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 kwietnia

1971 r., III CRN 45/70 (OSNCP 1972/1/9), zarówno w odniesieniu do roszczenia

o zwrot nakładów na podstawie art. 226 § 1 k.c. jak i na podstawie art. 405 k.c.,

jednakże stwierdził też, że o przedwczesności roszczenia nie można mówić, jeżeli

posiadacz wyraził względem właściciela gotowość wydania nieruchomości,

8

a właściciel nie przyjął tej oferty. Natomiast w wyroku z dnia 10 września 1993 r.,

I CRN 115/93 (OSNCP 1994/7-8/161) Sąd Najwyższy przyjął , że podobnie należy

też traktować sytuację, gdy posiadacz w związku ze swoimi nakładami na

windykowaną rzecz powołuje się na prawo zatrzymania z art. 461 § 1 k.c.

Posiadaczowi przysługuje prawo wystąpienia z roszczeniem o zwrot nakładów po

wystąpieniu właściciela z roszczeniem windykacyjnym. Tylko przy takim założeniu,

zdaniem Sądu Najwyższego, instytucja prawa zatrzymania zachowuje swoją

praktyczną wartość. Spełniona jest wówczas również racja prawna przepisu art.

461 § 1 k.c., bowiem względy słuszności wymagają, aby żadna ze stron nie została

zmuszona do wykonania swojego zobowiązania bez jednoczesnego otrzymania lub

co najmniej zabezpieczenia spełnienia świadczenia, które jej się należy od drugiej

strony, zwłaszcza gdy pomiędzy rzeczą, którą się zatrzymuje, a wierzytelnością

istnieje związek. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną

pozwanej podziela to stanowisko (podobnie Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia

7 maja 2009 r., IV CSK 27/19 niepubl.; z dnia 11 marca 2004 r., V CK 329/03,

niepubl.; z dnia 26 lipca 2001 r., IV CKN 407/10, niepubl.).

Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia innych przepisów prawa

materialnego należy podnieść, iż wbrew wyrażanemu w skardze kasacyjnej

zapatrywaniu, wyłączenie zastosowania art. 125 § 1 k.c. do orzeczeń, o których

mowa w art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c. odnosi się do wyroków, które same wywołują

konstytutywny skutek, jednoznaczny z zawarciem umowy mającej przenieść

z pozwanego na powoda własność nieruchomości, a jeśli oprócz tego orzeczenia

niezbędne jest też złożenie przez powoda odpowiedniego oświadczenia woli, art.

125 § 1 nie ma zastosowania z chwilą prawomocnego nadania temu orzeczeniu

klauzuli wykonalności. Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w przytoczonym

w skardze kasacyjnej wyroku z dnia 20 kwietnia 2006 r. (sygn. akt III CSK 37/06),

który w zamiarze skarżącej miał stanowić potwierdzenie tezy o zupełnym

wyłączeniu art. 125 § 1 k.c. do orzeczenia zastępującego oświadczenie woli.

Sąd Najwyższy wskazał w tym wyroku, że art. 125 § 1 k.c. może mieć

zastosowanie do prawomocnego wyroku stwierdzającego obowiązek złożenia

oznaczonego oświadczenia woli, który nie został zaopatrzony w wymaganą przez

art. 1047 § 2 k.p.c. klauzulę wykonalności. Taka sytuacja wystąpiła

9

w rozpoznawanej sprawie, jeśli uwzględni się wiążący charakter wymienionego

wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 29 lipca 2010 r. rozstrzygającego o skutkach

wyroku wydanego na podstawie art. 231 § 1 k.c. zastępującego oświadczenie woli

właścicieli nieruchomości o przeniesieniu jej własności. Nie oznacza to jednak, iż

uległo przedawnieniu roszczenie pozwanej E. H. stwierdzone prawomocnym Sądu

Wojewódzkiego w G. z dnia 25 lutego 1997 r., zmienionym częściowo wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z dnia 17 marca 1998 r. Sąd Apelacyjny ocenił wprawdzie

pozytywnie podniesiony przez powodów zarzut przedawnienia tego roszczenia,

jednak, jak słusznie podnosi się w skardze kasacyjnej, uczynił to bez odniesienia

się do okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia.

Ma rację wnosząca skargę kasacyjną zarzucając Sądowi drugiej instancji

pozbawienie jej możliwości podniesienia zarzutu zatrzymania z tytułu nakładów

z tej przyczyny, że zostało uwzględnione jej powództwo wniesione na podstawie

art. 231 § 1 k.c., a wyrok stanowił jednoczesne rozliczenie poczynionych nakładów.

Stanowisko to byłyby usprawiedliwione, gdyby na skutek prawomocnego wyroku

lub nadania mu klauzuli wykonalności doszło do przeniesienia własności

nieruchomości, na której zostały dokonane nakłady. Dopóki do tego nie doszło i to

bez względu na przyczyny zaniechania przez pozwaną doprowadzenia do

przeniesienia własności, może ona co do zasady podnieść w procesie

windykacyjnym zarzut zatrzymania z tytułu poniesionych nakładów. Zakres

podniesionego zarzutu, ocenianego na gruncie art. 226 k.c., zależy nie tylko od

rodzaju poczynionych nakładów, ale także od dobrej lub złej wiary inwestującego

samoistnego posiadacza nieruchomości.

Z tych wszystkich względów uwzględniając skargę kasacyjną Sąd Najwyższy

orzekł jak wyżej na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

10

jw