II CSK 642/12

Sygn. akt II CSK 642/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji

Rolnictwa w W.

przeciwko P. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 1 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w Z. uwzględniając zarzuty

pozwanego P. G. uchylił wydany przeciwko niemu, na żądanie Agencji

Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, nakaz zapłaty kwoty 82.776,04 złotych z

odsetkami w wysokości stopy procentowej jak dla zaległości podatkowych oraz

oddalił powództwo i zniósł wzajemnie koszty procesu.

Jak ustalił Sąd Okręgowy, strony zawarły dnia 11 marca 2005 r. umowę

o dofinansowanie projektu, na której podstawie powódka udzieliła pozwanemu

pomocy w wysokości 50.000 złotych. Pozwany, który w dniu złożenia wniosku

o dofinansowanie realizacji projektu nie spełniał wymagań dotyczących kwalifikacji

zawodowych, zobowiązał się między innymi do uzupełnienia wykształcenia

rolniczego i przedłożenia w oddziale regionalnym dokumentów potwierdzających

wypełnienie tego zobowiązania przed upływem pięciu lat od rozpoczęcia

prowadzenia gospodarstwa rolnego. W przypadku niewypełnienia wskazanego

wymagania, pozwany zobowiązał się do zwrotu pomocy wraz z odsetkami

w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych. Pozwany ukończył

w 1999 r. Politechnikę W., kierunek inżynier telekomunikacji a następnie w 2002 r.

zaocznie ukończył studia magisterskie, kierunek zarządzanie przedsiębiorstwem.

Po dwóch latach pracy w swoim zawodzie zrezygnował z tej pracy i skupił się na

pracy w gospodarstwie rolnym swoich rodziców. W grudniu 2004 r. na podstawie

umowy cesji, za zgodą powódki, ojciec przeniósł na pozwanego wszelkie

przysługujące mu prawa oraz ciążące na nim obowiązki wynikające z umowy

dzierżawy nieruchomości rolnej o pow. 7,56 ha. Starając się o dofinansowanie

pozwany uzyskał informację, iż wykształcenie rolnicze może uzyskać na

eksternistycznych kursach rolniczych trwających cztery miesiące. Zaplanował je

ukończyć w latach 2008 – 2009. Środki otrzymane w ramach pomocy przeznaczył

na rozwój gospodarstwa. W 2008 r. pozwany powziął wiadomość o zmianie

przepisów oświatowych, polegających na likwidacji eksternistycznych kursów w

zawodzie technik – rolnik. W związku z tym, w 2009 r. rozpoczął naukę w

Technikum Rolniczym w M., które ukończył 16 czerwca 2010 r. w ramach

indywidualnego toku nauczania. Pismem z dnia 3 lutego 2010 r. powódka

poinformowała pozwanego, że w dniu 17 grudnia 2009 r. upłynął termin do złożenia

3

dokumentów dotyczących uzupełnienia wykształcenia w celu spełnienia wymagań

dotyczących kwalifikacji zawodowych. Następnie dnia 16 listopada 2010 r. powódka

wezwała pozwanego do zapłaty sumy wekslowej w kwocie 82.776,04 złotych z

weksla stanowiącego zabezpieczeni należności z tytułu umowy.

W ocenie Sądu Okręgowego, pomimo bezspornego niewykonania przez

pozwanego wynikającego z umowy obowiązku uzupełnienia wykształcenia, żądanie

powódki nie zasługuje na uwzględnienie ze względu na treść art. 5 k.c. Zdaniem

tego Sądu, szczególne okoliczności sprawy, a zwłaszcza dalsze prowadzenie

gospodarstwa rolnego przez pozwanego, uzyskanie, chociaż po upływie

umówionego terminu, tytułu zawodowego rolnika, nie miało znaczenia dla istoty

celu dofinansowania. Najważniejsze w sprawie jest to, że główny cel programu,

o którym mowa w umowie został zrealizowany. Pozwany wykorzystał przyznaną

dotację zgodnie z programem tj. powiększył gospodarstwo, zmodernizował je,

wyremontował, osiągnął założone parametry dochodowości.

Na skutek apelacji powódki Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 marca 2012 r.

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że utrzymał w mocy nakaz zapłaty wydany

dnia 28 lipca 2011 r. przez Sąd Okręgowy w Z. W uzasadnieniu tego

rozstrzygnięcia wskazał, że umowa stron została zawarta w ramach Sektorowego

Programu Operacyjnego „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego

oraz rozwoju obszarów wiejskich 2004 – 2006” stanowiącego załącznik do

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 3 września 2004 r. w

sprawie przyjęcia wymienionego Sektorowego Programu oraz Uzupełnienia tego

Programu – stanowiącego załącznik do rozporządzenia Ministra Rolnictwa i

Rozwoju Wsi w sprawie uzupełnienia Sektorowego Programu Operacyjnego

„Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów

wiejskich 2004 – 2006”. W związku z tym, że programy te finansowane były z

publicznych środków krajowych lub współfinansowane z publicznych środków

wspólnotowych, również przepisy prawa wspólnotowego regulowały kwestię

warunków dotyczących pomocy w podejmowaniu działalności przez młodych

rolników – rozporządzenie Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w

sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji

i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniające i uchylające niektóre rozporządzenia

4

(Dz. U. UE L. 1999.160.80 dalej jako rozporządzenie Rady (WE) nr 1257/1999)

oraz rozporządzenie Komisji (WE) nr 817/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r.

ustanawiające szczegółowe zasady stosowania Rozporządzenia Rady (WE) nr

1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego

Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) (Dz. U. UE L. 2004.153.30 dalej

jako rozporządzenie Komisji (WE) nr 817/2004). W tych aktach prawnych,

posiadających bezpośrednią skuteczność w polskim systemie prawnym, warunkiem

udzielenia pomocy młodym rolnikom było między innymi posiadanie przez nich

wiedzy i umiejętności zawodowych w chwili przyznawania pomocy. Jako wyjątek

przewidziano okres dostosowawczy, nieprzekraczający pięć lat od daty rozpoczęcia

działalności ( art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999). Podobna regulacja

znalazła się w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju wsi z dnia 3 września

2004 r.

Nie ulega wątpliwości, że pozwany zobowiązał się do uzupełnienia

wykształcenia w celu spełnienia wymagania posiadania kwalifikacji zawodowych

i powinien to zobowiązanie wypełnić do dnia 17 grudnia 2009 r. Możliwość

uzyskania kwalifikacji zawodowych w systemie egzaminów eksternistycznych

została wyłączona z dniem 1 lipca 2007 r. na skutek zmiany ustawy o systemie

oświaty, w zakresie art. 10, ustawą z dnia 11 kwietnia 2007 r. o zmianie ustawy

o systemie oświaty i niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2007 r., Nr 80, poz. 542).

Zgodnie z § 6 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 umowy, w przypadku niewypełnienia co najmniej

jednego z zobowiązań, a więc także zobowiązania do uzupełnienia wykształcenia

w zakreślonym w umowie terminie, pozwany – beneficjent był zobowiązany do

zwrotu pomocy wraz z odsetkami. Według Sądu Apelacyjnego, w przedmiotowej

sprawie nie zaszły okoliczności, które uprawniałyby stwierdzenie, że dochodzenie

roszczenia zwrotu udzielonej pomocy jest działaniem sprzecznym z zasadami

współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Sąd

Apelacyjny odwołał się do przyjmowanej w orzecznictwie sądowym zasady, że na

art. 5 k.c. może powoływać się tylko ten, kto sam swego prawa nie nadużywa.

Według Sądu, pozwany nie dołożył należytej staranności w wykonaniu swoich

obowiązków, bowiem, pomimo posiadania wiedzy w 2008 r. o wyłączeniu

możliwości uzyskania kwalifikacji zawodowych w systemie eksternistycznym, podjął

5

naukę dopiero w 2009 r. Dalsze prowadzenie gospodarstwa rolnego, ostateczne

uzupełnienie wykształcenia przez pozwanego nie uprawnia w ocenie Sądu

Apelacyjnego do zastosowania art. 5 k.c.

Pozwany P. G. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego.

Zarzucił w niej naruszenie art. 5 k.c. przez jego błędną wykładnię

i niezastosowanie ze względu na przyjęcie, iż dochodzenie przez powódkę swoich

uprawnień z tytułu zawartej umowy i żądanie od pozwanego zwrotu udzielonej mu

pomocy nie mogą być uznane za sprzeczne ze społeczno – gospodarczym

przeznaczeniem prawa ani zasadami współżycia społecznego albowiem Agencja

jedynie korzysta ze swojego prawa wynikającego z zawartej umowy, a pozwany nie

może się na ten artykuł powołać z uwagi na to, że naruszył warunki umowy. Na tej

podstawie pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie w całości

apelacji powódki, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec podniesienia w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 5 k.c.,

rozważania dotyczące zastosowania zawartej w tym przepisie klauzuli generalnej

należy poprzedzić stwierdzeniem, iż nie wchodzą w rachubę inne regulacje, które

pozwalałyby wyłączyć odpowiedzialność beneficjenta udzielonej pomocy

finansowej.

Jak słusznie przyjął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 21 marca

2013 r. w podobnej sprawie ,sygn. akt II CSK 241/12 r. (niepubl.), taką regulacją

jest art. 39 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) NR 814/2004. Brzmienie tego

przepisu jest następujące: „Bez uszczerbku dla rzeczywistych okoliczności, które

należy uwzględnić w indywidualnych przypadkach, Państwa Członkowskie mogą

uznać, w szczególności, następujące kategorie siły wyższej”, i dalej następuje

wyliczenie sześciu kategorii siły wyższej w punktach od a do f. Wystąpienie

którejkolwiek z nich jest podstawą do zwolnienia beneficjenta udzielonej pomocy

od obowiązku zwrotu przyznanych mu środków, mimo niewywiązania się z

przewidzianych w umowie wymagań warunkujących przyznanie tych środków.

Sformułowanie „bez uszczerbku dla rzeczywistych okoliczności, które należy

6

uwzględnić w indywidualnych przypadkach” trzeba rozumieć w ten sposób, że

mogą zaistnieć takie indywidualne okoliczności (przypadki), które usprawiedliwią

niewywiązanie się przez rolnika z umowy, mimo niewystąpienia którejkolwiek z

kategorii siły wyższej, wymienionych w katalogu zawartym w tym przepisie. Innymi

słowy, katalog przyczyn wymienionych jako siła wyższa nie wyczerpuje wszystkich

przyczyn usprawiedliwiających zwolnienie od obowiązku zwrotu w całości lub w

części otrzymanego świadczenia, gdyż mogą wystąpić jeszcze inne, niewymienione

w nim okoliczności, które także mogą uzasadniać zwolnienie od tego obowiązku.

Rzecz jasna, muszą to być okoliczności wyjątkowe, zbliżone w swojej istocie do

kategorii wymienionych we wspomnianym katalogu, a więc takie, których, pomimo

podjętych przez zobowiązanego starań, nie dało się przezwyciężyć. Trzeba dodać,

że w załączniku nr 9 do Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia

8 września 2004 r. w sprawie Uzupełnienia Sektorowego Programu Operacyjnego

„Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów

wiejskich 2004 – 2006”, (Dz. U. Nr 207, poz. 2117), w którym wymieniono

okoliczności o charakterze siły wyższej, uznane za takie przez państwo polskie,

podany tam katalog ma charakter otwarty, co wynika z poprzedzających go słów

„w szczególności”. Oznacza to, że również na gruncie tego przepisu można uznać

także inne okoliczności za przyczyny usprawiedliwiające niewypełnienie warunków

umowy o przyznanie świadczeń. (zob. też podobne stanowisko w uzasadnieniu

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt V CSK 112/13).

Sąd Apelacyjny nie podejmując rozważań w tym zakresie przedwcześnie

dokonał oceny wykonywania przez powoda prawa podmiotowego przez pryzmat art.

5 k.c. Jednocześnie należy mieć na względzie, że w dotychczasowym

orzecznictwie w sprawach o zwrot świadczeń wypłaconych rolnikom w ramach

wsparcia obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji

Rolnej (zob. wymienione wyroki z dnia 21 i 27 marca 2013 r.) Sąd Najwyższy

dopuszcza w określonych okolicznościach faktycznych możliwość stosowania art. 5

k.c. w związku z naruszeniem obowiązku uzupełnienia wykształcenia przez

młodych rolników uzyskujących wspólnotową pomoc inwestycyjną. Chociaż

podkreśla się w nim konieczność powściągliwego stosowania tego przepisu

z uwagi na pochodzenie środków pomocowych i zasad nimi dysponowania,

7

to jednak zarazem zastrzega się, że także podmioty prawa publicznego, od których

wymaga się troski o ochronę interesów państwa, powinny dbać o to, by kierując się

interesem powszechnym, nie krzywdzić nikogo swoim postępowaniem. Wyrażając

ten pogląd w wyroku z dnia 24 kwietnia 2013 r. (sygn. akt IV CSK 621/12, niepubl.)

Sąd Najwyższy uznał za właściwe, w ramach konstrukcji nadużycia prawa

podmiotowego, położenie akcentu na celu przepisów i treści społecznej

i gospodarczej stosunku prawnego łączącego strony. W rozpoznawanej sprawie

wymaga to uwzględnienia nie tylko przyczyn i rozmiaru naruszenia umownego

obowiązku, ale także, czy pomimo tego naruszenia, polegającego tylko na

przekroczeniu terminu uzupełnienia kwalifikacji zawodowych, przy jednoczesnym

przeznaczeniu przez beneficjenta całej uzyskanej pomocy na modernizację

gospodarstwa rolnego, zrealizowany został cel pomocy, udzielonej w ramach

wspólnotowej pomocy inwestycyjnej, jednoznacznie określony w pkt 18 i 20

preambuły do rozporządzenia Rady (WE) nr 12157/1999. Wynika z nich, że celem

tej pomocy jest zmodernizowanie gospodarstw rolnych i poprawa ich rentowności,

a przyznanie szczególnych korzyści młodym rolnikom miało ułatwić im nie tylko

założenie gospodarstw ale także ich strukturalne dostosowanie. Dlatego słusznie

zarzuca się w skardze kasacyjnej za wadliwe uznanie przez Sąd Apelacyjny, że

zrealizowanie przez pozwanego wszystkich innych obowiązków, zwłaszcza

przeznaczenie uzyskanych środków na zmodernizowanie gospodarstwa rolnego

oraz dalsze jego prowadzenie, nie mają znaczenia dla oceny działania powódki pod

kątem nadużycia prawa podmiotowego i to tylko dlatego, że strony same przyjęły

w umowie konieczność zwrotu uzyskanej pomocy w razie niespełnienia w terminie

chociażby jednego z nałożonych obowiązków w tym obowiązku uzupełnienia

w określonym terminie wykształcenia.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł, jak wyżej.

es

8