II UK 377/12

Sygn. akt II UK 377/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę pomostową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 czerwca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 8 marca 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił

ustalenia A. M. prawa do emerytury pomostowej wskazując, że ubezpieczony nie

udowodnił 10- letniego stażu pracy w szczególnych warunkach, o którym mowa w

pkt 20, 22 i 32 załącznika nr 1 do ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach

pomostowych.

2

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G. oddalił odwołanie ubezpieczonego.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł A. M. zaskarżając ten wyrok w

całości i zarzucając temu orzeczeniu naruszenie prawa materialnego, a w

szczególności art. 3 ust. 1 i 2 oraz załącznika nr 1 pkt 22 ustawy o emeryturach

pomostowych poprzez błędną ich wykładnię.

Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że spór

w przedmiotowej sprawie koncentrował się na kwestii spełniania przez A. M.,

wynikających z treści art. 49 pkt 1-3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o

emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2008 r. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), przesłanek

ustalenia mu prawa do emerytury pomostowej, a w szczególności przesłanki

posiadania na dzień wejścia ustawy o emeryturach pomostowych w życie, tj. na

dzień 1 stycznia 2009 r. okresu pracy w szczególnych warunkach wynoszącego co

najmniej 10 lat (art. 8 pkt 2 w związku z art. 49 pkt 2 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych). Dla oceny, wynikającej z treści art. 8 pkt 2 w zw. z art. 49 pkt 2 i 3

ustawy o emeryturach pomostowych, przesłanki posiadania na dzień wejścia

ustawy o emeryturach pomostowych w życie okresu pracy w szczególnych

warunkach, wymienionej w pkt 20, 22 i 32 załącznika nr 1 do ustawy wynoszącego

co najmniej 10 lat, kluczowa była odpowiedź na pytanie, czy praca wykonywana

przez ubezpieczonego w okresie zatrudnienia od dnia 8 lutego 1982 r. do dnia 31

maja 2001 r. w Przedsiębiorstwie Połowów Dalekomorskich i Usług Rybackich […]

podlega zaliczeniu do okresu pracy w szczególnych warunkach.

Sąd wskazał, że w świetle art. 3 ust. 7 ustawy o emeryturach pomostowych

nie ulega wątpliwości, że przesłankę posiadania przez wnioskodawcę co najmniej

10 - letniego okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze analizować należy przez pryzmat przepisów art. 3 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych, jak i (w stosunku do okresów przypadających przed

dniem wejścia w życie ustawy) art. 32 i 33 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.). Przepis art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej m.in. w zakresie

rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, na podstawie których osobom

3

wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, odsyła do przepisów

dotychczasowych, a w szczególności do przepisów rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. z 1983 r. Nr 8,

poz. 43 ze zm.). Zgodnie z treścią § 2 ust. 2 rozporządzenia w sprawie wieku

emerytalnego okresy pracy, o których mowa w ust. 1 (okresy pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy), stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej

dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach,

wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na

podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia, lub w świadectwie pracy.

Sąd Apelacyjny zauważył, że w aktach organu rentowego znajduje się

świadectwo wykonywania prac w szczególnych warunkach wydane przez syndyka

masy upadłości Przedsiębiorstwa Połowów Dalekomorskich i Usług Rybackich z

dnia 31 maja 2001 r., w którym powołując się na wykaz B, stanowiący załącznik do

zarządzenia nr 24 Ministra Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 15

sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w

zakładach pracy resortu gospodarki morskiej (nazywanym dalej zarządzeniem)

stwierdzono, że A. M. w okresie od dnia 8 lutego 1982 r. do dnia 31 maja 2001 r.

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace rybaków morskich na

stanowisku mechanika maszyn przetwórczych, wymienionym w pkt 19, poz. 4,

dziale IV, wykazu B stanowiącym załącznik do zarządzenia.

Sąd drugiej instancji zważył, że świadectwa wykonywania prac w

szczególnych warunkach dnia 31 maja 2001 r. nie można uznać za miarodajne,

ponieważ w świadectwie tym nie określono charakteru pracy wykonywanej przez

wnioskodawcę w spornym okresie według wykazu, działu i pozycji podanych w

rozporządzeniu w sprawie wieku emerytalnego, lecz powołano się jedynie na

zarządzenie resortowe. Z treści dokumentów w postaci: świadectwa pracy z dnia 31

maja 2001 r. (k. 7 akt ZUS t. II), świadectwa wykonywania prac w szczególnych

warunkach z dnia 31 maja 2001 r. (k. 9 akt ZUS t. II) oraz zaświadczeń o

zatrudnieniu i wynagrodzeniu ZUS Rp-7 z dnia 25 września 2001 r. (k. 10-11 akt

ZUS t. I) wynika, że A. M. w spornym okresie był zatrudniony w pełnym wymiarze

4

czasu pracy na stanowisku mechanika maszyn przetwórczych. Składając

wyjaśnienia na rozprawie w sprawie VIII U …/11 w dniu 15 listopada 2011 r.

wnioskodawca wskazał, że cyt. „praca mechanika maszyn przetwórczych jest to

praca rybaka morskiego. Byłem mechanikiem maszyn, które przerabiały ryby. Cały

czas praca była na wodzie”. Na rozprawie apelacyjnej w sprawie III AUa …/12 w

dniu 22 czerwca 2012 r. pełnomocnik wnioskodawcy sprecyzował zaś, że pracował

on na dużych statkach rybackich - przetwórniach i naprawiał znajdujące się tam

maszyny przetwórcze.

W ocenie Sądu Apelacyjnego wprawdzie z przeprowadzonych w sprawie

dowodów jednoznacznie wynika, że A. M. wykonywał w spornym okresie stale i w

pełnym wymiarze czasu pracę mechanika maszyn przetwórczych na

dalekomorskich statkach rybackich - przetwórniach, lecz pracy tej nie można

zakwalifikować jako pracy rybaków morskich, o której mowa w poz. 4, działu IV

„Prace różne”, wykazu B, stanowiącego załącznik do rozporządzenia w sprawie

wieku emerytalnego. Sąd ten podzielił stanowisko, zgodnie z którym za pracę

rybaka morskiego uznać należy jedynie pracę wykonywaną bezpośrednio przy

połowie i wstępnym przetwórstwie ryb. Z uwagi na powyższe zakres pojęcia „pracy

rybaka morskiego” nie można dowolnie rozszerzać na prace wykonywane przez

innych członków załóg statków rybackich, nie związane bezpośrednio z połowem i

wstępnym przetwórstwem ryb. Sąd stwierdził, że zasady logiki i doświadczenia

życiowego nakazują przyjąć, że w przypadku załogi statku rybackiego

(dalekomorskiego) obowiązuje ścisły podział zadań, co oznacza, że poszczególni

członkowie tej załogi są wyspecjalizowani do wykonywania jedynie określonych

czynności. W konsekwencji, w odróżnieniu od małych jednostek rybackich, na

dużych dalekomorskich jednostkach rybackich nie zachodzi sytuacja wzajemnego

przeplatania się funkcji rybaka z innymi funkcjami np. mechanika, czy sternika.

Ponieważ z przeprowadzonego w niniejszej sprawie postępowania dowodowego

jednoznacznie wynikało, że wnioskodawca w spornym okresie zatrudnienia od dnia

8 lutego 1982 r. do dnia 31 maja 2001 r. zajmował się jedynie konserwacją i

naprawami maszyn przetwarzających złowione ryby na dalekomorskich statkach

rybackich - przetwórniach, Sąd przyjął, że ubezpieczony nie zajmował się w tym

okresie bezpośrednio łowieniem i wstępnym przetwórstwem ryb. Sąd

5

przeanalizował także, czy praca wnioskodawcy w spornym okresie na stanowisku

mechanika maszyn przetwórczych stanowiła pracę w szczególnych warunkach w

rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych. W przepisie art. 3 ust.

1 ustawy o emeryturach pomostowych mowa jest o pracach, związanych z

czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem

spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, występujących w przypadku prac

wykonywanych w szczególnych warunkach determinowanych: siłami natury,

wymienionych w art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach pomostowych lub

procesami technologicznymi, o których mowa w art. 3 ust. 2 pkt 2 ustawy o

emeryturach pomostowych. Zdaniem Sądu drugiej instancji nie ulega wątpliwości,

że praca A. M. w okresie zatrudnienia od dnia 8 lutego 1982 r. do dnia 31 maja

2001 r. nie była pracą w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy

o emeryturach pomostowych, ponieważ nie została wymieniona w wykazie prac w

szczególnych warunkach, stanowiącym załącznik nr 1 do ustawy o emeryturach

pomostowych. Pracy tej nie można było zaliczyć do prac rybaków morskich,

wymienionej w pkt 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, nie

stanowiła ona również pracy na statkach żeglugi morskiej, o której mowa w pkt 23

załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, ponieważ żegluga ta

polega na przewozie drogą morską pasażerów lub ładunku i realizowana jest

między portami morskimi za pomocą wyspecjalizowanych statków. W związku z

powyższym brak było podstaw do przyjęcia, że ubezpieczony przed dniem wejścia

w życie ustawy o emeryturach pomostowych wykonywał prace w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy emerytalnej. Tym samym za

niezasadny uznać należało, podniesiony w treści apelacji, zarzut naruszenia prawa

materialnego, a w szczególności art. 3 ust. 1 i 2 oraz pkt 22 załącznika nr 1 ustawy

o emeryturach pomostowych. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny

stwierdził, że dla ustalenia A. M. prawa do emerytury pomostowej nieodzowne jest

łączne spełnienie warunków z art. 49 pkt 1-3 ustawy o emeryturach pomostowych,

w tym wynikającej z treści art. 8 pkt 2 w związku z art. 49 pkt 2 i 3 ustawy o

emeryturach pomostowych, przesłanki posiadania na dzień wejścia w życie tej

ustawy, tj. na dzień 1 stycznia 2009 r. okresu pracy w szczególnych warunkach

6

wynoszącego co najmniej 10 lat, a zatem wobec nie spełniania przez

wnioskodawcy tej przesłanki brak było materialno-prawnych podstaw do przyznania

mu tego świadczenia.

A. M. skargą kasacyjną zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 czerwca 2012 r. zarzucając mu

naruszenia prawa materialnego: - art. 3 ust. 1 i 2 oraz pkt 22 Załącznika nr 1

ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. 2008 r. Nr

237, poz.1656 ze zm.), poprzez błędną jego interpretację, polegającą na uznaniu

przez Sąd Apelacyjny, że praca rybaka morskiego to jedynie praca wykonywana

bezpośrednio przy połowie i wstępnym przetwórstwie ryb, a nie jest nią praca w

charakterze rybaka morskiego na stanowisku mechanika maszyn przetwórczych; -

§ 2 ust. 2 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz. U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43 ze zm.) w związku art. 32

ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (t.j. : Dz. U. 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) oraz art. 3

ust. 7 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, poprzez

błędną interpretacje i uznanie, że praca ubezpieczonego nie była pracą

wykonywaną w szczególnych warunkach; - § 1 ust. 2 Rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w

związku art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art. 3 ust. 7 ustawy z dnia 19 grudnia

2008 r. o emeryturach pomostowych, poprzez niewłaściwe zastosowanie i wskutek

tego pominięcie przez Sąd Apelacyjny wykazu stanowisk pracy, na których są

wykonywane prace w szczególnych warunkach w resorcie gospodarki morskiej,

zgodnie z Zarządzeniem nr 24 Ministra - kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z

dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach

w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej, wydanym na podstawie

przedmiotowego Rozporządzenia.

Ubezpieczony wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu

7

Sądowi do ponownego rozpoznania lub przyznanie ubezpieczonemu A. M. prawa

do emerytury pomostowej oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego,

zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieusprawiedliwiona. Nie jest uprawnione przyjęcie

założenia, że wszyscy pracownicy wchodzący w skład załogi morskiego statku

rybackiego wykonują pracę w tych samych ciężkich i szkodliwych dla zdrowia

warunkach. W takiej sytuacji nieracjonalne byłoby różnicowanie ich uprawnień do

nabycia wcześniejszej emerytury na podstawie załącznika (zawierającego wykaz A

i B) do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze oraz załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach

pomostowych. Nie można utożsamiać wszystkich prac rybaków morskich, a więc

wszelkich czynności związanych z wykonywaniem rybołówstwa morskiego, z

pracami wykonywanymi na stanowisku rybaka. Uznanie danej pracy za pracę

rybaka morskiego nie rozstrzyga kwestii związanych ze zdefiniowaniem i

kwalifikacją prac o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu

uciążliwości lub wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej ze względu

na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w rozumieniu art. 32 ust. 2 ustawy

emerytalnej. Tymczasem to te właśnie kryteria, a nie stwierdzenie posiadania

odpowiednich kwalifikacji do zajmowania stanowisk na statku, decydują o

zakwalifikowaniu prac danego rodzaju do prac wymienionych w wykazach A lub B

załącznika do rozporządzenia, których wykonywanie uprawnia do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym, przy uwzględnieniu stopnia ich wpływu na

wcześniejszą utratę zdolności do wykonywania zatrudnienia. Właśnie z uwagi na

wskazane przesłanki nie wszystkie prace rybaków morskich zostały ujęte w dziale

IV wykazu B załącznika do rozporządzenia, ale tylko te charakteryzujące się

szczególnie wysokim stopniem szkodliwości i uciążliwości, bądź wymagające

szczególnie wysokiej sprawności psychofizycznej. Dla oceny zasadności poglądu

skarżącego, że wykonywana przez niego praca mechanika maszyn przetwórczych

8

na dalekomorskich statkach rybackich – przetwórniach odpowiadała charakterowi i

rodzajowi pracy na stanowisku rybaka wymienionym w wykazie B, dział IV, poz. 4

powołanego wyżej załącznika do rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, pomocniczo należy odwołać się do obowiązujących w spornych

okresach przepisów określających kwalifikacje zawodowe członków załóg polskich

statków morskich, wymagane do zajmowania stanowisk oficerskich i nieoficerskich

(marynarskich, rybackich) w poszczególnych służbach. I tak, w § 58 rozporządzenia

Ministra Żeglugi z dnia 30 października 1971 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych

członków załóg polskich statków morskich (Dz. U. Nr 33, poz. 299 ze zm.) w służbie

pokładowej rybaków pełnomorskich ustalono, między innymi, stanowiska:

młodszego rybaka, rybaka i starszego rybaka, natomiast w § 62 ust. 1 i § 64 ust. 3 -

w służbie mechanicznej i elektrycznej: między innymi stanowisko motorzysty

okrętowego mogącego pełnić również funkcję kierownika maszyny lub zastępcy

kierownika maszyny. Podobnie kwestię tę regulowało w § 54, 58 i 61 ust. 3

rozporządzenie Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 17

sierpnia 1983 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych członków polskich statków

morskich (Dz. U. Nr 52, poz. 232 ze zm.) oraz w § 26, 27, 30 i 31 rozporządzenie z

dnia 23 maja 1992 r. Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej w sprawie

kwalifikacji zawodowych i składu załóg polskich statków morskich (Dz. U. Nr 49,

poz. 227 ze zm.). Wszystkie te akty prawne jednoznacznie rozróżniały stanowiska

w specjalności pokładowej (w służbie pokładowej) od stanowisk w innych

specjalnościach (służbach), w tym w specjalności mechanicznej (w służbie

mechanicznej). Zasada podziału służb na, między innymi, pokładową i

mechaniczną została utrzymana również w rozporządzeniu Ministra Transportu i

Gospodarki Morskiej z dnia 24 sierpnia 2000 r. w sprawie wyszkolenia i kwalifikacji

zawodowych, pełnienia wacht oraz składu załóg statków morskich o polskiej

przynależności (Dz. U. Nr 105, poz. 1117), przewidującego w ramach tej pierwszej

między innymi - stanowiska rybaka i starszego rybaka (§ 38) oraz w drugiej -

motorzysty i kierownika maszyny (§ 49). Skoro więc do prac rybaków morskich

objętych wykazem B załącznika do rozporządzenia zaliczone zostały prace

wynikające z rodzaju czynności wykonywanych na ustalonym w służbie pokładowej

9

stanowisku rybaka (niewątpliwie prace wykonywane bezpośrednio przy połowie

ryb), to prace rybaków morskich wykonywane na stanowiskach ustalonych w dziale

służby mechanicznej i sprowadzające się - jak sam wnioskodawca określił swoje

podstawowe obowiązki na tych stanowiskach - do obsługi oraz dozoru maszyn, nie

mogą być uznane za prace na stanowisku rybaka i objęte wykazem B, ale

podlegają zakwalifikowaniu do prac rybaków morskich objętych wykazem A

załącznika do rozporządzenia. Mając na uwadze, że w świetle art. 3 ust. 7 ustawy o

emeryturach pomostowych nie ulega wątpliwości, że przesłankę posiadania przez

wnioskodawcę co najmniej 10 - letniego okresu pracy w szczególnych warunkach

lub o szczególnym charakterze analizować należy przez pryzmat przepisów art. 3

ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych, jak i (w stosunku do okresów

przypadających przed dniem wejścia w życie ustawy) art. 32 i 33 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.

U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Z kolei Przepis art. 32 ust. 4 ustawy

emerytalnej w zakresie rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, na podstawie

których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, odsyła

do przepisów dotychczasowych, w tym do przepisów rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W tej

sytuacji praca ubezpieczonego w spornym okresie na stanowisku mechanika

maszyn przetwórczych na dalekomorskich statkach rybackich – przetwórniach nie

mogła zostać zaliczona do prac rybaków morskich, wymienionej w pkt 22

załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, nie stanowiła ona również

pracy na statkach żeglugi morskiej, o której mowa w pkt 23 załącznika nr 1 do

ustawy o emeryturach pomostowych, ponieważ żegluga ta polega na przewozie

drogą morską pasażerów lub ładunku i realizowana jest między portami morskimi

za pomocą wyspecjalizowanych statków. W związku z powyższym brak było

podstaw do przyjęcia, że ubezpieczony przed dniem wejścia w życie ustawy o

emeryturach pomostowych wykonywał prace w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach

pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy emerytalnej.

10

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c.