II UK 381/12

Sygn. akt II UK 381/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z wniosku E. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 czerwca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 15 kwietnia 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił ubezpieczonej E.K. prawa do emerytury z tytułu pracy w warunkach

szczególnych z uwagi na to, że nie udokumentowała ona wymaganego 15 -

2

letniego okresu tej pracy. Organ rentowy nie uwzględnił w wymaganym stażu pracy

okresu zatrudnienia wnioskodawczyni w S. G. S.A. od 18 września 1978 r. do 30

listopada 1979 r., od 15 grudnia 1979 r. do 22 października 1981 r., od 1 września

1982 r. do 4 czerwca 1984 r. oraz od 5 marca 1985 r. do 31 grudnia 1998 r. W

wyniku wniesienia przez ubezpieczoną odwołania, organ rentowy wydał kolejną

decyzję z dnia 14 czerwca 2010 r., w której ponownie odmówił wnioskodawczyni

prawa do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych z uwagi na

okoliczności wskazane w poprzedniej decyzji oraz ze względu na nierozwiązanie

przez ubezpieczoną stosunku pracy.

Uwzględniając odwołania ubezpieczonej, Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z dnia 23 listopada 2011 r. zmienił

zaskarżone decyzje w ten sposób, że przyznał wnioskodawczyni E. K. prawo do

emerytury począwszy od 1 kwietnia 2010 r.

Swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji oparł o następujące ustalenia

faktyczne i rozważania prawne. Ubezpieczona E. K., urodzona 22 marca 1955 r.,

na dzień 1 stycznia 1999 r. udowodniła wymagany 20-letni okres składkowy i

nieskładkowy, a nadto nie jest członkiem OFE. Ubezpieczona była zatrudniona w

przedsiębiorstwie S. G. S.A. od 18 września 1978 r. do 23 marca 2010 r. i w tym

czasie, w okresach od 18 września 1978 r. do 30 listopada 1979 r., od 15 grudnia

1979 r. do 22 października 1981 r., od 1 września 1982 r. do 4 czerwca 1984 r., od

5 marca 1985 r. do 30 września 1988 r. oraz od 1 czerwca 1991 r. do 8 czerwca

2004 r. wykonywała pracę w pełnym wymiarze czasu na stanowiskach: starszego

referenta do spraw organizacji i zarządzania, specjalisty do spraw organizacji i

zarządzania, specjalisty do spraw organizacji i normowania pracy oraz specjalisty

do spraw marketingu i organizacji. Nadto, w okresie od 9 czerwca 2004 r. do 28

września 2006 r. ubezpieczona wykonywała w pełnym wymiarze czasu pracę na

stanowisku dyrektora do spraw ekonomicznych, a następnie w okresie od 29

września 2006 r. do 31 grudnia 2006 r. na stanowisku głównego specjalisty do

spraw handlowych. W wyżej wymienionych przedziałach czasu ubezpieczona

opracowywała normy stanowisk pracy w dziale produkcyjnym mając bezpośredni

kontakt ze stanowiskami, na których odbywała się produkcja siarki. Normowała

czas pracy aparatowych, maszynistów stacji pomp, operatorów, koparek,

3

taśmociągów i urządzeń oraz robiła pomiary zapylenia na stanowiskach pracy,

które są objęte wykazem prac w szczególnych warunkach. W całym zakładzie

pracy występowały warunki szkodliwe, a przekroczenia stężeń pyłów siarki

występowały również w odległości 1 km poza terenem zakładu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, iż odwołanie E. K.

zasługuje na uwzględnienie, albowiem ubezpieczona spełnia wszelki przesłanki dla

przyznania jej dochodzonego świadczenia w świetle art. 184 w związku z art. 32 ust

1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm., dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS).

Fakt zatrudnienia ubezpieczonej w spornych okresach w warunkach

szczególnych został potwierdzony stosownym świadectwem pracy z dnia 23 marca

2010 r., wystawionym przez S. G. S.A. oraz zeznaniami świadków M. G. oraz H. W.

Wykonywane przez odwołującą się prace w szczególnych warunkach odpowiadają

zaś pracom wymienionym w dziale XIV poz. 24 wykazu A stanowiącego załącznik

do rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze („kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i

usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako

podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie”).

Apelację od wyroku wywiódł pozwany organ emerytalny.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 27

czerwca 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.

Sąd drugiej instancji podkreślił, iż bezsporne w sprawie było, że

wnioskodawczyni w dniu złożenia wniosku o emeryturę, tj. 24 marca 2010 r.

ukończyła 55 rok życia, na dzień 1 stycznia 1999 r. udowodniła wymagany 20-letni

okres składkowy i nieskładkowy oraz nie jest członkiem OFE. Uszło jednak uwadze

Sądu pierwszej instancji, iż na dzień złożenia wniosku o emeryturę, na dzień

wydania zaskarżonych decyzji i na dzień wyrokowania w sprawie, E. K.

pozostawała nieprzerwanie w stosunku pracy. Jak przyznała na rozprawie

apelacyjnej, w dniu 23 marca 2010 r. rozwiązała stosunek pracy, a w dniu 24 marca

2010 r. złożyła wniosek o emeryturę i jednocześnie ponownie nawiązała stosunek

4

pracy z S. G. S.A. i pozostaje w zatrudnieniu do chwili obecnej. Tym samym nie

została spełniona jedna z przesłanek nabycia prawa do emerytury z mocy art. 184

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wobec nierozwiązania przez ubezpieczoną

stosunku pracy, zbędnym było badanie, czy apelująca legitymuje się wymaganym

15 letnim stażem pracy w warunkach szczególnych. Podkreślić należy, iż sąd

ubezpieczeń społecznych rozpoznając odwołanie od decyzji organu emerytalnego

rozstrzyga o prawie ubezpieczonego do określonego świadczenia - w niniejszym

przypadku o prawie do emerytury. Nie jest dopuszczalne w sprawie z zakresu

ubezpieczeń społecznych wydanie wyroku ustalającego spełnienie przez

wnioskodawcę niektórych warunków wymaganych do nabycia prawa do

świadczenia lub wyroku przyznającego to świadczenie pod warunkiem spełnienia

pozostałych przesłanek. Warunki nabycia prawa do wcześniejszej emerytury muszą

być spełnione łącznie w chwili wydania decyzji przez organ rentowy. W

postępowaniu odwoławczym od decyzji odmawiającej prawa do tego świadczenia

sąd ubezpieczeń społecznych ocenia bowiem legalność decyzji według stanu

rzeczy istniejącego w chwili jej wydania. Jak wynika z przedstawionych rozważań,

rozwiązanie stosunku pracy przez osoby ubiegające się o nabycie świadczenia

emerytalnego na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest

warunkiem niezbędnym do nabycia prawa do emerytury. Ubezpieczona warunku

tego nie spełniła, bowiem od dnia 24 marca 2010 r. pozostaje w stosunku pracy. W

tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie

ubezpieczonej.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną ubezpieczonej. Skargę

oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 184 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, przez błędną jego wykładnię, co w konsekwencji

doprowadziło do odmowy ustalenia wnioskodawczyni prawa do emerytury.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy przez przyznanie E. K. prawa do emerytury w obniżonym wieku z tytułu

pracy w warunkach szczególnych oraz zasądzenie od organu rentowego na jej

rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym także kosztów zastępstwa

procesowego w kwocie 885,60 zł; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

5

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

W uzasadnieniu podstawy skargi kasacyjnej wskazano, iż okolicznością

bezsporną jest, że na dzień 1 stycznia 1999 r. E. K. udowodniła wymagany 20-letni

okres składkowy i nieskładkowy oraz nie przystąpiła do OFE. Co więcej, na dzień

złożenia wniosku o emeryturę, o której mowa w art. 184 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, tj. na dzień 24 marca 2010 r. ubezpieczona ukończyła wymagany

przepisami ustawy wiek, jak również legitymowała się 15-letnim stażem pracy w

warunkach szczególnych. Powyższe potwierdził w swym orzeczeniu Sąd Okręgowy

- Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G., który wyrokiem z dnia 23 listopada

2011 r. przyznał odwołującej się prawo do tzw. wcześniejszej emerytury. Jednak

Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem, oparłszy się na zgoła odmiennych niż

podnoszone przez organ rentowy przyczynach, uwzględnił wniesioną przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych apelację i oddalił odwołanie. W uzasadnieniu wyżej

wskazanego orzeczenia Sąd Apelacyjny wskazał, że w jego ocenie, powódka nie

spełniła kumulatywnych przesłanek warunkujących nabycie prawa do emerytury na

podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jako że 24 marca 2010 r.

ponownie podjęła ona zatrudnienie, a zatem nie rozwiązała stosunku pracy.

Zdaniem skarżącej, ustawodawca posłużył się w powołanym przepisie zwrotem

„rozwiązanie stosunku pracy”, a nie zwrotem „niepozostawanie w stosunku pracy”.

Oznacza to, że tak jak w przypadku tzw. normalnej emerytury oraz większości

pozostałych „emerytur wcześniejszych", ewentualne pozostawanie w stosunku

pracy, a zatem osiąganie z tego tytułu dochodów, może mieć wpływ tylko na fakt

pobierania lub zawieszenia pobierania świadczenia emerytalnego. Gdyby nawet

przyjąć, że wykładnia gramatyczna zwrotu „rozwiązanie stosunku pracy” prowadzi

do wniosku, jakoby warunek ten był elementem niezbędnym, by móc ustalać prawo

ubezpieczonego do emerytury, to w świetle norm obowiązujących w

demokratycznym państwie prawa, jakim jest Rzeczypospolita Polska, wniosek ten

bezwzględnie nie może się ostać. W przypadku art. 184 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS już systematyka budowy tego przepisu skłania do poglądu, że

warunek rozwiązania stosunku pracy nie jest związany z przyznaniem prawa do

emerytury, lecz z wypłacaniem tego świadczenia. W ocenie skarżącej, świadczy o

6

tym fakt, iż podstawowe warunki uzasadniające staranie się o emeryturę

ustawodawca wyszczególnia w ustępie pierwszym tego artykułu, natomiast dopiero

ust. 2 mówi o konieczności rozwiązania stosunku pracy. Z tego powodu nie jest

wykluczona poprawna wykładnia, zgodnie z którą warunek rozwiązania stosunku

pracy jest elementem, od którego zależy wyłącznie pobieranie emerytury. Na taki

kierunek wykładni wskazuje również ratio legis omawianej normy prawnej. Trudno

sobie wyobrazić, aby ustawodawca świadomie i celowo tworzył warunek, który

będzie powodował negatywne konsekwencje dla ubezpieczonych starających się o

przyznanie im przedmiotowego świadczenia. Posługując się sformułowaniem

„rozwiązania stosunku pracy”, ustawodawca ograniczył zakres kognicji sądów do

badania li tylko okoliczności rozwiązania stosunku pracy w dacie niezbędnej dla

badania wszystkich materialnoprawnych przesłanek prawa do świadczenia

zawartych w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem słuszny jest zarzut

naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Wyjaśniając cel ustawy o emeryturach i rentach z FUS, Trybunał

Konstytucyjny w wyrokach z dnia 22 czerwca 1999 r., K 5/99 (OTK 2000 ,nr 5, poz.

100, z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99 (OTK 2000 nr 1, poz. 1) oraz z dnia 12

września 2000 r., K 1/00 (OTK 2000, nr 6, poz. 185) stwierdził, że było nim

wprowadzenie stabilnego systemu ubezpieczeń społecznych, w którym

urzeczywistnione zostałoby prawo do zabezpieczenia społecznego w istniejących

warunkach demograficznych i gospodarczych przez wprowadzenie efektywnego

systemu emerytalno-rentowego, opartego na jednolitych zasadach dla wszystkich

ubezpieczonych. Realizacji tego celu służyło m. in. ograniczenie stworzonego w

poprzednio obowiązującym systemie ubezpieczeń społecznych zbyt szerokich

możliwości wcześniejszego przechodzenia na emeryturę i obniżania wieku

emerytalnego dla szeregu grup zawodowych. Nowy system emerytalny musiał przy

tym przewidywać rozwiązania przejściowe, przy zachowaniu „zasady ewolucyjnego

kształtowania uprawnień emerytalnych”, które wymagały uwzględnienia praw

7

wcześniej nabytych lub ich uzasadnionych ekspektatyw, znajdujących pokrycie w

składkach na ubezpieczenie emerytalne. Dopiero taki sposób realizacji założeń

ustawy o emeryturach i rentach mógł być bowiem uznany za zgodny z wartościami

i normami konstytucyjnymi.

Zamiar ustawodawcy stopniowego „wygaszania” dotychczasowych

szczególnych uprawnień emerytalnych niektórych ubezpieczonych, w tym

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, znalazł swoje odzwierciedlenie w strukturze ustawy o emeryturach i

rentach z FUS. W ostateczności ustawa zachowała dotychczasowe zasady

przechodzenia na wcześniejszą emeryturę dla zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze pracowników urodzonych przed dniem

1 stycznia 1949 r. (art. 32), ograniczając jednocześnie możliwości przechodzenia

na emeryturę na uprzywilejowanych zasadach dla będących pracownikami

ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia

1969 r. (art. 46 ust. 1). Obie regulacje mają przejściowy charakter, gdyż pierwsza

dotyczy tych ubezpieczonych, którzy w dniu wejścia ustawy w życie osiągnęli wiek

co najmniej 50 lat, druga natomiast odnosi się do tych ubezpieczonych, którzy

przesłanki nabycia prawa do wcześniejszej emerytury spełnią do końca 2007 r.

Ustawa o emeryturach i rentach w obejmującym przepisy przejściowe rozdziale 2

działu X zawiera szczególną regulację intertemporalną dotyczącą niektórych

ubezpieczonych zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze przed dniem 1 stycznia 1999 r. Mianowicie w zawartym z tym rozdziale

art. 184 zostało przewidziane prawo do wcześniejszej emerytury dla zamkniętego

katalogu ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy w dniu

wejścia ustawy w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w

przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż

60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o

którym mowa w art. 27 (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla

mężczyzn). Takim ubezpieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku

przewidzianego w art. 32 ustawy pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego

funduszu emerytalnego oraz (do dnia 1 stycznia 2013 r., tj. do wejścia w życie

8

ustawy z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz.

637) rozwiązania stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego

pracownikiem. Art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie odsyła w

zakresie warunków nabycia prawa do wcześniejszej emerytury do art. 32 ustawy,

jak czyni to art. 46, lecz ustanawia własne przesłanki nabycia tego prawa. Odnosi

się on do tych ubezpieczonych urodzonych poczynając od dnia 1 stycznia 1949 r.,

którzy w dniu wejścia ustawy w życie nie osiągnęli jeszcze wymaganego wieku,

lecz w całości spełnili do tej daty ustawowo określone wymagania stażowe, a co za

tym idzie - ich uprawnienie emerytalne na podstawie dotychczasowych zasad

znajdowało pokrycie w odprowadzonych do dnia 31 grudnia 1998 r. składkach na

ubezpieczenie społeczne. Tacy ubezpieczeni mogą zatem realizować prawo do

emerytury na „starych” zasadach, po osiągnięciu wieku emerytalnego określonego

w art. 32 ustawy. Rozważając kwestię znaczenia zawartego w art. 184 ust. 1

ustawy zwrotu „osiągnięcie wieku przewidzianego w art. 32” w judykaturze

zauważa się, iż przepis art. 32 ustawy w ust. 1 posługuje się pojęciem „wieku

niższego niż określony w art. 27 pkt 1 ustawy” (co najmniej 60 lat dla kobiet i co

najmniej 65 lat dla mężczyzn), a w ust. 4 stanowi, że wiek emerytalny, o którym

mowa w ust. 1, a także rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie

których przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych, tj. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Resumując, prawo do emerytury z art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS nabywa ubezpieczony urodzony po dniu 31 grudnia 1948 r., który w dniu

wejścia w życie ustawy spełnił określone w niej warunki stażowe, a po tej dacie

osiągnął wymagany wiek, niezależnie od tego, czy w chwili osiągnięcia tego wieku

wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub był pracownikiem wykonującym

inną pracę, czy też pozostawał w zatrudnieniu na innej podstawie niż stosunek

pracy bądź nie pozostawał w jakimkolwiek zatrudnieniu, z tym, że w przypadku

pozostawania w stosunku pracy prawo do emerytury uzależnione było od jego

rozwiązania (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2007 r., II UZP 14/06,

9

OSNP 2007, Nr 13-14, poz. 199 oraz wyroki tego Sądu z dnia 18 lipca 2007 r., I UK

62/07, OSNP 2008, nr 17-18, poz. 269, z dnia 6 grudnia 2007 r., I UK 132/07, LEX

nr 621798, z dnia 21 maja 2009 r., II UK 370/08, OSNP 2011, nr 1 - 2, poz. 20 i z

dnia 14 czerwca 2012 r., I UK 1/12, LEX nr 1229806). Osiągnięcie do dnia 1

stycznia 1999 r. okresu pracy w szczególnych warunkach, o którym mowa w art.

184 ustawy, wyłącza przy tym ponowne ustalanie tego okresu po osiągnięciu wieku

emerytalnego według zasad wynikających z art. 32 ust. 1a pkt 1 tego aktu (wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 313/09, OSNP 2011 nr 19 - 20,

poz. 260 i z dnia 13 lipca 2011 r., I UK 12/11, LEX nr 989126).

Wbrew twierdzeniom skarżącej, zawarte do dnia 1 stycznia 2013 r. w

przepisie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wymaganie rozwiązania

stosunku pracy stanowiło przesłankę nabycia prawa do wcześniejszej emerytury a

nie kryterium zawieszenia tego prawa, jak ma to miejsce w przypadku art. 103a,

zamieszczonego w działu VIII rozdziale 2 ustawy zatytułowanym „Zawieszanie i

zmniejszanie świadczeń”. Dowodzi tego literalne brzmienie przepisu i jego

usytuowanie w ustawie. Tak też przepis ten był interpretowany przez judykaturę

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2007 r., I UK 132/07, LEX nr 621798 i z

dnia 27 lipca 2012 r., I UK 82/12, niepublikowany oraz postanowienie z dnia 19

stycznia 2012 r., I UK 325/11, LEX nr 1125267).

Pozostaje zatem dokonać wykładni użytego w komentowanym przepisie

zwrotu „rozwiązanie stosunku pracy”, a ściślej – daty, na jaką powinno ono

przypaść.

Godzi się zauważyć, że zgodnie z art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem

spełnienia wszystkich warunków wymaganych do jego nabycia. Wówczas też, na

wniosek osoby uprawnionej, organ rentowy wydaje decyzję o przyznaniu tego

prawa (art. 116 i art. 118 ustawy). Niespełnienie przez ubezpieczonego

ustawowych warunków koniecznych do przyznania świadczenia powoduje wydanie

decyzji odmownej, również wtedy, gdy niespełniona została tylko jedna z

przesłanek nabycia prawa do świadczenia, np. rozwiązanie stosunku pracy.

Wypada dodać, iż w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych postępowanie

sądowe wszczyna się na skutek odwołania wniesionego od decyzji organu

10

rentowego, które zastępuje pozew. Kognicję sądu ubezpieczeń społecznych

określa art. 476 § 2 w związku z art. 4779

k.p.c. W świetle powyższych unormowań

sąd ten rozpoznaje odwołania od decyzji organów rentowych w wymienionych w

powołanych przepisach sprawach, m.in. dotyczących emerytur i rent. W judykaturze

utrwalony jest pogląd, w myśl którego zakres rozpoznania i orzeczenia (przedmiot

sporu) w tych sprawach wyznaczony jest w pierwszej kolejności przedmiotem

decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych, a w

drugim rzędzie przedmiotem postępowania sądowego determinowanego zakresem

odwołania od tejże decyzji (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2000 r., II

UKN 685/99, OSNP 2002 nr 5, poz. 121 oraz postanowienia z dnia 13 maja 1999 r.,

II UZ 52/99, OSNP 2000 nr 15, poz. 601 i z dnia 13 października 2009 r., II UK

234/08, LEX nr 553692). W postępowaniu odrębnym w sprawie z zakresu

ubezpieczeń społecznych, toczącym się z odwołania od decyzji organu rentowego

wydanej na wniosek o przyznanie emerytury lub renty, niedopuszczalne jest

przedmiotowe przekształcenie roszczenia w trybie art. 193 k.p.c. przez żądanie

ustalenia tylko niektórych przesłanek warunkujących prawo do świadczenia (wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 17 grudnia 1998 r., I PKN 434/97, OSNP 1998 nr 21,

poz. 627; z dnia 23 lutego 1999 r., I PKN 597/98, OSNP 2000, nr 8, poz. 301; z

dnia 12 stycznia 2005 r., I UK 160/04, OSNP 2005, nr 16, poz. 255; z dnia 9

października 2006 r., II UK 65/06, OSNP 2007, nr 19 - 20, poz. 298 i z dnia 19

października 2010 r., II UK 108/10, LEX nr 688682). Wyrok ustalający istnienie lub

nieistnienie stosunku prawnego lub prawa jest dopuszczalny w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych wyjątkowo i tylko wówczas, gdy przepis tak stanowi, np.

w sprawach o ustalenie istnienia lub nieistnienia obowiązku ubezpieczenia,

obowiązku opłacania składek, zwrotu nienależnego świadczenia. Natomiast regułą

jest, że sąd ubezpieczeń społecznych w trybie rozpoznania odwołania od decyzji

organu rentowego „przyznaje” konkretne świadczenie lub określa jego wysokość

(wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2008 r., I UK 267/07, LEX nr 607443). Nie

jest zatem dopuszczalne w tej kategorii spraw wydanie wyroku ustalającego

spełnienie przez ubezpieczonego niektórych przesłanek wymaganych do nabycia

prawa do świadczenia lub wyroku przyznającego to świadczenie pod warunkiem

spełnienia pozostałych kryteriów w przyszłości (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9

11

lutego 2010 r., I UK 262/09, LEX nr 585728; z dnia 9 marca 2010 r., I UK 267/09,

Monitor Prawa Pracy 2010 nr 7, s. 382 i z dnia 7 kwietnia 2011 r., I UK 363/10,

LEX nr 863948).

Co do zasady w postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych badaniu podlega legalność decyzji według stanu faktycznego i

prawnego istniejącego w chwili jej wydania (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10

marca 1998 r., II UKN 555/97, OSNAPiUS 1999, nr 5, poz. 181; z dnia 20 maja

2004 r., II UK 395/03, OSNP 2005 nr 3, poz. 43; z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK

152/04, OSNP 2005 nr 17, poz. 273; z dnia 2 lutego 2007 r., III UK 25/07, OSNP

2008 nr 19 – 20, poz. 293), aczkolwiek nie ma przeszkód, aby sąd ubezpieczeń

społecznych przyznał prawo do emerytury na podstawie art. 184 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS w razie spełnienia warunku rozwiązania stosunku

pracy - przy stwierdzeniu spełnienia pozostałych przesłanek nabycia prawa do

świadczenia - po złożeniu wniosku, a przed wydaniem decyzji przez organ rentowy

lub nawet w trakcie postępowania sądowego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12

kwietnia 2012 r., II UK 235/11 i z dnia 8 stycznia 2013 r., I UK 362/12,

niepublikowane).

Skoro zgodnie z art. 100 ustawy o emeryturach i rentach z FUS prawo do

świadczenia (in abstracto) powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków

wymaganych do jego nabycia, to w przypadku emerytury, o jakiej mowa w art. 184

ustawy - mając na uwadze, że wskazane w tym przepisie kryterium okresów

składkowych i nieskładkowych oraz stażu pracy w szczególnych warunkach

powinno być spełnione do chwili wyjścia w życie ustawy, tj. 1 stycznia 1999 r. -

dniem tym jest dzień ziszczenia się pozostałych warunków określonych w tym

przepisie, czyli osiągnięcie przez wnioskodawcę wieku emerytalnego, jeśli nie

pozostawał w stosunku pracy i nie był członkiem otwartych funduszy emerytalnych.

W przeciwnym razie prawo do emerytury z tego przepisu powstaje dopiero po

rozwiązaniu wszystkich stosunków pracy, w jakich ubezpieczony pozostawał w dniu

osiągnięcia wieku emerytalnego lub w dniu złożenia wniosku o przekazanie

środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym. Tak

nabyte prawo podlega ochronie i nie zostaje utracone w razie późniejszego

nawiązania nowego stosunku pracy z tym samym lub innym pracodawcą . Decyzja

12

przyznająca prawo do emerytury ma bowiem deklaratywny charakter. Potwierdza

ona fakt nabycia przez wnioskodawcę prawa do świadczenia, które następuje w

dniu spełnienia wszystkich przesłanek jego powstania. Jak słusznie zauważyła

skarżąca, art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia nabycie prawa

do emerytury od jednorazowego rozwiązania stosunku (stosunków) pracy, nie

stawia natomiast wymagania dalszego niepozostawania w zatrudnieniu w dacie

złożenia wniosku emerytalnego lub wydania decyzji przez organ rentowy. Przyjęcie

odmiennej, rozszerzającej wykładni art. 184 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS w jego brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r., oznaczałoby

ustanawianie dodatkowych kryteriów nabycia uprawnień emerytalnych z tego

przepisu.

Prawdą jest, że w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22

lutego 2012 r., II UK 274/11 (LEX nr 1215285) wyrażono pogląd, że pozostawanie

w ciągłym zatrudnieniu po pozornym rozwiązaniu stosunku pracy u

dotychczasowego pracodawcy wyklucza nabycie prawa emerytury na podstawie

art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Motywując swoje stanowisko w tej

kwestii Sąd Najwyższy zauważył, że nie powinno budzić żadnych wątpliwości, iż do

rozwiązania stosunku pracy dochodzi wtedy, gdy w stosunku pracy o charakterze

ciągłym występuje realna przerwa w świadczeniu pracy, wynosząca co najmniej 1

dzień roboczy. Wykluczone jest deklarowane rozwiązanie stosunku pracy dla celów

emerytalnych, który w dalszym ciągu trwa i jest nieprzerwanie realizowany. Bez

przerwania ciągłości zatrudnienia nie może być mowy o rozwiązaniu nieprzerwanie

trwającego stosunku pracy. Zdaniem Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą

sprawę, tak stanowcze stwierdzenie nie znajduje oparcia w brzmieniu powołanego

przepisu. Przepis stanowi wszak o „rozwiązaniu stosunku pracy” a nie o

„przerwaniu ciągłości zatrudnienia”, które po rozwiązaniu danego stosunku pracy

może być podjęte w ramach kolejnego stosunku nawiązanego przez strony.

Określenie zaś koniecznej przerwy w zatrudnieniu na co najmniej jeden dzień

roboczy ma zupełnie dowolny charakter. Warto przy tym zauważyć, że powołane

postanowienie zapadło w sprawie, w której sąd drugiej instancji stwierdził

pozorność rozwiązania stosunku pracy przez wnioskodawcę ubiegającego się o

prawo do emerytury z art. 184 ustawy. Tymczasem w niniejszym przypadku w

13

ogóle nie został podniesiony zarzut określonej w art. 83 k.c. wady oświadczeń woli

stron stosunku pracy o jego rozwiązaniu, a Sąd Apelacyjny nie prowadzi

postępowania i nie dokonał żadnych ustaleń w tym zakresie. Tymczasem

stwierdzenie pozorności oświadczenia woli jest kwestią stanu faktycznego a nie

prawnego, która podlega ustaleniu przez sądy powszechne i nie jest objęta

kontrolą kasacyjną ( wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 stycznia 1997 r., I CKN

51/96, OSNC nr 6-7, poz. 179; z dnia 6 listopada 1996 r., II UKN 9/96, OSNP 1997

nr 11, poz. 201; z dnia 10 września 1999 r., II UKN 7/99, OSNP 2000 nr 23, poz.

865).

Wracając na grunt niniejszej sprawy wypada stwierdzić, że przy założeniu

posiadania przez E. K. w dniu 1 stycznia 1999 r. 20 letniego okresu składkowego i

nieskładkowego oraz 15 letniego stażu pracy w szczególnych warunkach, a nadto

przy bezspornej okoliczności nieprzystąpienia ubezpieczonej do otwartego

funduszu emerytalnego, wnioskodawczyni spełniła pozostałe warunki nabycia

prawa do emerytury z art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w dniu 23

marca 2010 r., gdyż w tej dacie – po ukończeniu dzień wcześniej wieku 55 lat –

rozwiązała stosunek pracy ze swoim jedynym pracodawcą. Tak nabytego prawa nie

pozbawił jej fakt nawiązania następnego dnia kolejnego stosunku pracy z tym

samym podmiotem oraz pozostawania w zatrudnieniu w dacie złożenia wniosku

emerytalnego i wydania przez organ rentowy zaskarżonej decyzji.

Rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji oparte na błędnej subsumpcji

przepisu art. 184 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (w jego brzmieniu

obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r.) do tak ustalonego stanu faktycznego

nie może się ostać. Sąd drugiej instancji nie odniósł się natomiast do zarzutów

apelacji dotyczących spornego między stronami stażu pracy ubezpieczonej w

warunkach szczególnych. Dopiero wyjaśnienie tej kwestii pozwoli zaś na

prawidłowe rozstrzygnięcie o uprawnieniach emerytalnych skarżącej, wywodzonych

z tego przepisu.

Mając powyższe na uwadze, z mocy art. 398¹⁵ § k.p.c. oraz art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 398²¹ k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

14