V CSK 328/12

Sygn. akt V CSK 328/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa A. P.

przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Okręgowemu w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 marca 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa -

- Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa w W. kwotę 300

(trzysta) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód A. P. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - Sądu

Okręgowego w W. kwoty 2.411,88 zł z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia

pozwu tytułem odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem niezgodnego z

prawem rozstrzygnięcia – w przedmiocie wniosku restytucyjnego - zawartego w

prawomocnym wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 15 stycznia 2009 r., o sygn.

akt …289/09.

Wyrokiem z dnia 10 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w W. uwzględnił

powództwo. Ustalił, że w dniu 2 grudnia 2003 r. Ogólnopolski Związek Zawodowy -

Organizacja Zakładowa (OAZZ) przy Politechnice […] w W., działając na rzecz

pracownika A. P., wniósł pozew przeciwko Politechnice […], w którym domagał się

orzeczenia o bezskuteczności dokonanego wypowiedzenia umowy o pracę, a po

upływie okresu wypowiedzenia - przywrócenia do pracy na poprzednio zajmowane

stanowisko. W dniu 27 września 2004 r. A. P. przystąpił do udziału w postępowaniu

w charakterze powoda, popierając zgłoszone przez występującą w jego imieniu

OAZZ roszczenie. Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy oddalił

powództwo o przywrócenie do pracy (pkt l) i zasądził od strony pozwanej na rzecz

powoda kwotę 4.773,60 zł w związku z nieprawidłowym rozwiązaniem umowy o

pracę za wypowiedzeniem (pkt II) oraz wyrokowi, w punkcie II, nadał rygor

natychmiastowej wykonalności do kwoty 1.591,20 zł brutto (pkt III). Wyrokiem z

dnia 26 kwietnia 2007 r., Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok Sądu

Rejonowego w ten sposób, że przywrócił powoda do pracy u pozwanej na

poprzednich warunkach. Sąd Najwyższy, wyrokiem z dnia 9 maja 2008 r., uchylił

zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania, wskazując m.in. na brak podmiotowości prawnej i legitymacji czynnej

organizacji związkowej OAZZ do wytoczenia powództwa i wniesienia apelacji. Na

rozprawie apelacyjnej, w dniu 9 października 2008 r., strona pozwana wniosła o

zwrot wypłaconej powodowi na skutek prawomocnych wyroków kwoty 48.889,42 zł.

Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 stycznia 2009 r.

odrzucił pozew związku zawodowego i jego apelację i zmienił zaskarżony wyrok

3

poprzez oddalenie powództwa oraz orzekł o zwrocie przez A. P. na rzecz strony

pozwanej kwoty 48.889, 42 zł (pkt IV wyroku). Uwzględniając wniosek restytucyjny

strony pozwanej na podstawie art. 338 § 1 k.p.c., Sąd Okręgowy orzekł o zwrocie

tego, co powód otrzymał dotychczas na podstawie wykonanych wyroków, tj. kwoty

48.889,42 zł. Prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia 15 stycznia 2009 r.

w pkt IV - dotyczącym zasądzenia od powoda kwoty 48.889,42 zł - opatrzony

został klauzulą wykonalności z dnia 27 stycznia 2009 r. i stanowił tytuł wykonawczy,

na podstawie którego komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym w W.wszczął

postępowanie egzekucyjne przeciwko powodowi o wyegzekwowanie zasądzonej

kwoty. Wyrokiem z dnia 6 maja 2010 r., Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

Sądu Okręgowego z dnia 15 stycznia 2009 r. w pkt IV i sprawę w tym zakresie

przekazał do ponownego rozpoznania, w pozostałym zakresie skargę kasacyjną

oddalił. Sąd Najwyższy uznał za uzasadniony zarzut naruszenia przez Sąd

Okręgowy art. 338 § 1 k.p.c. W uzasadnieniu wyjaśnił, że instytucja wniosku

restytucyjnego odnosi się do wyroków nieprawomocnych, którym sąd nadał rygor

natychmiastowej wykonalności, następnie uchylonych lub zmienionych przez sąd

wyższej instancji, jak i wyroków prawomocnych uchylonych lub zmienionych w

uwzględnieniu skargi o wznowienie postępowania lub skargi kasacyjnej. W tym

drugim przypadku, tj. uchylenia lub zmiany na skutek uwzględniania skargi

kasacyjnej prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji, podstawę prawną

restytucji świadczenia spełnionego lub wyegzekwowanego stanowi art. 39815

§ 1

k.p.c. w zw. z art. 415 k.p.c., przy czym wniosek restytucyjny powinien zostać

złożony w skardze kasacyjnej, a więc przed zamknięciem rozprawy poprzedzającej

wydanie orzeczenia, w którym sąd decyduje o losie wyroku sądu drugiej instancji, a

nie dopiero w trakcie ponownego postępowania instancyjnego. W sprawie wniosek

restytucyjny został złożony przez stronę pozwaną na rozprawie apelacyjnej w

trakcie ponownego rozpoznania sprawy, a zatem po zamknięciu rozprawy

poprzedzającej wydanie orzeczenia kasacyjnego. Nie było zatem podstaw, aby w

oparciu o taki wniosek orzekać o całości spełnionego lub wyegzekwowanego

świadczenia. Zaskarżony wyrok naruszał też art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. w zakresie, w jakim odnosił się do orzeczenia o zwrocie spełnionego

świadczenia, gdyż z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynikało, aby Sąd

4

Okręgowy dokonał materialnoprawnej oceny wniosku restytucyjnego strony

pozwanej.

W związku z wyrokiem Sądu Najwyższego komornik sądowy umorzył

postępowanie egzekucyjne i zwrócił wierzycielowi tytuł wykonawczy.

Postanowieniem z dnia 11 czerwca 2010 r., komornik ustalił koszty postępowania

egzekucyjnego w wysokości 618,01 zł, przy czym wskazał, że koszty te

w wysokości 469,49 zł wyegzekwowane zostały od dłużnika, a w kwocie 148,52 zł

pokryte z zaliczki złożonej przez wierzyciela. Na rozprawie apelacyjnej w dniu

5 sierpnia 2010 r. strona pozwana wniosła na podstawie art. 338 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 415 k.p.c. o zasądzenie od A. P. na rzecz strony pozwanej kwoty 48.889,42

zł tytułem należności wypłaconej powodowi za czas pozostawania bez pracy od

dnia 1 marca 2004 r. do dnia 26 kwietnia 2007 r., wypłaconego na mocy wyroku

Sądu Okręgowego w W. z dnia 26 kwietnia 2007 r. Ponownie rozpoznając sprawę

w zakresie wniosku restytucyjnego, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 3 sierpnia 2010

r. odrzucił oba wnioski strony pozwanej o nakazanie zwrotu spełnionego

świadczenia jako niedopuszczalne, uznając, że zostały one wniesione po terminie.

Do dnia 19 maja 2010 r. w postępowaniu egzekucyjnym wyegzekwowano

łącznie kwotę 10.095,97 zł, z czego kwotę 7.684,09 zł przekazano do depozytu

sądowego, natomiast kwotę 1.942,39 zł komornik zaliczył na należność główną

i przekazał wierzycielowi, a kwotę 469,40 zł zarachował dla siebie na poczet

kosztów egzekucji.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione na podstawie art. 4171

§ 2

k.c. Wyrok Sądu Okręgowego z dnia 15 stycznia 2009 r. w pkt IV, tj. w części

dotyczącej zasądzenia od powoda kwoty 48.889,42 zł, był niezgodny z prawem

i został uchylony przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 6 maja 2010 r. Wyrok ten

traktowany jest, jak orzeczenie wydane w postępowaniu wywołanym wniesieniem

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, co

wynika z art. 4241a

§ 2 k.p.c. W okolicznościach sprawy obraza przepisów przez

sąd drugiej instancji miała charakter kwalifikowany. Niezależnie od tego,

ustawodawca nie dokonał ograniczenia możliwości żądania stwierdzenia

niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem jedynie w odniesieniu do

5

orzeczeń dotkniętych wadami rażącymi. Powód wykazał również, iż w związku

z wydaniem bezprawnego orzeczenia sądu poniósł szkodę majątkową, na którą

składała się kwota 1.942,39 zł przekazana wierzycielowi - Politechnice […] oraz

kwota 469,40 zł z tytułu kosztów egzekucji.

Na skutek apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 21 marca

2012 r., zmienił zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił powództwo

oraz rozstrzygnął o kosztach procesu. Orzeczenie Sądu Okręgowego w W. z dnia

15 stycznia 2009 r. w przedmiocie wniosku restytucyjnego nie było niezgodne z

prawem, a ponadto powód na skutek wykonania tego orzeczenia nie poniósł

szkody.

Przyjął, że niezgodność z prawem w rozumieniu art. 4241a

k.p.c. i art. 4171

§ 2 k.c. musi polegać na oczywistej i rażącej obrazie prawa, nie budzącej żadnej

wątpliwości. Niezgodność z prawem musi mieć charakter elementarny

i kwalifikowany, gdyż tylko w takiej sytuacji można mówić o „bezprawności

sądowej”. Sąd Okręgowy w W. w wyroku z dnia 15 stycznia 2009 r. sygn. akt

…289/08, nie dopuścił się kwalifikowanego naruszenia przepisów prawa, orzekając

o zwrocie świadczenia – będącego skumulowanym wynagrodzeniem za pracę

przysługującego powodowi za czas pozostawania bez pracy - przez A. P. po

oddaleniu jego powództwa o przywrócenie do pracy w Politechnice […]. Z powodu

braku wcześniejszej znajomości stanowiska Sądu Najwyższego o

niedopuszczalności wniosku restytucyjnego niezgłoszonego w pierwszej skardze

kasacyjnej, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. nie dopuścił się rażącej

obrazy przepisów dotyczących takiego wniosku, skoro literalnie nie wynika z nich

zakaz zajęcia się wnioskiem restytucyjnym zgłoszonym w toku ponownego

rozpoznania sprawy po uchyleniu wyroku przez Sąd Najwyższy i przekazaniu

sprawy sądowi drugiej instancji. Ponadto powód nie poniósł szkody przez

wyegzekwowanie od niego części świadczenia podlegającego zwrotowi -

wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy - skoro nadal na nim ciąży

obowiązek jego zwrotu w całości po prawomocnej odmowie przywrócenia do

pracy. W myśl art. 410 § 2 k.c. świadczenie Politechniki stało się nienależne.

Pobranie tego świadczenia przez powoda w wykonaniu wyroku sądu

wyeliminowanego z obrotu w wyniku przewidzianego prawem środka zaskarżenia

6

oznacza, iż doszło do spełnienia świadczenia nienależnego w rozumieniu tego

ostatniego przepisu. Powód winien był liczyć się z takim obowiązkiem, gdy po raz

pierwszy sąd drugiej instancji przywrócił go do pracy w sprawie, w której

pozwanemu przysługiwała skarga kasacyjna.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w całości skargą kasacyjną

powoda, który w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art.

4171

§ 2 zd. 1 k.c. w zw. z art. 4241a

§ 2 k.p.c. i art. 42411

§ 2 k.p.c. oraz w zw. z art.

4241b

k.p.c., natomiast w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie:

art. 382 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c., art. 365 k.p.c. oraz art. 321 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołany w skardze kasacyjnej art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. dotyczy wymagań

formalnych pozwu, stanowiąc, że pozew powinien także zawierać przytoczenie

okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie, a w miarę potrzeby

uzasadniających również właściwość sądu. Przepis ten jest więc adresowany

jedynie do strony inicjującej postępowanie, a nie do sądu. Obowiązkiem sądu,

a ściślej przewodniczącego sądu pierwszej instancji, na etapie poprzedzającym

doręczenie odpisu pozwu stronie pozwanej, jest kontrola wymagań formalnych

pozwu, w tym także zawartych w art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. Uchybienie temu

obowiązkowi może uzasadniać zarzut naruszenia odpowiednich przepisów

dotyczących tego obowiązku nie zaś zarzut naruszenia powołanego wyżej

przepisu. Tym bardziej przepisu tego nie mógł naruszyć sąd drugiej instancji, także

w związku z art. 382 k.p.c. Według tego ostatniego przepisu, sąd drugiej instancji

orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji

oraz w postępowaniu apelacyjnym. Przepis ten - ściśle związany z systemem

apelacji pełnej, a tym samym z treścią art. 378 § 1 k.p.c. - określa,

że postępowanie apelacyjne nie sprowadza się wyłącznie do oceny zasadności

podniesionych w apelacji zarzutów, lecz obejmuje rozpoznanie sprawy przy

uwzględnieniu wszystkich przeprowadzonych w obu instancjach dowodów i innych

bezdowodowych metod dokonywania ustaleń faktycznych (domniemań faktycznych

7

i prawnych, faktów niezaprzeczonych, przyznanych bądź znanych sądowi

urzędowo) oraz składanych przez strony oświadczeń i podnoszonych zarzutów.

Sąd Apelacyjny nie naruszył wskazanego wyżej przepisu przez zarzucane

w skardze nieuwzględnienie twierdzenia powoda, że wniosek restytucyjny strony

pozwanej (Politechniki), o którym orzekł Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15

stycznia 2009 r., o sygn. akt …289/09, przekraczał kwotę zasądzoną na rzecz

powoda przez Sąd pierwszej instancji. Z dokonanych w sprawie ustaleń,

zaaprobowanych przez Sąd drugiej instancji, wynika – zgodnie z twierdzeniami

powoda - że Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powoda od strony pozwanej

(Politechniki) kwotę 4.773,60 zł, przy czym do kwoty 1.591,20 zł brutto nadano

wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności, natomiast uwzględniony przez Sąd

Okręgowy wniosek restytucyjny strony pozwanej dotyczył kwoty 48.889,42 zł.

Ocena prawna Sądu Apelacyjnego co do zarzucanej przez powoda niezgodności z

prawem orzeczenia zawartego w pkt 4 wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15

stycznia 2009 r., uwzględniała więc twierdzenie powoda o kwocie zasądzonej na

jego rzecz od pozwanej Politechniki na podstawie wyroku Sądu Rejonowego i

opierała się na założeniu, że wniosek restytucyjny Politechniki, o którym orzekł Sąd

Okręgowy, dotyczył także świadczenia spełnionego przez pozwaną Politechnikę na

skutek wyroku Sądu drugiej instancji. Ocena Sądu Apelacyjnego charakteru

naruszenia prawa, jakiego dopuścił się Sąd Okręgowy tym orzeczeniem, tj. czy

miało ono charakter kwalifikowany, dokonana przy uwzględnieniu nie tylko art. 338

§ 1 k.p.c., ale również art. 415 w zw. z art. 39815

§ 1 k.p.c., odnosiła się więc do

podstawy faktycznej wskazanej przez powoda w pozwie, z której wynikało, że

przedmiotem orzeczenia Sądu Okręgowego był nie tylko spóźniony (bo złożony

dopiero po rozpoznaniu skargi kasacyjnej) wniosek restytucyjny strony pozwanej

(Politechniki), ale także obejmujący swoim zakresem wyższe świadczenie niż

spełnione przez pozwaną na rzecz powoda na podstawie nieprawomocnego

wyroku Sądu pierwszej instancji. Dodać należy, iż zarzut naruszenia art. 382 k.p.c.

– oceniany odrębnie, czy też w związku z art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. – nie jest przy tym

właściwym do kontroli prawidłowości stanowiska Sądu Apelacyjnego, że orzeczenie

Sądu Okręgowego z dnia 15 stycznia 2009 r. w przedmiocie wniosku

restytucyjnego strony pozwanej nie było niezgodne z prawem w rozumieniu art.

8

4171

§ 2 k.c. przez to, że uwzględniało wniosek restytucyjny obejmujący wyższe

świadczenie od zasądzonego od pozwanej Politechniki na rzecz powoda przez Sąd

pierwszej instancji, który był przedmiotem kontroli Sądu drugiej instancji.

Nie jest również uzasadniony zarzut naruszenia art. 321 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. Powołany art. 321 k.p.c., który poprzez art. 391 § 1 k.p.c. ma także

zastosowanie w postępowaniu apelacyjnym, zawiera zakaz orzekania przez sąd co

do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem oraz zasądzania ponad żądanie.

Przepis ten nie dotyczy więc zarzutów, które w postępowaniu może podnieść

pozwany przeciwko zasadności żądania pozwu. Rozpoznana sprawa dotyczyła

odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa za szkodę spowodowaną

wydaniem prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji następnie uchylonego

przez Sąd Najwyższy na skutek uwzględnienia skargi kasacyjnej. Powstanie

szkody spowodowanej wydaniem prawomocnego orzeczenia sądu jest więc jedną

z przesłanek materialnoprawnych – według właściwych przepisów prawa

materialnego (art. 4171

§ 2 k.c.) – uzasadniających odpowiedzialność

odszkodowawczą Skarbu Państwa, a w konsekwencji będących przedmiotem

ustaleń w postępowaniu sądowym wywołanym wniesionym pozwem. Z tej

przyczyny pozwany mógł bronić się zarzutem, że powód nie poniósł szkody na

skutek wydania – jego zdaniem – orzeczenia niezgodnego z prawem,

a obowiązkiem sądów meriti było dokonane właściwych do oceny tego zarzutu

ustaleń i ocen. Z tej perspektywy istotna była ocena skutków orzeczenia zawartego

w pkt 4 wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15 stycznia 2009 r. przez pryzmat

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu przez co nie orzekł Sąd Apelacyjny –

jak to ujęto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej – w przedmiocie konkurencji

pomiędzy odpowiedzialnością odszkodowawczą i z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia.

Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 4 wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15

stycznia 2009 r. naruszało – abstrahując od oceny charakteru tego naruszenia -

przepisy procesowe dotyczące orzekania w przedmiocie wniosku restytucyjnego. W

orzecznictwie przyjmowano (por. m.in. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 11 lipca

2012 r., III CZP 1/12, OSNP 2013, nr 5-6, poz. 49, z dnia 24 marca 1967 r., III PZP

42/46, OSNC 1967, nr 7-8, poz. 124, z dnia 15 lipca 1974 r., KwPr 2/74, OSNCP

9

1974, nr 12, poz. 203 oraz wyroki: z dnia 25 września 1965 r., I PR 372/65, OSNC

1966, nr 5, poz. 83, z dnia 24 września 1966 r., II PR 419/66, nie publ.), że

przepisy procesowe dotyczące wniosków restytucyjnych (art. 338 § 1 k.p.c., art.

415 k.p.c. oraz art. 415 w zw. z art. 39815

lub art. 39819

k.p.c.) oparte są na

konstrukcji odpowiedzialności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, w tym na

przepisach dotyczących spełnienia świadczeń nienależnych (art. 405 w zw. z art.

410 § 2 k.c.). Według innego stanowiska, przepisy dotyczące zasad orzekania o

wnioskach restytucyjnych stanowią samodzielną, oderwaną od przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu, podstawę materialnoprawną uzasadniającą nie tylko

zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia na podstawie orzeczenia

sądu, następnie uchylonego, ale szerszej, obowiązek przywrócenia stanu

poprzedniego. Także jednak przy takiej wykładni przepisów procesowych

dotyczących wniosków restytucyjnych ich funkcją, zbieżną z przepisami o

bezpodstawnym wzbogaceniu, jest zniwelowanie uszczerbku majątkowego

(szkody) doznanego przez stronę wskutek spełnienia lub wyegzekwowania

świadczenia na podstawie orzeczenia, które później zostało uchylone w

następstwie rozpoznania środka zaskarżenia. Funkcją uboczną, ale nie mniej

istotną tych przepisów, jest także ochrona przed odpowiedzialnością

odszkodowawczą Skarbu Państwa za skutki wykonanych lub wyegzekwowanych

orzeczeń sądowych prawomocnych lub którym nadano rygor natychmiastowej

wykonalności. Zwrot świadczeń spełnionych lub wyegzekwowanych, czy szerzej

przywrócenie stanu poprzedniego istniejącego przed wydaniem orzeczenia później

uchylonego, odpowiednio niweluje doznaną na skutek tego przez stronę szkodę. W

zakresie, w którym mimo zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia

względnie przywrócenia stanu poprzedniego, nie dojdzie do naprawienia doznanej

przez stronę szkody, możliwe jest dochodzenie naprawienia szkody od Skarbu

Państwa na podstawie art. 4171

§ 2 k.c. w zw. z art. 415 k.p.c. (lub art. 338 § 2

k.p.c.). Z perspektywy materialnoprawnej uchylone przez Sąd Najwyższy

orzeczenie Sądu Okręgowego zawarte w pkt 4 wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15

stycznia 2009 r., mimo że naruszało przepisy procesowe (art. 338 § 1 oraz art.

39815

§ 1 w zw. z art. 415 k.p.c.), było zgodne z przepisami o bezpodstawnym

wzbogaceniu w relacji pomiędzy powodem i pozwaną Politechniką, czego nie

10

kwestionuje się w skardze kasacyjnej. Okoliczność, że pozwana Politechnika

złożyła – według oceny Sądu Najwyższego zawartej w wyroku z dnia 6 maja 2010

r. - spóźniony wniosek restytucyjny w postępowaniu sądowym nie zmieniała tego,

że świadczenia otrzymane przez powoda w następstwie orzeczeń Sądów pierwszej

i drugiej instancji, były świadczeniami nienależnymi według art. 410 § 2 k.c., które

powód (jako bezpodstawnie wzbogacony) był zobowiązany zwrócić stronie

pozwanej (zubożonemu). Niemożność orzekania o zwrocie tych świadczeń w

postępowaniu sądowych, w którym zapadły orzeczenia rozstrzygające spór między

stronami co do meritum, ze względu na spóźnione złożenie wniosku restytucyjnego,

czy ze względu na objęcie nim szerszego zakresu świadczeń niż mógł być objęty

tym wnioskiem, nie była przeszkodą do dochodzenia od powoda przez stronę

pozwaną zwrotu spełnionych świadczeń w oddzielnym postępowaniu sądowym. W

zakresie kwoty 1.942,39 zł wyegzekwowanej od powoda i przekazanej

wierzycielowi (Politechnice) na podstawie uchylonego przez Sąd Najwyższy

orzeczenia nastąpiło nie tylko odpowiednie wyrównanie uszczerbku majątkowego,

jakiego doznała pozwana Politechnika na skutek spełnienia świadczeń na rzecz

powoda w następstwie wydanych orzeczeń sądów, ale także w takiej samej części

zmniejszenie zobowiązania powoda wobec Politechniki wynikającego z przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu. W tym więc zakresie powód nie poniósł szkody

materialnej. Uważna lektura uzasadnienia zaskarżonego wyroku prowadzi do

wniosku, że ocenę tę Sąd Apelacyjny odniósł tylko do wskazanej wyżej kwoty,

obejmującej bezpodstawnie wypłacone powodowi wynagrodzenie za pracę.

Odnośnie do przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że powód nie poniósł szkody także

w zakresie poniesionych kosztów egzekucji w kwocie 469,40 zł, nie jest skuteczne

kwestionowanie zaskarżonego orzeczenia w tym zakresie tylko poprzez zarzut

naruszenia art. 4171

§ 2 k.c., bowiem przepis ten określa jedynie zasadę

odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę poniesioną wskutek wydania

orzeczenia niezgodnego z prawem, nie odnosi się natomiast ani do pojęcia

szkody, ani związku przyczynowego pomiędzy szkodą a wydanym orzeczeniem

niezgodnym z prawem, tj. dodatkowych przesłanek, oprócz bezprawności

w postaci niezgodności orzeczenia z prawem, uzasadniających

odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa, co jest przedmiotem

11

regulacji art. 361 k.c. Zarzutu naruszenia tego przepisu jednak w skardze

kasacyjnej nie podniesiono.

Nie ma racji powód - podnosząc w ramach zarzutu naruszenia art. 4171

§ 2 zd. 1 k.c. w zw. z art. 4241a

§ 2 k.p.c., art. 42411

§ 2 k.p.c. i art. 4241b

k.p.c.

oraz art. 365 k.p.c. - że wyrok kasatoryjny Sądu Najwyższego wydany na skutek

uwzględnienia skargi kasacyjnej przesądza automatycznie o tym, że uchylone

orzeczenie sądu drugiej instancji jest – ze względu na treść art. 4241a

§ 2 k.p.c.

w zw. z art. 4171

§ 2 k.c. – orzeczeniem niezgodnym z prawem w rozumieniu

tego ostatniego przepisu. Podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej

Skarbu Państwa, zgodnie z art. 4171

§ 2 k.c., stanowi wydanie orzeczenia

niezgodnego z prawem. Jak przyjmuje się w orzecznictwie (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007, nr 1, poz.

17, z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35), bezprawie

judykacyjne nie obejmuje każdego orzeczenia obiektywnie sprzecznego

z prawem, lecz tylko takie, którego niezgodność z prawem jest oczywista,

rażąca, a więc przybiera postać kwalifikowaną. Orzeczeniem niezgodnym

z prawem jest orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi

i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami

rozstrzygnięć albo wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub

niewłaściwego zastosowania prawa. Tego rodzaju sytuacja nie zachodzi

wówczas, gdy sąd wybiera jeden z możliwych wariantów interpretacji przepisów,

które stosuje w sprawie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 stycznia

2006 r., II BP 1/05, OSNP 2006, nr 23-24, poz. 351, z dnia 7 lipca 2006 r., I

CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35). Kategoria „bezprawności judykacyjnej” z

art. 4171

§ 2 k.c. jest więc węższa od bezprawności z art. 417 § 1 k.c., która

obejmuje każdą obiektywną sprzeczność działania bądź zaniechania władzy

publicznej z przepisami prawa. Wzgląd na specyfikę władzy sądowniczej

obdarzonej w atrybut niezawisłości sędziowskiej sprzeciwia się przyjęciu, że

każde obiektywnie niezgodne z prawem orzeczenie, niezależnie od stopnia tej

niezgodności, stanowi działanie, które może być źródłem odpowiedzialności

Skarbu Państwa. Działalność orzecznicza sądów wymaga bowiem zapewnienia

sędziom pewnego zakresu władzy dyskrecjonalnej, ponadto polega ona na

12

konieczności interpretacji i stosowania przepisów zawierających pojęcia nieostre

i ocenne, co może prowadzić do przyjmowania różnych interpretacji przez sądy

tych samych przepisów w podobnych stanach faktycznych. Stwierdzenie

niezgodności z prawem powinno nastąpić, według art. 4171

§ 2 k.c., w odrębnym

postępowaniu, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Niewątpliwie

tego rodzaju postępowaniem, w którym prejudycjalnie orzeka się

o niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem jest postępowanie ze skargi

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Zgodnie jednak

z art. 4241a

§ 2 k.p.c., orzeczenie Sądu Najwyższego wydane na skutek wniesienia

skargi kasacyjnej traktuje się jako orzeczenie wydane w postępowaniu wywołanym

wniesieniem skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia. Oznacza to niewątpliwie w związku z art. 42411

k.p.c., że orzeczenie

wydane przez Sąd Najwyższy, którym odmówiono przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania lub oddalono skargę kasacyjną, przesądza o tym, że orzeczenie

zaskarżone skargą kasacyjną nie jest niezgodne z prawem w rozumieniu art. 4171

§ 2 k.c. W piśmiennictwie wyrażane są rozbieżne stanowiska odnośnie do

kwalifikacji jako niezgodnych z prawem orzeczeń sądów drugiej instancji

uchylonych do ponownego rozpoznania orzeczeniem kasatoryjnym Sądu

Najwyższego. Według jednego z nich, samo uchylenie przez Sąd Najwyższy

orzeczenia sądu drugiej instancji jest równoznaczne z tym, że orzeczenie to jest

niezgodne z prawem w rozumieniu art. 4171

§ 2 k.c. w zw. z art. 4241a

§ 2 k.p.c.,

według drugiego stanowiska orzeczenie kasatoryjne Sądu Najwyższego nie

przesądza automatycznie o niezgodności z prawem uchylonego orzeczenia, co

zależy od kwalifikacji charakteru stwierdzonych przez Sąd Najwyższy uchybień

sądu drugiej instancji, które były przyczyną uchylenia orzeczenia tego sądu.

Za drugim z przedstawionych stanowisk opowiedział się Sąd Najwyższy

w postanowieniu z dnia 26 listopada 2010 r., IV CSK 383/10 (nie publ.). Odnosząc

się do przedstawionego wyżej zagadnienia, należy zwrócić uwagę na to, że o ile

postępowanie o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

jest ukierunkowane na ustalenie, czy zachodzi jedna z przesłanek

odpowiedzialności Skarbu Państwa wymieniona w art. 4171

§ 2 k.c., tj. niezgodność

zaskarżonego skargą prawomocnego orzeczenia z prawem, o tyle cel

13

postępowania kasacyjnego jest ograniczony do zbadania zasadności

podniesionych w ramach wskazanych w niej podstaw zarzutów naruszenia prawa

materialnego lub procesowego bez oceny charakteru tych uchybień, tj. czy mają

one charakter kwalifikowany, przyjmowany przy wykładni art. 4171

§ 2 k.c.

(por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 września 2012 r.,

SK 4/11, OTK-A 2012, nr 8, poz. 97). Skarga kasacyjna zmierza do korekty wyroku

przez jego zmianę lub uchylenie i ma związek funkcjonalny z wcześniej toczącym

się postępowaniem. Uwzględnienie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

z art. 4241

k.p.c. opiera się więc na innych przesłankach niż orzeczenie

kasatoryjne, które zmierza do skorygowania rozstrzygnięcia sporu między

stronami postępowania sądowego. Dlatego uwzględnienie skargi kasacyjnej jest

konieczne, ale nie przesądzające dla przyjęcia, że uchylone orzeczenie sądu

drugiej instancji było niezgodne z prawem w znaczeniu przyjmowanym w art. 4171

§ 2 k.c. Kontrola kasacyjna nie jest bowiem ukierunkowana na ocenę charakteru

uchybień sądu drugiej instancji. Przyczyną uchylenia orzeczenia sądu drugiej

instancji wcale nie musi być kwalifikowane naruszenie prawa przez sąd drugiej

instancji przyjmowane przy wykładni art. 4241

k.p.c. w zw. z art. 4171

§ 2 k.c.

Podstawą przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oprócz elementarnych

uchybień popełnionych przez sąd drugiej instancji – wypełniających przyczyny

przyjęcia skargi z art. 3989

§ 1 pkt 3 i 4 k.p.c. – może być istnienie istotnego

zagadnienia prawnego albo potrzeba wykładni przepisów prawa budzących

poważne wątpliwości (art. 3989

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). W takich sytuacjach

niepodzielenie przez Sąd Najwyższy stanowiska wyrażonego przez sąd drugiej

instancji - skutkujące uchyleniem zaskarżonego orzeczenia - nie może być

uznane jako kwalifikowane naruszenie prawa. Należy mieć także na uwadze,

że uchylone z przyczyn procesowych prawomocne orzeczenie sądu może po

ostatecznym rozpoznaniu sprawy okazać się zgodne z prawem materialnym

mającym zastosowanie do oceny żądania będącego przedmiotem postępowania.

Tymczasem w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że naruszenia

przepisów postępowania nie mogą same w sobie powodować odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa, wówczas gdy mimo ich popełnienia treść

rozstrzygnięcia, jest zgodna z prawem, tj. w sposób prawidłowy orzeka

14

o przedstawionym pod osąd roszczeniu, mimo obrazy przepisów prawa

procesowego (por. postanowienie z dnia 30 września 2008 r., III CNP 50/08,

OSNC-ZD 2009, nr B, poz. 59 oraz wyroki: z dnia 22 stycznia 2010 r.,

V CNP 52/09 oraz z dnia 9 września 2011 r., I CSK 684/10, nie publ.).

Odmienna wykładnia, zakładająca, że sam wyrok kasatoryjny bez względu na

charakter stwierdzonych uchybień przesądza automatycznie o tym, że uchylone

orzeczenie sądu drugiej instancji jest niezgodne z prawem i uzasadnia

odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa na podstawie art. 4171

§ 2

k.c. prowadziłaby nieuchronnie do konieczności przyjęcia funkcjonowania dwóch,

istniejących obok siebie, reżimów odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu

Państwa za wydanie prawomocnych orzeczeń: jednego - mającego zastosowanie

do orzeczeń poddanych kontroli skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia - w którym podstawą odpowiedzialności byłaby

bezprawność judykacyjna w znaczeniu przyjmowanym przy wykładni art. 4241

§ 1

k.p.c. w zw. z art. 4171

§ 2 k.c., a więc o charakterze kwalifikowanym -

oraz drugiego – mającego zastosowanie do prawomocnych orzeczeń

zaskarżonych skargą kasacyjną - w którym podstawę odpowiedzialności

Skarbu Państwa uzasadniałoby jakiekolwiek uchybienie przepisom prawa

procesowego i materialnego skutkujące uchyleniem przez Sąd Najwyższy

prawomocnego orzeczenia zaskarżonego skargą kasacyjną. W istocie

więc, w drugim rozważanym przypadku, zasada odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa na podstawie art. 4171

§ 2 k.c. za

wydanie orzeczenia niezgodnego z prawem nie odbiegałby od zasady

odpowiedzialności odszkodowawczej wynikającej z art. 417 § 1 k.c., gdyż w obu

przypadkach jej podstawą byłaby obiektywna bezprawność, a nie bezprawność

kwalifikowana. Tego rodzaju wykładnia byłaby jednak sprzeczna z założeniem,

które legło u podstaw określenia odrębnych, w stosunku do ogólnych, zasad

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za wydanie orzeczenia

niezgodnego z prawem przyjmującym, że odpowiedzialność ta ograniczona jest

jedynie do kwalifikowanych uchybień sądów. Konieczność przyjęcia takiej

ograniczonej, w stosunku do ogólnej przewidzianej w art. 417 § 1 k.c., zasady

odpowiedzialności Skarbu Państwa za bezprawie judykacyjne była podyktowana

15

zaś koniecznością zrównoważenia chronionego Konstytucją prawa do

wynagrodzenia za szkody wyrządzone przez niegodne z prawem działanie organu

władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji) z zasadą niezawisłości sędziowskiej

(art. 178 ust. 1 Konstytucji). Z tych względów bezzasadny był zarzut naruszenia

art. 4171

§ 2 zd. 1 k.c. w zw. z art. 4241a

§ 2 k.p.c. i art. 42411

§ 2 k.p.c. oraz w zw.

z art. 4241b

k.p.c. Tym samym, wobec braku sprecyzowanych zarzutów

odnoszących się do ewentualnej błędnej kwalifikacji przez Sąd Apelacyjny

charakteru uchybienia popełnionego przez Sąd Okręgowy w uchylonym w części

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15 stycznia 2009 r., o sygn. akt …289/09,

bezzasadny był również zarzut naruszenia art. 365 k.p.c. przez niezasadne

nieuwzględnienie, zdaniem skarżącego, prawomocnego wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 6 maja 2010 r.

Z tych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art.

39814

k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono na podstawie

art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99, art. 3911

i art. 39821

k.p.c. oraz art. 11 ust. 3 ustawy

z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 169,

poz. 1417 ze zm.) przy uwzględnieniu przepisów § 13 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6 pkt

3 i § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.

1348 ze zm.).