V CSK 348/12

Sygn. akt V CSK 348/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa M. G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prokuratorowi Okręgowemu w K.

i Ministrowi Sprawiedliwości

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 29 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powoda M. G. od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego

powództwo o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa - reprezentowanego

przez Prokuratora Okręgowego w K. i Ministra Sprawiedliwości kwoty 78 475,14 zł.

z ustawowymi odsetkami tytułem części odszkodowania za szkodę wyrządzoną w

wyniku wykonywania wobec powoda w postępowaniu karnym w okresie od dnia

26 sierpnia 2003 r. do dnia 21 lutego 2005 r. środka zapobiegawczego w postaci

zawieszenia w wykonywaniu zawodu notariusza, który, wobec uniewinnienia

powoda, był jego zdaniem orzeczony i stosowany w sposób niezgodny z prawem.

Sądy ustaliły między innymi, że postanowieniem z dnia 21 lipca 2003 r.

Prokuratura Okręgowa w K. postawiła powodowi szczegółowo opisane zarzuty:

poświadczenia nieprawdy w sporządzonym w dniu 26 maja 2000 r. akcie

notarialnym z podjętej uchwały nr 2/2000 Nadzwyczajnego Zgromadzenia

Wspólników „J.” spółki z o.o. w S. w sprawie zmiany umowy spółki, to jest zarzut

popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 211 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w

zw. z art. 11 § 2 k.k. oraz zarzut przerobienia dokumentu w postaci tego aktu

notarialnego, to jest zarzut popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 270 § 1

k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.

W postępowaniu przygotowawczym przesłuchano powoda, który nie

przyznał się do popełnienia zarzucanych mu czynów wskazując w swoich

wyjaśnieniach na ewentualny błąd, który mógł zaistnieć w związku ze

sporządzeniem aktu notarialnego w kancelarii notarialnej na podstawie notatek

poczynionych na Zgromadzeniu Wspólników.

Postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2003 r. Prokuratura Okręgowa w K.

zastosowała wobec powoda, na podstawie art. 249 § 1, 2 i 4, art. 250 § 4 i art. 276

k.p.k., środek zapobiegawczy w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu

notariusza, wskazując w uzasadnieniu, że zgromadzony w sprawie materiał

dowodowy w tym zeznania świadków, zabezpieczone dokumenty, opinie dwóch

biegłych wskazuje na duże prawdopodobieństwo, że powód dopuścił się

zarzucanych mu przestępstw, a ponieważ dopuścił się ich w związku z

3

wykonywanym zawodem, zachodzi uzasadniona obawa, że w sposób bezprawny

będzie wpływał na zeznania świadków lub w inny bezprawny sposób będzie

utrudniał postępowanie karne, co tym bardziej jest uzasadnione, że w dalszym

ciągu wykonuje czynności notarialne. Zażalenie powoda, w którym zarzucił brak

podstaw do przypisywania mu zamiaru matactwa, brak związku między celem

środków zapobiegawczych, a środkiem zastosowanym wobec niego, zastosowanie

środka wyłącznie w celu represyjnym, nie zostało uwzględnione i Sąd Rejonowy w

K. postanowieniem z dnia 30 września 2003 r. utrzymał zaskarżone postanowienie

w mocy, stwierdzając, że zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje na duże

prawdopodobieństwo dopuszczenia się przez powoda przestępstwa, oba

zarzucane mu czyny wskazują na ścisły związek z zawodem objętym

zastosowanym środkiem, jako notariusz – pracodawca mógłby wpływać na

podwładnych zatrudnionych w kancelarii notarialnej, będących świadkami w

sprawie. Sąd wskazał też, że powód, mimo zawieszenia go w prawie wykonywania

zawodu notariusza, wykonał 63 czynności notarialne w okresie od 26 sierpnia do

18 września 2003 r.

Powód kilkakrotnie jeszcze składał wnioski o zmianę zastosowanego środka

zapobiegawczego zarówno do Prokuratury Okręgowej, jak i, w następnym okresie,

do Sądu Rejonowego w K., powołując się na wskazane wyżej okoliczności jak

również między innymi na to, że wystarczający jest zastosowany wobec niego drugi

środek zapobiegawczy w postaci poręczenia majątkowego, jednak Prokuratura i

Sąd orzekały o pozostawieniu wniosków tych bez rozpoznania, a Sąd Rejonowy w

K., po rozpoznaniu zażaleń powoda, utrzymywał w mocy zaskarżone

postanowienia Prokuratury.

Zastosowany środek zapobiegawczy w postaci zawieszenia w prawie

wykonywania zawodu notariusza został wobec powoda uchylony postanowieniem

Sądu Rejonowego w K. z dnia 11 stycznia 2005 r., które uprawomocniło się w dniu

21 lutego 2005 r. Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 28 kwietnia

2006 r. wydanym w sprawie …2264/03, powód został uniewinniony od popełnienia

zarzucanych mu czynów.

4

W ocenie powoda, w całym okresie zawieszenia go w wykonywaniu zawodu

notariusza poniósł on szkodę w wysokości 634 962,95 zł., z czego

w rozpoznawanej sprawie dochodzi kwoty 78 475,14 zł. jako szkody poniesionej

w czwartym kwartale 2003 r.

Wyrokiem wstępnym z dnia 22 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy w K. uznał

roszczenie powoda za usprawiedliwione co do zasady na podstawie art. 417 k.c.

stwierdzając, że w postępowaniu karnym naruszone zostały przepisy art. 249 § 1 i

art. 258 § 1 k.p.k., gdyż w okolicznościach sprawy nie było podstaw do

zastosowania kwestionowanego środka zapobiegawczego.

W wyniku apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8

grudnia 2010 r. uchylił powyższy wyrok stwierdzając brak dostatecznych ustaleń co

do tego, które jednostki organizacyjne powinny reprezentować w sprawie pozwany

Skarb Państwa, jak również bezpodstawne ograniczenie ustaleń i rozważań Sądu

tylko do szkody poniesionej w okresie czwartego kwartału 2003 r., choć

przedmiotem oceny powinien być cały okres od 26 sierpnia 2003 r. do 21 lutego

2005 r., z uwzględnieniem zaszłych w nim od dnia 1 września 2004 r. zmian

ustawodawczych wywołanych wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o

zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz.

1692, dalej: „ustawa nowelizująca z dnia 17 czerwca 2004 r.”) oraz

z uwzględnieniem okoliczności, że chodzi o szkodę wyrządzoną prawomocnym

orzeczeniem nie kończącym postępowania w sprawie i wydanym w postępowaniu

karnym.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 28

września 2011 r. oddalił powództwo.

Odwołując się do oceny prawnej i wskazań Sądu Apelacyjnego, Sąd

pierwszej instancji uznał, że do oceny szkody objętej roszczeniem w sprawie, której

doznał powód w okresie od 1 października do 31 grudnia 2003 r., ma zastosowanie

art. 417 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed 1 września 2004 r. Zdaniem Sądu

Okręgowego, wyłączona jest jednak dopuszczalność badania i oceny sądu

cywilnego prawidłowości zastosowania prawa w toku postępowania karnego przez

Prokuraturę i Sąd karny, a nawet gdyby było to dopuszczalne, to, w ocenie Sądu

5

Okręgowego, nie było podstaw do uwzględnienia powództwa. Sąd pierwszej

instancji stwierdził, że inna powinna być ocena zastosowania przedmiotowego

środka zapobiegawczego w początkowym okresie dochodzenia, a inna w dalszym

okresie. W pierwszym okresie inna powinna być ocenia możliwości nakłaniania

przez podejrzanego świadków do składania fałszywych zeznań lub utrudniania

w inny sposób śledztwa. Sąd, rozpoznając zażalenie powoda na zastosowanie

przedmiotowego środka, dysponował informacją, że powód, mimo zawieszenia,

nadal wykonuje czynności notarialne, co świadczyło o lekceważeniu prawa przez

podejrzanego. Zdaniem Sądu Okręgowego, zawieszenie powoda w prawie

wykonywania zawodu zaufania publicznego, jakim jest zawód notariusza, wobec

postawienia mu zarzutów poświadczenia nieprawdy w akcie notarialnym

i sfałszowania dokumentu, dokonane na początkowym etapie postępowania, nie

może być uznane za bezprawne w rozumieniu naruszenia konstytucyjnych praw

i wolności oraz zasad funkcjonowania władzy publicznej, co uzasadniało oddalenie

powództwa.

Sąd Apelacyjny, rozważając podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa

za szkodę objętą roszczeniem powoda, stwierdził, że mimo iż obecnie powód

dochodzi tylko odszkodowania za szkodę poniesioną w czwartym kwartale 2003 r.,

nie można tracić z pola widzenia całego okresu stosowania w postępowaniu

karnym przedmiotowego środka zapobiegawczego ani tego, że był on stosowany

zarówno przez sąd jak i przez prokuratora, co, w ocenie Sądu drugiej instancji,

w oczywisty sposób różnicuje podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa, gdyż

za szkodę wywołaną decyzjami prokuratorskimi Skarb Państwa odpowiada na

podstawie art. 417 k.c., w obecnym brzmieniu. Także na podstawie art. 417 k.c.

odpowiadał Skarb Państwa za szkodę spowodowaną prawomocnymi orzeczeniami

sądu niekończącymi postępowania wydanymi w okresie od utraty mocy

obowiązującej przez art. 418 k.c. wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

4 grudnia 2001 r. Sk 18/2000 (OTK ZU 2001/8/256) do wejścia w życie w dniu

1 września 2004 r. przepisu art. 4171

§ 2 k.c. Jednakże art. 4 ustawy nowelizującej

z dnia 22 lipca 2010 r. rozciągnął stosowanie art. 4171

§ 2 k.c., w brzmieniu

nadanym przez tą ustawę, także na szkody wyrządzone przez orzeczenia, które

uprawomocniły się od dnia 17 października 1997 r. do dnia wejścia w życie ustawy,

6

co oznacza, zdaniem Sądu Apelacyjnego, że podstawę odpowiedzialności Skarbu

Państwa w rozpoznawanej sprawie przez cały okres powstawania szkody stanowi

art. 4171

§ 2 k.c. Ponieważ jednak nie wprowadzono żadnych przepisów, które

stanowiłyby podstawę wydania prejudykatów w odniesieniu do stanowiących źródło

szkody prawomocnych orzeczeń niekończących postępowania w sprawie,

wydanych przez sądy karne, a szczególe postępowanie w sprawach określonych

w art. 552 k.p.k., nie ma zastosowania do niezgodnego z prawem orzeczenia

środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w wykonywaniu zawodu, należy

uznać, zdaniem Sądu Apelacyjnego, że oceny zgodności z prawem takich orzeczeń

dokonuje sąd w postępowaniu cywilnym w sprawie odszkodowawczej. Ocena ta,

podobnie jak ocena postanowień prokuratorskich, powinna ograniczać się do

badania, czy zastosowanie środka zapobiegawczego było zgodne z prawem, co nie

może wkraczać w sferę niezawisłości sądu i niezależności prokuratora.

Pomocniczo należy sięgać do kryteriów oceny zgodności z prawem prawomocnych

orzeczeń wydanych w postępowaniu cywilnym, stosowanych na gruncie art. 4171

§ 2 k.c. Sąd Apelacyjny, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w tym przedmiocie w wyroku z dnia 24 czerwca 2010 r. IV CNP 114/09

(niepubl.), stwierdził, że prowadząca do odpowiedzialności Skarbu Państwa

niezgodność z prawem orzeczenia musi polegać na oczywistej obrazie prawa

wynikającej z oczywistych błędów sądu, spowodowanych rażącym naruszeniem

zasad wykładni lub stosowania prawa. Nie ma natomiast podstaw do stosowania

w tym przedmiocie kryteriów przewidzianych w art. 439 i art. 523 k.p.k. ani w art.

540 i art. 540a k.p.k.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji dokonał oceny

legalności rozstrzygnięć prokuratorskich i sądowych wydanych w przedmiocie

zastosowanego wobec powoda środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia

w prawie wykonywania zawodu notariusza i słusznie nie dopatrzył się

nieprawidłowości, gdyż orzeczenia te nie zawierają oczywistych i rażących

naruszeń prawa, we wskazanym wyżej rozumieniu.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach przewidzianych w art. 3983

§ 1 pkt.1 i 2 k.p.c. powód w ramach pierwszej podstawy zarzucił błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie: art.4171

§ 2 k.c. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia

7

22 lipca 2010 r. i zmianie ustawy- Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 155,

poz. 1037 - dalej: „ustawa nowelizująca z dnia 22 lipca 2010 r.”) przez przyjęcie,

że niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia sądu karnego

niekończącego postępowania w sprawie zachodzi tylko wtedy, gdy orzeczenie

zapadło z rażącym naruszeniem prawa oraz, że przepis ten ma zastosowanie także

do wykonywania w sposób niezgodny z prawem prawomocnego orzeczenia

niekończącego postępowania w sprawie jak również przez faktyczne zastosowanie

tego przepisu do oceny roszczeń powoda związanych z bezprawnością działań

prokuratora, mimo stwierdzenia, że ich podstawę stanowi art. 417 k.c. oraz przez

niezastosowanie tego przepisu, mimo że z materiału zgromadzonego w sprawie

wynika, iż przy orzekaniu środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia powoda

w prawie wykonywania zawodu notariusza oraz przy stosowaniu tego środka

wobec powoda w sposób szczególnie rażący i oczywisty naruszono art. 249 § 1

k.p.k. oraz art. 258 § 1 pkt. 2 k.p.k. w zw. z art. 258 § 4 k.p.k. i art. 276 k.p.k.; art.

4171

§ 2 k.c. w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z dnia 22 lipca 2010 r

i art. 417 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed 1 września 2004 r. ustalonym

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001r. SK 18/2000 oraz

w zw. z art. 249 § 1 k.p.k., art. 258 § 1-3 k.p.k. w zw. z art. 258 § 4 k.p.k. oraz art.

276 k.p.k. przez przyjęcie, że przy zastosowaniu wobec powoda kwestionowanego

środka zapobiegawczego nie doszło do oczywistego naruszenia prawa; art. 417

k.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 września 2004 r., ustalonym

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. SK 18/2000, przez

przyjęcie, że na gruncie tego przepisu niezgodność z prawem orzeczenia

prokuratora o zastosowaniu kwestionowanego środka zapobiegawczego występuje

tylko w wypadku rażącego i oczywistego naruszenia prawa; art. 4171

§ 2 k.c.

w brzmieniu obowiązującym przed 1 września 2004 r., ustalonym wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001r. SK 18/2000 przez uznanie,

że ocena bezprawności orzeczenia prokuratora i sądu o zastosowaniu

nieizolacyjnego środka zapobiegawczego powinna być dokonywana według takich

samych kryteriów jakie stosowane są w literaturze i orzecznictwie na gruncie art.

4241

§ 2 k.p.c. przy szkodzie wyrządzonej orzeczeniem sądu cywilnego,

8

z pominięciem poglądów wypracowanych na gruncie art. 552 § 4 k.p.k,. przepisów

k.p.k. o kasacji i wznowieniu postępowania w zakresie pojęcia „rażącego

naruszenia prawa”; art. 417 w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 września

2004 r., ustalonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r.

SK 18/2000, przez brak oceny orzeczeń prokuratora i sądu w przedmiocie

zastosowania zakwestionowanego środka zabezpieczającego z punktu widzenia

ich zgodności z zasadami współżycia społecznego, mimo że niezgodność

orzeczenia z zasadami współżycia społecznego stanowi wystarczającą przesłankę

odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 417 k.c.; art. 417 k.c.

w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 września 2004 r. ustalonym wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. SK 18/2000 w zw. z art. 253 §

1 k.p.k. przez przyjęcie braku podstaw odpowiedzialności Skarbu Państwa za

szkodę wyrządzoną zastosowaniem i nie uchyleniem kwestionowanego środka

zapobiegawczego, mimo braku przesłanek do jego zastosowania i wystąpienia

przesłanek obligujących sąd do jego uchylenia; art. 4171

§ 3 k.c. przez jego

niezastosowanie w zakresie odpowiedzialności Skarbu Państwa za bezprawne

zaniechanie uchylenia i bezprawne utrzymywanie zastosowanego wobec powoda

środka zapobiegawczego.

W ramach drugiej podstawy powód zarzucił naruszenie art. 232 i art. 233

k.p.c. przez wydanie wyroku mimo niewyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności

faktycznych sprawy oraz wewnętrzną sprzeczność między określeniem podstawy

prawnej odpowiedzialności Skarbu Państwa i oceną jej przesłanek a także

nierozważnie roszczeń powoda wywodzonych z faktu niezgodnego z prawem

wykonywania zastosowanego wobec niego środka zapobiegawczego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wymaga rozważenia, jaki przepis stanowi podstawę

prawną roszczeń odszkodowawczych powoda, w których źródłem szkody jest

orzeczenie o zastosowaniu w postępowaniu karnym środka zapobiegawczego

w postaci zawieszenia powoda w wykonywaniu zawodu notariusza na podstawie

art. 249 i art.276 k.p.k.

9

Nie ulega wątpliwości, że podstawą tą nie jest art. 552 k.p.k., przewidujący

szczególny przypadek odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę poniesioną

w związku z toczącym się postępowaniem karnym, który przewiduje prawo do

odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne skazanie i wykonanie części lub

całości kary oraz za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub

zatrzymanie jak również zastosowanie środka zabezpieczającego, jeżeli w wyniku

wznowienia postępowania lub kasacji oskarżony został uniewinniony, skazany na

łagodniejszą karę lub gdy po uchyleniu skazującego orzeczenia postępowanie

umorzono. Regulacja ta nie obejmuje odpowiedzialności Skarbu Państwa za

szkodę wyrządzoną orzeczeniem i stosowaniem w toku postępowania karnego

środków zapobiegawczych i jako regulacja szczególna nie może być stosowana do

szkód wyrządzonych takim działaniem.

Rozważenia zatem wymaga ogólna podstawa odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa przewidziana w art. 417 i art. 4171

k.c.

Powód upatruje źródła szkody w prawomocnych orzeczeniach prokuratury

i sądu, które, choć niekończące postępowania w sprawie, jednak przez charakter

zastosowanego środka zapobiegawczego, wyrządziły szkodę przez sam fakt ich

orzeczenia i stosowania w toku postępowania karnego. Orzeczenia te wydane

i stosowane były poczynając od 26 sierpnia 2003 r. do 11stycznia 2005 r., gdy

środek zapobiegawczy został uchylony, a zatem w czasie obowiązywania tylko art.

417 k.c., a następnie, od dnia 1 września 2004 r. w czasie obowiązywania również

art. 4171

§ 2 k.c. i zmiany treści art. 417 k.c., w wyniku wejścia w życie ustawy

nowelizującej z dnia 17 czerwca 2004 r. Jako podstawa odpowiedzialności Skarbu

Państwa w rozpoznawanej sprawie mogą być zatem rozważane jedynie przepisy

art. 417 k.c., w brzmieniu ustalonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia

4 grudnia 2001 r. SK 18/2000 i ustawą nowelizującą z dnia 14 czerwca 2004 r.

oraz art. 4171

k.c. § 2 k.c.

Wbrew stanowisku skarżącego, bez wątpienia nie ma w sprawie

zastosowania przepis art. 4172

§ 3 k.c., gdyż przepis ten reguluje odpowiedzialność

Skarbu Państwa za szkodę wynikającą z przewlekłości postępowania i nie dotyczy

szkody wyrządzonej przez zaniechanie wydania orzeczenia, jak przyjmuje powód.

10

Nie ma również podstaw do rozważania ewentualnej szkody wynikającej

z wykonywania kolejnych orzeczeń dotyczących zawieszenia powoda w prawie

wykonywania zawodu notariusza, gdyż w sprawie nie przedstawiono żadnych

zarzutów dotyczących wadliwego wykonywania orzeczonego środka

zapobiegawczego. Wykonywanie tego rodzaju orzeczeń odbywa się na podstawie

art. 180 k.k.w., a zatem twierdzenie o wyrządzeniu szkody przy wykonywaniu tego

środka zapobiegawczego wymagało wykazania, że naruszono zasady określone

w art. 180 k.k.w., czego powód nawet nie twierdził. W istocie bowiem źródłem jego

szkody, według twierdzeń faktycznych przytoczonych w sprawie, było

bezpodstawne i bezprawne, jego zdaniem, orzeczenie kwestionowanego środka

zapobiegawczego i nie uchylenie go w toku postępowania karnego. Nie są to zatem

okoliczności dotyczące wykonywania orzeczonego środka zapobiegawczego.

Rozważając zatem, który przepis - art. 417 czy art. 4171

§ 2 k.c. - stanowi

podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa w rozpoznawanej sprawie należy

w pierwszej kolejności stwierdzić, że chodzi o odpowiedzialność za wydanie

orzeczenia, gdyż zarówno decyzje prokuratora o zastosowaniu środka

zapobiegawczego jak i decyzje sądu w tym przedmiocie, podobnie jak

w przedmiocie utrzymania w mocy zastosowanego już środka i pozostawienia bez

rozpoznania wniosku o uchylenie tego środka zapadały w formie postanowień,

a więc orzeczeń, w rozumieniu art. 4171

§ 2 k.c. Przed wejściem w życie tego

przepisu a po utracie mocy obowiązującej przez art. 418 k.c. – odpowiedzialność

Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną wydaniem orzeczenia zarówno

prokuratorskiego jak i sądowego objęta była dyspozycją art. 417 k.c.

Na gruncie tych przepisów, jeszcze przed nowelizacją dokonaną ustawą

z dnia 22 lipca 2010 r., w literaturze wyrażono pogląd, że od chwili wejścia w życie

art. 4171

§ 2 k.c., ten przepis, a nie art. 417 k.c. ma zastosowanie do

odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone wydaniem

prawomocnego orzeczenia. A ponieważ dla przyjęcia tej odpowiedzialności

wymaga on wydania tzw. prejudykatu stwierdzającego niezgodność z prawem

prawomocnego orzeczenia stanowiącego źródło szkody, a żadne przepisy nie

przewidują odrębnego postępowania o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnych orzeczeń wydanych w sprawach karnych, innych niż przewidziane

11

w art. 552 k.p.k. - brak w ogóle podstaw do odpowiedzialności Skarbu Państwa za

szkodę wyrządzoną przez wydanie orzeczeń innych niż objęte regulacją

przewidzianą w art. 552 k.p.k. W doktrynie i orzecznictwie przeważał jednak pogląd

przeciwny, przyjmujący, że jeżeli przepisy nie przewidują procedury prejudycjalnej

dla jakiegoś rodzaju (kategorii) prawomocnych orzeczeń, to w razie szkody

wyrządzonej przez wydanie takiego orzeczenia, do odpowiedzialności Skarbu

Państwa ma zastosowanie art. 417 k.c., a nie art. 4171

§ 2 k.c., gdyż nie można

przyjąć, że tylko ze względu na brak postępowania prejudycjalnego, poszkodowany

pozbawiony jest możliwości uzyskania odszkodowania za wydanie niezgodnego

z prawem prawomocnego orzeczenia o charakterze np. incydentalnym (porównaj

między innymi wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2011 r. I CSK 684/10,

niepubl.).

Takie stanowisko przyjmowane jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego

w odniesieniu do szkód wyrządzonych przez wydanie prawomocnych orzeczeń

w postępowaniu karnym, nie objętych regulacją przewidzianą w art. 552 k.p.k., dla

których brak przepisów przewidujących postępowanie prejudycjalne o stwierdzenie

ich niezgodności z prawem. Podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa stanowi

wówczas przepis art. 417 § 1 k.c. i sąd w sprawie odszkodowawczej samodzielnie

bada i ustala, czy wydane w sprawie karnej orzeczenie, wskazane przez powoda

jako przyczyna szkody, jest zgodne z prawem czy bezprawne (porównaj między

innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2011r. IV CSK 290/10 i z dnia

5 października 2012 r. IV CSK 165/12, niepubl.).

Wejście w życie ustawy nowelizującej z dnia 22 lipca 2010 r. i jej przepisu

art. 4, stanowiącego przepis intertemporalny, niczego w tej kwestii nie zmieniło,

gdyż nadal nie ma „przepisów odrębnych”, które przewidywałyby postępowanie

prejudycjalne albo wyłączały konieczność jego przeprowadzenia w odniesieniu do

prawomocnych orzeczeń wydanych w sprawach karnych dotyczących innych

kwestii, niż przewidziane w art. 552 k.p.k. Wskazana wyżej zmiana, będąca

następstwem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r.

SK 77/06 (OTK-A 2008, nr 3, poz. 39), odnosiła się w istocie do regulacji zawartej

w art. 4241

§ 1 i 2 k.p.c., uznanej przez Trybunał za niezgodną z Konstytucją

w części ograniczającej prejudykat do orzeczeń kończących postępowanie

12

w sprawie. W konsekwencji powyższej nowelizacji nie tylko zmieniono art. 4171

k.c., lecz dodano też przepis art. 4241b

k.p.c. stanowiący, że w wypadku orzeczeń,

od których skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem nie przysługuje,

odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego

orzeczenia niezgodnego z prawem można domagać się bez uprzedniego

stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem w postępowaniu ze skargi, chyba

że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Przepis ten

dotyczący jedynie prawomocnych orzeczeń wydanych w sprawach cywilnych,

niczego nie zmienia ani nie reguluje w odniesieniu do prawomocnych orzeczeń

wydanych w sprawach karnych. Nie jest zatem „przepisem odrębnym”-

w rozumieniu art. 4171

§ 2 k.c. - wyłączającym konieczność uzyskania prejudykatu

w odniesieniu do prawomocnych orzeczeń karnych, innych niż przewidziane w art.

552 k.p.k. Nie ma więc nadal podstaw do stosowania art. 4171

§ 2 k.c. do

roszczenia o odszkodowanie za szkodę wyrządzoną przez wydanie

w postępowaniu karnym prawomocnego orzeczenia incydentalnego, w tym

orzeczenia o zastosowaniu środka zapobiegawczego i odmowie jego uchylenia.

W konsekwencji w takiej sprawie nadal do odpowiedzialności za szkodę

wywołaną przez wydanie orzeczenia zarówno przez prokuratora, jak i przez sąd

ma zastosowanie przepis art. 417 § 1 k.c., a nie przepis art. 4171

§ 2 k.c., jak

przyjął Sąd Apelacyjny w odniesieniu do orzeczeń wydanych przez sąd.

Rozważając według jakich kryteriów sąd w sprawie o odszkodowanie

dokonuje oceny, czy orzeczenie jest niezgodne z prawem, trzeba stwierdzić, że gdy

chodzi o ocenę orzeczenia sądu nie może być wątpliwości, iż powinien dokonać tej

oceny według takich samych zasad, jakie stosuje Sąd Najwyższy przy ocenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w postępowaniu prejudycjalnym

przewidzianym w art. 4241

k.p.c. i następne. Tak samo, jak w tamtym postępowaniu

chodzi o ocenę orzeczenia wydanego przez niezawisły sąd w ramach przyznanej

mu władzy sądowniczej, a w takiej sytuacji pojęcie „niezgodności z prawem”

orzeczenia ma suwerenne i autonomiczne znaczenie zdeterminowane przez istotę

władzy sądowniczej i niezawisłości sędziowskiej, a w szczególności przez

przyznanie sądom szerokiego zakresu swobody orzeczniczej przy wykładni

i stosowaniu prawa. Jak zatem jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie Sądu

13

Najwyższego, orzeczeniem niezgodnym z prawem jest tylko takie orzeczenie sądu,

które jest sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami,

z ogólnie przyjętymi standardami orzeczniczymi lub wydane w wyniku rażąco

błędnej wykładni czy oczywiście niewłaściwego stosowania prawa (porównaj

między innymi orzeczenia z dnia 7 lipca 2006 r. I CNP 33/06, OSNC 2007/2/35,

z dnia 4 stycznia 2007r. V CNP 132/06, OSNC 2007/11/174 i z dnia 9 lutego

2010 r. I BU 9/09, niepubl.).

W świetle tych kryteriów bezprawność orzeczeń sądowych nie jest

bezprawnością w rozumieniu prawa cywilnego, gdyż nie jest elementem stosunku

cywilnoprawnego lecz publicznoprawnego, wobec czego niezgodność z prawem

jako przesłanka stosowania art. 417 § 1 i art. 4171

§ 2 k.c. musi być rozumiana

ściśle - jako niezgodność tylko z konstytucyjnymi źródłami prawa przewidzianymi

w art. 87-94 Konstytucji, a więc z ustawą, umową międzynarodową,

rozporządzeniem itp. - z wyłączeniem zasad współżycia społecznego (porównaj

między innymi powołany już wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia

2001 r. SK 18/00 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2011 r. IV CSK

290/10, niepubl.). Wbrew zatem stanowisku skarżącego, ocena niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia sądu dokonywana na gruncie art. 417 § 1

i art. 4171

§ 2 k.c. nie obejmuje badania zgodności orzeczenia z zasadami

współżycia społecznego.

Nie ma też podstaw do stosowania przy badaniu na podstawie art. 417 § 1

k.c. zgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądu karnego wydanego

w przedmiocie zastosowania środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia

w wykonywaniu zawodu, kryteriów przewidzianych w art. 552 k.p.k., gdyż, jak

wskazano wyżej, jest to przepis szczególny, który nie może być stosowany

w drodze analogii ani nawet odpowiednio do sytuacji w nim nie przewidzianych.

Natomiast przy badaniu kwestii bezprawności sąd w sprawie

o odszkodowanie powinien ocenić zgodność orzeczenia sądu karnego z prawem

posiłkując się rozumieniem na gruncie prawa karnego określonego przepisu i jego

stosowania a także przy uwzględnieniu rozumienia na gruncie prawa

14

i postępowania karnego takich pojęć jak „oczywiste” czy „rażące” naruszenie

prawa.

W rozpoznawanej sprawie powód wprawdzie wskazał, jako źródło szkody,

także postanowienia o zastosowaniu przedmiotowego środka zapobiegawczego

oraz o odmowie jego uchylenia wydane w toku postępowania przygotowawczego

przez prokuraturę, jednak ponieważ były to postanowienia nieprawomocne, gdyż

każde z nich zostało zaskarżone przez powoda w trybie instancyjnym i podlegało

kontroli sądu, o prawomocnym orzeczeniu, jako źródle szkody można mówić

jedynie w odniesieniu do postanowień sądu utrzymujących w mocy postanowienia

prokuratury w tym przedmiocie oraz w odniesieniu do postanowień sądu

odmawiających uwzględnienia wniosków powoda o uchylenie środka

zapobiegawczego. Z tych przyczyn w rozpoznawanej sprawie nie ma podstaw do

rozważań, według jakich kryteriów należy oceniać zgodność z prawem

prawomocnych orzeczeń wydanych w toku postępowania przygotowawczego przez

prokuratora.

Według powoda przyczyną szkody było także zaniechanie przez prokuratora

i sąd stałego badania, czy nie ustały przyczyny uzasadniające niezwłoczne

uchylenie zastosowanego środka i nie wydanie postanowienia o uchyleniu go, co

jest obowiązkiem sądu i prokuratora, przewidzianym w art. 253 § 1 i 2 k.p.k. Jak

wskazano wyżej, podstawy odpowiedzialności w takiej sytuacji nie stanowi przepis

art. 4171

§ 3 k.c., jak zarzucał skarżący, lecz także art. 417 § 1 k.c.

Rozważając kasacyjny zarzut naruszenia tego przepisu, zarówno w związku

ze stwierdzeniem przez Sąd Apelacyjny braku podstaw do uznania za niezgodne

z prawem orzeczeń dotyczących zastosowania i odmowy uchylenia

przedmiotowego środka zapobiegawczego jak i zaniechania uchylenia tego środka

na podstawie art. 253 k.p.k., należy podzielić stanowisko skarżącego, że ocena ta

wyrażona została bez dostatecznych podstaw, bowiem bez zbadania, jak

wykładane są w orzecznictwie sądów karnych przesłanki stosowania oraz

utrzymywania środka zapobiegawczego w postaci zawieszenia w wykonywaniu

zawodu oraz jak rozumiane są obowiązki sądu i prokuratora przewidziane w art.

253 i art. 256 k.p.k. Sąd Apelacyjny nie dokonał w tym przedmiocie w istocie żadnej

15

analizy poprzestając na odwołaniu się do oceny Sądu Okręgowego przedstawionej

w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 września 2011 r., która jednak, w przeciwieństwie

do analizy dokonanej przez Sąd Okręgowy w poprzednim, uchylonym wyroku

z dnia 22 kwietnia 2010 r., jest bardzo pobieżna i ogólnikowa, prawdopodobnie

dlatego, że Sąd pierwszej instancji przede wszystkim uznał, iż niedopuszczalne jest

badanie przez sąd w sprawie o odszkodowanie prawidłowości zastosowania

przepisów prawa przez sąd i prokuratora w postępowaniu karnym i jak się wydaje

jedynie na wypadek gdyby stanowisko to jednak okazało się nietrafne, dokonał

ogólnej oceny kwestionowanych orzeczeń z punktu widzenia ich zgodności

z prawem, bez szczegółowego ustalenia obowiązujących zasad wykładni

i stosowania przepisów art. 249, art. 253-256 oraz art. 276 k.p.k., bez czego

niemożliwa jest ocena, czy zakwestionowane orzeczenia były zgodne z prawem,

czy bezprawne, we wskazanym wyżej rozumieniu oraz czy zaniechanie uchylenia

przez sąd lub prokuratora z urzędu zastosowanego środka zapobiegawczego było

zgodne z prawem.

Z tych względów uzasadniony okazał się kasacyjny zarzut naruszenia art.

417 § 1 k.c., co skutkowało uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815

k.p.c. oraz art. 108 § 2 w z. z art.

391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).