V CSK 388/12

Sygn. akt V CSK 388/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie z powództwa I. J.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 czerwca 2013 r.,

skarg kasacyjnych: powódki i strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 kwietnia 2012 r.,

1. oddala skargę kasacyjną powódki;

2. uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

strony pozwanej i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a także

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka I. J. wniosła o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa -

Prezydenta Miasta B. kwoty 3.000.000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami i

kosztami postępowania tytułem odszkodowania za przejęcie nieruchomości

położonej w B. – K., zabudowanej budynkiem mieszkalnym.

Pozwany Skarb Państwa - Prezydent Miasta B. wniósł o oddalenie powództwa,

podnosząc zarzut przedawnienia.

Wyrokiem z dnia 27 października 2011 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od

pozwanego na rzecz powódki 1.594.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 27

października 2011 r., w pozostałej części powództwo oddalił, a koszty

postępowania wzajemnie zniósł.

Sąd ustalił, iż M. M. (matka powódki) była właścicielką nieruchomości

zabudowanej budynkiem mieszkalnym położonej w K. o powierzchni 1.26.43 ha,

dla której prowadzona była księga wieczysta lwh […] gm. kat K. B. Nieruchomość ta

została na podstawie Dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej

(Dz.U.R.P. z 1945 Nr 3 poz. 13) przejęta na rzecz Skarbu Państwa. M. M. nie była

obywatelką niemiecką brak więc było podstaw do zastosowania podstawy prawnej

z art. 2 ust 1 lit b w/w Dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Postanowieniem z

dnia 29.12.1945 r. Sąd Grodzki nakazał zwolnienie majątku matki powódki spod

zajęcia. Orzeczenie to nie zostało nigdy wykonane. Decyzją z dnia 23.05.1951 r.

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w B. odmówiło zwrotu nieruchomości.

Kolejnym orzeczeniem z dnia 6 grudnia 1956 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady

Narodowej w K. uchyliło z urzędu powyższe orzeczenie, zwróciło M. M. jedną z

działek zajętych na rzecz Skarbu Państwa jednak domówiło zwrotu pozostałej

części nieruchomości. M. M. zmarła 21.05.1973 r., a spadek po niej na podstawie

postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 14.09.1987 r., …898/87 nabyła

powódka. W dniu 11.03.1991 r. powódka wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie

nieważności orzeczenia PWRN z dnia 6.12.1956 r. i zwrot nieruchomości. Minister

Rolnictwa decyzją z dnia 23.05.2000 r. odmówił stwierdzenia nieważności

orzeczenia z 6.12.1956 r. a organ nadrzędny decyzją z 3.03.2003 r. powyższą

decyzję utrzymał w mocy. Po uchyleniu powyższych decyzji przez Wojewódzki Sąd

3

Administracyjny w W. i ponownym rozpoznaniu sprawy Minister Rolnictwa i

Rozwoju Wsi na podstawie decyzji z dnia 18.03.2009r. stwierdził, że orzeczenie

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 6.12.1956 r. w części dotyczącej

pkt 3 (tj. w zakresie odmowy zwrotu części nieruchomości obj. Lwh […] gm. kat K.) i

przejęciu tej części nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa wydane zostało z

naruszeniem prawa. Jednocześnie Minister odmówił stwierdzenia nieważności

orzeczenia z powodu wystąpienia nieodwracalnych skutków prawnych. Z

uzasadnienia decyzji wynika, że rozstrzygnięcie zawarte w pkt 3 orzeczenia PWRN

z 6.12.1956 r. wydane zostało na podstawie art. 3 dekretu z dnia 28.11.1945 r.

Nieruchomość przejęta na rzecz Skarbu Państwa stanowiła nieruchomość

rolną o powierzchni 1.26.43 ha, zabudowaną budynkiem mieszkalnym murowanym,

podpiwniczonym i zadaszonym. Na parterze znajdowały się dwa pokoje mieszkalne

i kuchnia, na piętrze trzy pokoje. Działka była ogrodzona, znajdowała się na niej

również altana częściowo zabudowana. Po przejęciu nieruchomości na rzecz

Skarbu Państwa została ona podzielona na działki budowlane. Biegły dokonał

wyceny nieruchomości w opinii uzupełniającej z dnia 11.07.2011 r., w trzech

wariantach. Przy określeniu wysokości należnego odszkodowania Sąd pierwszej

instancji przyjął wariant I opinii uzupełniającej biegłego Z. K., w którym

wartość nieruchomości wraz z budynkiem według aktualnych cen określił na

1.594.100,00 zł, wyceniając wartość działek budowlanych metodą porównawczą,

a budynków metodą kosztową.

Zdaniem sądu pierwszej instancji powództwo jest częściowo zasadne.

Podstawę dla żądania powódki stanowił art. 4171

k.c. Powódka dochodziła

naprawienia szkody wyrządzonej wydaniem w dniu 6.12.1956 r. decyzji

administracyjnej, a w dniu 18.03.2009 r. stwierdzono, że decyzja ta została wydana

z naruszeniem prawa. Przepisy kodeksu cywilnego mają zastosowanie do roszczeń

o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną

przed dniem 1.09.2004 r., której nieważność lub wydanie z naruszeniem art. 156

k.p.a. stwierdzono po tym dniu. W ocenie sądu pierwszej instancji nie ma podstaw

do przyjęcia, iż roszczenie powódki było przedawnione. Decyzja stwierdzająca, że

orzeczenie PWRN zostało wydane z naruszeniem prawa zapadła dopiero w dniu

18 marca 2009 r. i dopiero wtedy otworzyła się powódce droga do dochodzenia

4

roszczeń w związku z poniesioną szkodą. Pomiędzy niezgodnym z prawem

działaniem organu władzy publicznej, a szkodą zachodzi związek przyczynowy

w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. Odszkodowanie należne powódce powinno

uwzględniać obecną wartość nieruchomości, w tym aktualne przeznaczenie

gruntów, czyli tereny przeznaczone pod budownictwo. Sąd Okręgowy zasądził na

rzecz powódki odszkodowanie w wysokości ustalonej przez biegłego. W pozostałej

części powództwo oddalił, a o kosztach procesu orzekł na mocy art. 100 k.p.c.

Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelacje

wniesione przez obie strony i zniósł koszty postępowania. Wskazał, że Sąd

pierwszej instancji dokonał trafnych ustaleń faktycznych, wszechstronnie rozważył

zebrany w sprawie materiał dowodowy, a dokonując jego oceny nie przekroczył

zasady swobodnej oceny dowodów. Uznał, że prawidłowo ustalono, iż pozwany

Skarb Państwa wyrządził powódce szkodę, a pomiędzy szkodą poniesioną przez

powódkę, a niezgodnym z prawem działaniem Skarbu Państwa istnieje związek

przyczynowy w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. Prawidłowo została oceniona także

wysokość szkody. Uznał, że niezasadna była apelacja pozwanego kwestionująca

zasadę odpowiedzialności Skarbu Państwa. Z poczynionych ustaleń faktycznych

niezbicie wynika, że poprzedniczka prawna powódki już w 1945 r. utraciła

nieruchomość opisaną w pozwie i nigdy jej nie odzyskała. Nieruchomość ta została

zabrana bezprawnie, przejęto ją bowiem na podstawie art. 2 ust. 1 lit b dekretu

z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 3,

poz. 13). Przepis ten stanowił, że na cele reformy rolnej przejęte będą

nieruchomości ziemskie będące własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej, nie -

Polaków i obywateli polskich narodowości niemieckiej. Matka powódki nie należała

do żadnej z tych grup, zatem przejęcie jej nieruchomości było bezprawne. W ocenie

Sądu Apelacyjnego, spełnione zostały wszystkie przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa przewidziane w art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a.

Sąd Apelacyjny uznał za niezasadne apelacje obu stron w części dotyczącej

zasądzonego odszkodowania, uznając, że zostało ustalone prawidłowo.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony skargą kasacyjną przez obie

strony. Skarga kasacyjna powódki została oparta na obu podstawach określonych

art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania

5

skarżąca zarzuciła obrazę art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 217 w zw. z art. 227 k.p.c.,

a w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego obrazę art. 98 ust. 1 i 3

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2010 r.,

Nr 102, poz. 651 – u.g.n.). Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonej

części i uwzględnienie powództwa w części, w którym zostało oddalone,

ewentualnie przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu. Strona pozwana zarzuciła naruszenie prawa materialnego

art. 160 § 1 k.p.a. w zw. z art. 361 § 2 k.p.c. W oparciu o ten zarzut wniosła o

uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej jej apelację i jego zmianę

poprzez oddalenie powództwa ponad kwotę 652 600 zł, ewentualnie uchylenie

wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powódka dochodziła odszkodowania z tytułu czynu niedozwolonego i jako

źródło szkody wskazała decyzję administracyjną Prezydium Wojewódzkiej Rady

Narodowej w K. z dnia 6 grudnia 1956 r., której niezgodność z prawem stwierdzono

w decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 marca 2009 r. Sąd Apelacyjny

uznał zatem zasadnie, że w sprawie nie miał zastosowania art. 4171

k.c.- jak przyjął

sad pierwszej instancji - lecz art. 160 k.p.a. Na etapie postępowania kasacyjnego

strona pozwana nie kwestionowała istnienia jej odpowiedzialności co do zasady.

Zarzuciła jedynie wadliwe ustalenie wysokości odszkodowania z uwagi na ustalenie

wartości nieruchomości według jej obecnego stanu zamiast według stanu z daty jej

przejęcia przez Skarb Państwa. Także powódka w swojej skardze kasacyjnej

zakwestionowała jedynie wysokość przyznanego jej odszkodowania w wyniku jego

obniżenia o wartość gruntu przeznaczonego pod drogi w związku z dokonanym

podziałem nieruchomości.

Skarga kasacyjna powódki była nieuzasadniona. Zgodnie z art. 39813

§ 1

k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach jej podstaw.

Zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej powódki były zaś bezzasadne.

Wbrew stanowisku skarżącej Sad Apelacyjny wskazał, z jakich powodów

przyznane powódce odszkodowanie zostało obniżone. Sam fakt, że w swoich

rozważaniach nie odniósł się do treści art. 98 ust. 3 u.g.n. nie uzasadniał zaś

6

stwierdzenia naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Nieuzasadniony był także zarzut

naruszenia art. 217 i art. 227 k.p.c. w wyniku pominięcia wniosków dowodowych

powódki zmierzających do wykazania wysokości szkody powódki. Wysokość

szkody została ustalona w oparciu o opinię biegłego, a częściowe oddalenie

powództwa nie było związane z niewykazaniem przez powódkę dalej idącej szkody,

lecz stwierdzeniem, że szkoda ta nie obejmuje wartości gruntów wydzielonych pod

drogi. Oddalenie wniosków dowodowych powódki powołanych dla wykazania

wysokości szkody nie miało zatem wpływu na sposób rozstrzygnięcia sprawy przez

Sąd Apelacyjny. Nieuzasadniona była także podstawa naruszenia prawa

materialnego. W jej ramach skarżąca zarzuciła wyłącznie naruszenie art. 98 ust. 1 i

3 u.g.n. poprzez ich niezastosowanie. Tymczasem przepisy te w sprawie o

zasądzenie odszkodowania za wydanie wadliwej decyzji administracyjnej nie miały

bezpośrednio zastosowania. Skarżąca mogła je powołać co najwyżej dla

wykazania, że przy ustaleniu wysokości szkody nie było podstaw do pominięcia

wartości gruntów przeznaczonych pod drogi. Podstawą dla orzekania przez Sąd o

wysokości odszkodowania był jednak art. 363 k.c. Ponieważ w skardze kasacyjnej

powódki nie zawarto zarzutu naruszenia tego przepisu ani też zarzutu naruszenia

art. 160 k.p.a., brak było podstaw do jej uwzględnia z uwagi na wadliwe ustalenie

wysokości przyznanego powódce odszkodowania.

Z tych względów skarga kasacyjna powódki podlegała oddaleniu na

podstawie art. 39814

k.p.c.

Częściowo uzasadniona była natomiast skarga kasacyjna strony pozwanej.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko powódki, że źródłem jej szkody była decyzja

administracyjna z dnia 6 grudnia 1956 r. Strona pozwana w skardze kasacyjnej nie

podważyła tej oceny formułując zarzut naruszenia art. 160 § 1 k.p.a. w zw. z art.

361 § 2 k.c. Dokonane w sprawie ustalenia faktyczne wskazują zaś,

że nieruchomość nie została przejęta przez Skarb Państwa na podstawie decyzji

z dnia 6 grudnia 1956 r. lecz wcześniej, już w 1945 r. Nie można zatem podzielić

zasadności zarzutu, że wysokość odszkodowania nie została ustalona prawidłowo

z tego względu, że nie uwzględniono stanu nieruchomości z „daty jej przejęcia”.

Skarga kasacyjna podważa natomiast zasadnie przyjęcie za podstawę ustalenia

wysokości odszkodowania obecnego stanu nieruchomości. W judykaturze

7

wyrażono już pogląd, że w sytuacji, gdy źródłem szkody jest wadliwa decyzja

nacjonalizacyjna, dla ustalenia odszkodowania za szkodę związaną z jej wydaniem

- w przypadku gdy nieruchomość nie może być zwrócona z uwagi na

nieodwracalne skutki decyzji - jest jej stan w chwili wydania tej decyzji. Pogląd ten

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela. Oznacza to,

że dla ustalenia wysokości odszkodowania miarodajny był stan nieruchomości

z końca 1956 r. Prawidłowe zastosowanie art. 361 § 2 k.c. wymagało zatem

ustalenia w jakiej dacie nieruchomość została podzielona na działki budowlane.

Ustalenia dokonane w tym zakresie są niewystarczające. Ograniczają się one

bowiem do stwierdzenia, że czynności tej dokonano po przejęciu nieruchomości

przez Skarb Państwa, co jak wyżej wskazano nastąpiło w 1945 r. Nie pozwala to

stwierdzić, czy podział nieruchomości nastąpił przed czy po wydaniu decyzji

administracyjnej z dnia 6 grudnia 1956 r. Brak dostatecznych ustaleń uniemożliwia

zatem ocenę, czy art. 361 § 2 k.c. został zastosowany prawidłowo, co nakazuje

uznanie zarzutu naruszenia tego przepisu za uzasadniony. Uwzględniając

powyższe skargę kasacyjną strony pozwanej należało uwzględnić i zaskarżony nią

wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.