I CSK 392/12

Sygn. akt I CSK 392/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa N. Spółki z o.o. z siedzibą w C.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Finansów

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 listopada 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością N. z siedzibą w B. w pozwie z dnia

10 lipca 2009 r. wniosła o zasądzenie od Skarbu Państwa – Ministra Finansów

kwoty 110 000 zł, z odsetkami ustawowymi od dnia 31 października 2008 r., tytułem

naprawienia części wyrządzonej jej szkody wskutek nieimplementowania do prawa

polskiego w wymaganym terminie postanowień dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów

finansowych, zmieniającej dyrektywę Rady 85/611/EWG i 93/6/EWG i dyrektywę

2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady

93/22/EWG (Dz. Urz. UE 2004 L 145, s. 1 ze zm. - dalej: MiFID I), oraz

postanowień dyrektywy Komisji 2006/73/WE z dnia 10 sierpnia 2006 r.,

wprowadzającej środki wykonawcze do dyrektywy 2004/39/WE Parlamentu

Europejskiego i Rady w odniesieniu do wymogów organizacyjnych i warunków

prowadzenia działalności przez przedsiębiorstwa inwestycyjne oraz pojęć

zdefiniowanych na potrzeby tejże dyrektywy (Dz. Urz. UE 2006 L 241, s. 26. - dalej:

MiFID II).

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26 października 2010 r. oddalił powództwo,

a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 9 listopada 2011 r. - apelację strony powodowej.

Z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, że w dniu 8 marca 2007 r. strona

powodowa zawarła z bankiem (B. Bank SA z siedzibą w W.) umowę ramową

dotyczącą zawierania, potwierdzania i rozliczania transakcji rynku finansowego. W

umowie tej znalazła się m.in. klauzula zwalniająca bank od odpowiedzialności za

szkodę, jaką jego kontrahent mógłby ponieść na skutek zawieranych na zasadach

tej umowy transakcji, w szczególności wynikającą z niezrozumienia charakteru lub

struktury poszczególnych transakcji. Dnia 8 sierpnia 2008 r. strona powodowa

zawarła z bankiem na zasadach określonych w tej umowie transakcję CIRS (nr

117/07), opartą na różnicach kursu jena do złotego. Na polecenie strony

powodowej transakcja ta została zamknięta i rozliczona przedterminowo w dniu 20

października 2008 r. W wyniku tej transakcji strona powodowa poniosła stratę w

wysokości 1 720 000 zł.

3

Państwa członkowskie miały obowiązek przyjąć oraz opublikować przepisy

ustawowe, wykonawcze i administracyjne, niezbędne do wykonania postanowień

MiFID I i MiFID II, do 31 stycznia 2007 r., a stosować je od 1 listopada 2007 r.

(art. 70 MiFID I i art. 53 MiFID II). Pełnej transpozycji tych dyrektyw Polska

dokonała jednak dopiero w wyniku uchwalenia ustawy z dnia 4 września 2008 r.

o zmianie ustawy o obrocie instrumentami finansowymi oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. 2009.165.1316 - dalej: „ustawa zmieniająca”), która weszła w życie

w dniu 21 października 2009 r., oraz wydania na podstawie tej ustawy w dniu

20 listopada 2009 r. przez Ministra Finansów rozporządzenia w sprawie trybu

i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70

ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych

(Dz.U.204.1577 - dalej: „rozporządzenie Ministra Finansów z 2009 r.”),

obowiązującego od dnia 17 grudnia 2009 r. Naruszenie przez Polskę obowiązku

implementacji MiFID II stwierdził Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

w wyroku z dnia 19 marca 2009 r., C-143/08 (Komisja Wspólnot Europejskich

przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej). Sprawa C-142/08 ze skargi Komisji

przeciwko Polsce dotycząca nieimplementowania postanowień MiFID I została

postanowieniem Prezesa Szóstej Izby Trybunału Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia

2008 r. wykreślona z rejestru Trybunału ze względu na cofnięcie skargi wobec

podjęcia przez Polskę po jej wniesieniu działań mających na celu transpozycję

tej dyrektywy.

Sąd Apelacyjny, wyjaśnił, że prawo Unii Europejskiej daje

podstawę do dochodzenia przez jednostkę od państwa członkowskiego

odszkodowania z powodu nieterminowego implementowania dyrektywy.

Przesłankami są: poważne, wynikające z nieterminowej implementacji, naruszenie

normy dyrektywy, przyznającej w sposób oczywisty i bezwarunkowy jednostkom,

do których kręgu należy powód, określonych praw oraz bezpośredni

związek przyczynowy pomiędzy szkodą doznaną przez powoda a zaniechaniem

wprowadzenia regulacji prawnej wymaganej przez dyrektywę. W świetle

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, przesłanki te mają charakter wymagań

wystarczających. Jeżeli zatem prawo krajowe regulujące odpowiedzialność

odszkodowawczą państwa za bezczynność legislacyjną jest mniej wymagające,

4

podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej za nieterminowe wdrożenie

dyrektywy powinny stanowić przepisy tego prawo. W niniejszej sprawie powinny

to być przepisy Kodeksu cywilnego - art. 417 § 1 w związku z art. 4171

§ 4 i art. 361

- jako nie wykraczające poza wymagania prawa unijnego.

W sprawie w ocenie Sądu Apelacyjnego niektóre przesłanki

odpowiedzialności odszkodowawczej zostały spełnione. Niewątpliwie nie doszło

w Polsce do terminowego wdrożenia MiFiD I i MiFID II, wskutek czego w czasie,

w którym strona powodowa zawarła z bankiem objętą sporem transakcję zamiany

stóp procentowych na podstawie jena jako waluty bazowej (CIRS nr 117/07),

nie obowiązywały w Polsce przepisy zawierające regulacje w pełni dostosowane do

tych dyrektyw. Sąd Apelacyjny, inaczej niż Sąd Okręgowy, uznał także,

że dyrektywy te nałożyły na państwa członkowskie powinność wprowadzenia do

prawa wewnętrznego rozwiązań nakładających na firmy inwestycyjne wiele

konkretnych obowiązków wobec klientów, skorelowanych z ich określonymi

uprawnieniami względem tych firm. Jako przykład wskazał wynikający z tych

dyrektyw obowiązek przyznania inwestorom uprawnienia do uzyskania statusu

odpowiedniego rodzaju klienta (detalicznego lub branżowego), uprawnienia

do uzyskania od firmy inwestycyjnej odpowiednio szczegółowych informacji,

uprawnienia do uzyskania od firmy inwestycyjnej oceny, czy dana usługa jest

odpowiednia dla danego klienta.

Nie ziściła się jednak według Sądu Apelacyjnego wynikająca z art. 361 § 1

k.c. przesłanka związku przyczynowego. W myśl art. 361 § 1 k.c., zobowiązany do

odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa

zaniechania, którego się dopuścił, a w zbieżnej w tym zakresie ze stanowiskiem

Sądu Okręgowego ocenie Sądu Apelacyjnego trudno mówić o istnieniu

jakiegokolwiek związku przyczynowego pomiędzy zaniechaniem państwa polskiego

implementacji postanowień MiFD I i MiFD II a szkodą poniesioną przez stronę

powodową. Choć dyrektywy te przyznawały inwestorom wiele uprawnień

połączonych z określonymi obowiązkami firm inwestycyjnych, to jednak nie

nakazywały wprowadzenia zakazów zawierania transakcji finansowych, w tym

transakcji typu CIRS, ani nie miały żadnego wpływu na zasady i sposób rozliczenia

zawartych transakcji finansowych. Zajęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do

5

niczym nieograniczonej, a więc nie mieszczącej się w ramach związku

przyczynowego w rozumieniu art. 361 § 1 k.c., odpowiedzialności Skarbu Państwa

za wszystkie transakcje zakończone stratami inwestorów w okresie między

nakazanym terminem implementacji dyrektyw a rzeczywistą datą ich wdrożenia do

prawa polskiego. Z § 4 ust. 1 umowy ramowej strony powodowej z bankiem wynika,

że strona powodowa została poinformowana przez bank o ryzykach

ekonomicznych łączących się z transakcjami zawieranymi w ramach tej umowy.

Nie przedstawiła ona przy tym żadnych przekonywających dowodów na to,

że jeżeliby MiFD I i MiFD II zostały implementowane w terminie, to nie zawarłaby

transakcji CIRPS 117/07.

Wobec nieziszczenia się przesłanki związku przyczynowego, nie można

było, w ocenie Sądu Apelacyjnego, uwzględnić powództwa, a tym samym i apelacji

strony powodowej.

W skardze kasacyjnej strona powodowa jako podstawy kasacyjne

przytoczyła: naruszenie art. 417 § 1 w związku z przepisami art. 361 i 4171

§ 1 i 4

k.c. oraz przepisem art. 77 ust. 1 Konstytucji, przepisem art. 10 TWE zmienionym

przez art. 4 ust. 3 TUE i przepisem art. 288 TFUE; naruszenie art. 361 i 362 k.c.

w związku z przepisem art. 10 TWE zmienionym przez art. 4 ust. 3 TUE

i przepisem art. 249 TWE zmienionym przez art. 288 TFUE oraz postanowieniami

MiFID I i MiFID II; naruszenie art. 226-228 TWE zmienionych przez art. 258-260

TFUE; naruszenie art. 19 i 21 ust. 10 w związku z pkt 31 preambuły MiFID I;

naruszenie art. 70 MiFID I art. 53 MiFID II; naruszenie pkt 2 preambuły, art. 19, 27,

28, 30,31, 33, 35, 36 i 37 w związku z pkt 46 preambuły MiFID II; naruszenie art.

10 TWE zmienionego przez art. 4 ust. 3 TUE.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 77 ust. 1 Konstytucji, każdy ma prawo do wynagrodzenia

szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu

władzy publicznej. Dostosowując do tej normy konstytucyjnej (co do jej bliższej

treści zob. przede wszystkim wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia

2001 r., SK 18/00), przepisy prawa cywilnego o deliktowej odpowiedzialności

odszkodowawczej, w znowelizowanym ze skutkiem od 1 września 2004 r. art. 417

6

§ 1 k.c. przewidziano, że za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem

działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi

odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub

inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Jednocześnie dodano

art. 4171

k.c. Przepisy art. 4171

§ 1-3 k.c., dotyczące odpowiedzialności za szkodę

wyrządzoną wydaniem aktu normatywnego (§ 1), prawomocnego orzeczenia lub

ostatecznej decyzji (§ 2) albo niewydaniem orzeczenia lub decyzji, gdy obowiązek

ich wydania przewiduje przepis prawa (§ 3), wymagają stwierdzenia niezgodności

z prawem odpowiednio wydania aktu normatywnego, prawomocnego orzeczenia

lub decyzji albo niewydania orzeczenia lub decyzji, gdy obowiązek ich wydania

przewiduje przepis prawa, w odrębnym, właściwym postępowaniu. Jeżeli natomiast

szkoda została wyrządzona przez niewydanie aktu normatywnego, którego

obowiązek wydania przewiduje przepis prawa, to - według kolejnego przepisu art.

4171

(§ 4) k.c. - niezgodność z prawem niewydania tego aktu stwierdza sąd

rozpoznający sprawę o naprawienie szkody.

W świetle art. 417 § 1 w związku z art. 4171

§ 4 oraz art. 361-363 k.c.,

przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej za zaniechanie legislacyjne są:

wyrażająca się niewydaniem aktu normatywnego, którego obowiązek wydania

przewidywał przepis prawa, bezprawność zachowania organu władzy publicznej,

przynależność osoby żądającej odszkodowania do grona osób mających podlegać

niedokonanej korzystnej dla nich regulacji prawnej, doznanie przez osobę żądającą

odszkodowania uszczerbku oraz normalny związek przyczynowy między tym

uszczerbkiem a rozpatrywanym zaniechaniem legislacyjnym.

W piśmiennictwie oraz orzecznictwie mocno podkreśla się, że podlegający

stwierdzeniu przez sąd w sprawie o naprawienie szkody obowiązek, o którym

mowa w art. 4171

§ 4 k.c., musi wynikać z określonych przepisów prawa i być

skonkretyzowany co do terminu i treści - tak aby, dało się ustalić, do kiedy objęty

nim akt normatywny powinien być wydany i jaką konieczną treść powinien on mieć.

Niedopuszczalne byłoby wywodzenie tego obowiązku z ogólnych założeń

ustrojowych lub programowych w danej dziedzinie życia społecznego, ponieważ

prowadziłoby to w istocie do wkraczania sądów w kompetencje organów

powołanych do tworzenia prawa (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia

7

2006 r., III CSK 138/05, i 6 września 2012 r., I CSK 77/12). Podobne racje

przemawiają za przyznaniem uprawnienia do żądania odszkodowania za

zaniechanie legislacyjne tylko tym osobom, których sytuacja prawna miała być

w sposób korzystnych dla nich ukształtowana przez przepisy niewydanego aktu

normatywnego. W przeciwnym razie ochrona odszkodowawcza w razie ziszczenia

się pozostałych jej przesłanek rozciągałaby się na interesy nieobjęte planowaną

ochroną zamierzonego, lecz niewydanego aktu normatywnego.

Wynikający z art. 361 § 1 k.c. wymóg związku przyczynowego pomiędzy

zaniechaniem legislacyjnym a uszczerbkiem majątkowym doznanym przez

osobę żądającą odszkodowania jest ujmowany analogicznie jak w innych

przypadkach szkody wyrządzonej zaniechaniem. Zwraca się tylko uwagę

na to, że stwierdzenie, iż doznany przez pozwanego uszczerbek majątkowy nie

nastąpiłby bez rozpatrywanego zaniechania legislacyjnego (zachodzi relacja

conditio sine qua non), przesądza zarazem w praktyce z reguły o uznaniu tego

uszczerbku za normalny w rozumieniu art. 361 § 1 k.p.c. skutek rozpatrywanego

zaniechania. Zakładając bowiem racjonalność prawodawcy ustanawiającego

przepis zobowiązujący do wydania oznaczonego aktu normatywnego, można

uznać, iż niewydanie oznaczonego w takim przepisie aktu normatywnego zwiększa

z reguły prawdopodobieństwo doznania uszczerbku przez osoby, których sytuacja

prawna miała być w nim z korzyścią dla nich uregulowana (co do normalności

powiązań przyczynowych w świetle art. 361 § 1 k.c. zob. np. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 21 marca 2003 r., III CZP 6/03 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 marca 2010 r., III CZP 7/10).

Jak wiadomo, Sąd Apelacyjny przyjął, że omówione, wynikające z polskiego

prawa przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej za zaniechanie legislacyjne

nie są mniej korzystne dla poszkodowanego od wywodzonych z prawa unijnego

przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego wobec

jednostek z powodu naruszenia tego prawa.

Według utrwalonego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości (zob. wyroki

Trybunału Sprawiedliwości z dnia: 19 listopada 1991 r., C-6/90 /Andrea Francovich

przeciwko Republice Włoskiej/ i C-9/90 /Danila Bonifaci i in. przeciwko Republice

8

Włoskiej/; 23 lutego 1994 r., C- 236/92 /Comitato di coordinamento per la difesa

della Cava i in. przeciwko Regionowi Lombardii/; 5 marca 1996 r., C-46/93

/Brasserie du pêcheur SA przeciwko Republice Federalnej Niemiec/ i C-48/93

/Factorama Ltd i in./; 26 marca 1996 r., C-392/93 /British Telecommunications/;

8 października 1996 r., C-178/94 /Erich Dilenhofer i in. przeciwko Republice

Ferdarlnej Niemiec/; 18 grudnia 1997 r., C-129/96 /Inter-Environnement Wallonie

ASBL przeciwko Regionowi Walonii; 30 września 2003 r., C-224/01 /Gerhard

Köbler przeciwko Republice Austrii/), nieodłączną, choć niewypowiedzianą

wyraźnie, częścią systemu traktatowego Unii Europejskiej jest zasada

odpowiedzialności państwa członkowskiego za wyrządzone jednostkom szkody

wskutek naruszenia prawa unijnego. Nieistnienie możliwości uzyskania od państwa

członkowskiego przez jednostki odszkodowania za uszczerbek doznany w sferze

swych uprawnień przez naruszenie prawa unijnego prowadziłoby do podważenia

pełnej skuteczności tego prawa oraz osłabienia ochrony uprawnień, których ono

jest źródłem. Oparciem dla wymienionej zasady jest także norma traktatowa

zobowiązująca państwa członkowskie do podjęcia wszelkich właściwych środków

o charakterze ogólnym lub jednostkowym w celu zapewnienia wykonania

zobowiązań, jakie ciążą na nich z mocy prawa unijnego (art. 4 ust. 3 TUE,

a uprzednio art. 10 TWE, jeszcze zaś wcześniej art. 5 TEWG). Zgodnie z tą

zasadą, obowiązek naprawienia przez państwo członkowskie szkody wyrządzonej

jednostkom wskutek naruszenia prawa unijnego powstaje, jeżeli naruszony przepis

zmierza do przyznania jednostkom uprawnień, naruszenie jest wystarczająco

poważne, a między doznaną szkodą i naruszeniem prawa istnieje bezpośredni

związek przyczynowy. Przesłanki te mają zastosowanie we wszystkich

przypadkach naruszenia prawa unijnego przez państwa członkowskie, a więc

i oczywiście w przypadkach naruszenia prawa unijnego przez niedokonanie lub

niepełne dokonanie w terminie transpozycji dyrektywy przez państwo członkowskie.

Choć wymienione przesłanki roszczenia o odszkodowanie przeciwko

państwu członkowskiemu są wywodzone z prawa unijnego, realizacja tego

roszczenia, a nawet w pewnym zakresie ocena ziszczenia się niektórych jego

przesłanek, zwłaszcza przesłanki szkody oraz przesłanki związku przyczynowego,

9

następuje wobec braku stosownych unormowań prawa unijnego przy zastosowaniu

regulacji krajowych.

Prawo unijne nie uzależnia odpowiedzialności odszkodowawczej państwa

członkowskiego od uprzedniego stwierdzenia wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości

naruszenia tego prawa. Rozstrzygnięcie, czy doszło do naruszenia prawa

unijnego - obojętnie w jakiej postaci (działania legislacyjnego, wydania decyzji

lub orzeczenia albo zaniechania legislacyjnego, niewydania decyzji lub orzeczenia)

- należy do sądu państwa członkowskiego, do którego wniesiono pozew

o odszkodowanie. W judykaturze Trybunału Sprawiedliwości przyjmuje się,

że do okoliczności, które sąd ten powinien mieć na względzie orzekając, czy

państwo członkowskie naruszyło prawo unijne w stopniu wystarczająco poważnym,

należą w szczególności: poziom jasności i precyzji ocenianych przepisów, zakres

swobodnego uznania, jaki one pozostawiają władzom krajowym, umyślny lub

nieumyślny charakter uchybienia, usprawiedliwiony lub nieusprawiedliwiony

charakter popełnionego błędu, wpływ na dokonane naruszenie instytucji Unii,

utrzymywanie stanu niezgodnego z prawem unijnym wbrew wydanemu orzeczeniu

Trybunału Sprawiedliwości stwierdzającemu tę niezgodność.

Uznanie, że naruszony przepis przyznaje jednostkom uprawnienia, zależy,

według orzecznictwa Trybunał Sprawiedliwości, od tego, czy uprawnienia jednostek

są w tym przepisie określone bezwarunkowo i wystarczająco precyzyjnie.

Przesłanka bezpośredniości związku przyczynowego, zmierzająca do

ograniczenia odpowiedzialności państwa członkowskiego tylko do szkód będących

„w odpowiednim stopniu bezpośrednią konsekwencją” naruszenia prawa, oznacza

w świetle prawa unijnego w istocie - jak się wyjaśnia w piśmiennictwie -

wymaganie, aby uszczerbek jednostki był normalnym następstwem tego

naruszenia w rozumieniu koncepcji adekwatnego związku przyczynowego, której

wyrazem w polskim prawie cywilnym jest art. 361 § 1 k.c.

Według stanowiska Trybunału Sprawiedliwości, podlegająca naprawieniu

przez państwo członkowskie na podstawie prawa unijnego szkoda majątkowa

obejmuje zarówno straty, jak i utracone korzyści.

10

Wskazane przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej państwa

członkowskiego wywodzone z prawa unijnego, ale realizowane, a w pewnym

stopniu nawet ustalane przy uwzględnieniu prawa krajowego, są ujmowane przez

Trybunał Sprawiedliwości jako warunek konieczny i zarazem wystarczający

tej odpowiedzialności wobec jednostek za naruszenie prawa unijnego. Z takiego

charakteru tych przesłanek Trybunał wyprowadza, z jednej strony, zakaz

uzależnienia w prawie krajowym naprawienia przez państwo szkód

spowodowanych naruszeniem prawa unijnego od wymagań materialnych

i formalnych mniej korzystnych niż w przypadkach podobnych roszczeń

o charakterze wewnętrznym oraz wymagań powodujących, że uzyskanie

odszkodowania będzie praktycznie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, z drugiej

zaś strony - wniosek o możliwości dochodzenia odpowiedzialności państwa za

wymienione szkody na podstawie prawa krajowego, jeżeli przewidziane w prawie

krajowym przesłanki nie wykraczają poza wymagania prawa unijnego.

Zestawienie wyjaśnień dotyczących odpowiedzialności odszkodowawczej za

zaniechanie legislacyjne według prawa polskiego z wyjaśnieniami dotyczącymi

odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego według prawa

unijnego za nieterminowe transponowanie dyrektywy potwierdza trafność zajętego

przez Sąd Apelacyjny stanowiska, że wynikające z prawa polskiego przesłanki

naprawienia szkody spowodowanej nieterminowym wdrożeniem do prawa

krajowego dyrektywy nie są surowsze dla poszkodowanego od przesłanek

naprawienia tej szkody wywodzonych z prawa unijnego. Według obu

porównywanych reżimów prawnych musi dojść do niewydania aktu prawnego

z naruszeniem odpowiednio skonkretyzowanego prawnego obowiązku jego

wydania, niewydany akt ma przyznawać uprawnienia podmiotom (stwarzać

korzystną sytuację w ich sferze prawnej), do których należy osoba żądająca

odszkodowania, doznana przez tę osobę szkoda powinna pozostawać

w normalnym związku przyczynowym z rozpatrywanym zaniechaniem

legislacyjnym

W konsekwencji, Sąd Apelacyjny zasadnie rozpoznał żądanie powoda

w świetle art. 417 § 1 w związku z art. 4171

§ 4 i art. 361 § 1 k.c.

11

Jak wiadomo, Sąd Apelacyjny uznał za spełnione w sprawie dwie przesłanki

wynikające z art. 417 § 1 w związku z art. 4171

§ 4: przesłankę bezprawnego

zaniechania legislacyjnego - niewdrożenia w pełni postanowień MiFID I i MiFID II

z naruszeniem art. 70 MiFID I i art. 53 MiFID II w związku z art. 288 TFUE (dawny

art. 249 TWE) w terminie, oraz przesłankę przyznania uprawnień podmiotom,

do których grona należy strona powodowa - wskazania w postanowieniach MiFID I

i MiFID II określonych uprawnień jednostek z obowiązkiem wyrażenia tych

uprawnień w odpowiednich aktach prawa krajowego. Na stwierdzenie pierwszej

przesłanki istotny wpływ miał wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 19 marca

2009 r., C-143/08. Stwierdzając zaś drugą przesłankę Sąd Apelacyjny uznał,

że regulacje MiFID I i MiFID II są dostatecznie skonkretyzowane i inaczej

niż dyrektywy, których dotyczył wyrok Trybunały Sprawiedliwości z dnia

12 października 2004 r., C-222/02 /Peter Paul i in. przeciwko Republice Federalnej

Niemiec/, na który powołał się Sąd Okręgowy, nie dotyczą obowiązków

wykonywanych tylko w interesie publicznoprawnym. Zamieszczone w skardze

kasacyjnej twierdzenie, że Sąd Apelacyjny uznał, iż postanowienia MiFID I i MiFID

II nie przyznawały praw jednostkom, rozmija się w sposób oczywisty

z rzeczywistością.

Na obecnym etapie postępowania spór koncentruje się więc w istocie jedynie

wokół kolejnej przesłanki: istnienia związku przyczynowego w rozumieniu art. 361

§ 1 k.c. między niekorzystnym dla strony powodowej, powodującym straty w jej

majątku rozliczeniem transakcji CIRS z dnia 8 sierpnia 2008 r., a niedokonaniem

przez Polskę w terminie pełnej implementacji MiFID I i MiFID II.

Stwierdzenie związku przyczynowego w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. między

określonym zdarzeniem a naruszeniem dóbr poszkodowanego wymaga

przede wszystkim przeprowadzenia testu warunku sine qua non. Gdy jako

przyczynę szkody rozpatruje się zaniechanie pewnego powinnego działania,

test ten zakłada odpowiedź na pytanie, czy gdyby działanie to nastąpiło,

poszkodowany nie doznałby uszczerbku w swych dobrach prawnie chronionych.

Odpowiedź negatywna wyklucza odpowiedzialność odszkodowawczą ze względu

na brak związku przyczynowego, a odpowiedź pozytywna przesądza o uznaniu

tego zaniechania za przyczynę warunkującą naruszenie dóbr poszkodowanego

12

i otwiera następny etap badań: czy naruszenie dóbr poszkodowanego stanowiło

normalne następstwo tego zaniechania.

Strona powodowa twierdzi w skardze kasacyjnej, że gdyby dyrektywy,

na które się powołuje, zostały w terminie w pełni transponowane do prawa

polskiego, nałożone w wyniku tego przez prawo polskie na firmy inwestycyjne

obowiązki, skorelowane z uprawnieniami ich klientów, spowodowałyby, iż w dniu

8 sierpnia 2008 r. nie doszłoby do zawarcia przez stronę powodową z bankiem

transakcji CIRS, a w konsekwencji - do zamknięcia tej transakcji ze stratą dla strony

powodowej. Innymi słowy, nie byłoby tej transakcji i wynikającej z niej straty, gdyby

już w dniu 8 sierpnia 2008 r. istniał taki stan prawny, jaki powstał w wyniku wejścia

w życie ustawy zmieniającej oraz rozporządzenia Ministra Finansów z 2009 r.

Nieimplementowanie dyrektyw w terminie spowodowało według twierdzeń skargi,

z jednej strony, niedoinformowanie powodowej spółki o ryzyku transakcji, na którą

się zdecydowała, a z drugiej strony - nieuzyskanie przez bank takich danych co do

tej spółki, które uzasadniały odmowę zawarcia z nią transakcji CIRS.

W szczególności strona powodowa powołuje się w tym kontekście, na przewidziane

w wymienionych w skardze przepisach dyrektyw w odniesieniu do firm

inwestycyjnych, nakazy: podziału klientów na kategorie (detaliczni, branżowi,

uprawnieni – art. 19 ust. 3 MiFID I i art. 28 MiFID II); ustalania, czy klient ma

doświadczenie i wiedzę konieczną do oceny ryzyka związanego z oferowaną mu

usługą (art. 19 ust. 3 i 4 MiFID I i art. 35 MiFID II); uczciwego, sprawiedliwego,

profesjonalnego działania (art. 19 ust. 1 MiFID I); udzielania klientom informacji

rzetelnych, niebudzących wątpliwości i niewprowadzających w błąd (art. 19 ust. 2

MiFID i art. 27 MiFID II), ujętych tak, aby mogli zrozumieć charakter oraz ryzyko

związane z usługą inwestycyjną (art. 19 ust. 3 MiFID I); niezawierania bez zgody

klienta umów dotyczących transakcji finansowania papierów wartościowych

w odniesieniu do instrumentów finansowych przechowywanych w imieniu klienta

(art. 13 ust. 7 MiFID I i art. 19 MiFID II).

Przy ocenie tych twierdzeń i związanego z nimi zarzutu naruszenia przez

Sąd Apelacyjny art. 361 § 1 k.c., należało przede wszystkim uwzględnić,

że nieimplementowanie powoływanych dyrektyw w wyznaczonym terminie nie było

jednoznaczne z całkowitym niedostosowaniem w wyznaczonym terminie prawa

13

polskiego do wymagań nałożonych w tych dyrektywach na państwa członkowskie.

Według rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 28 grudnia 2005 r. w sprawie

trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych oraz banków powierniczych

(Dz.U. 2006.2.8 - dalej: „rozporządzenie Ministra Finansów z 2005 r.”),

obowiązującego w czasie dokonania przez stronę powodową objętej sporem

transakcji CIRS: należało odróżniać od klientów profesjonalnych, spełniających

określone wymagania (§ 2 ust. 1 pkt 6 i ust. 2), pozostałych klientów, objętych

szerszym zakresem obowiązków firm inwestycyjnych; informacje upowszechniane

przez firmę inwestycyjną powinny być rzetelne i zrozumiałe (§ 3 ust. 1); informacje

wskazujące korzyści możliwe do osiągnięcia przez klienta powinny wskazywać

również poziom ryzyka inwestycyjnego związanego z daną usługą (§ 3 ust. 3);

informacje dotyczące efektów świadczonych dotychczas usług powinny wskazywać

źródło przekazywanych danych (§ 3 ust. 4); upowszechniane prognozy należało

opierać na rzetelnych danych (§ 3 ust. 5); przed zawarciem umowy o świadczenie

usługi firma inwestycyjna powinna zażądać od klienta informacji niezbędnych do

oceny poziomu jego doświadczenia i wiedzy w dziedzinie inwestowania

w instrumenty finansowe oraz do oceny jego celów inwestycyjnych, (§ 5 ust. 1),

a klient otrzymać na piśmie lub nośniku elektronicznym opis ryzyka inwestycyjnego

związanego z usługą (§ 4 ust. 2 pkt 7); na podstawie uzyskanych od klienta

informacji firma inwestycyjna powinna dokonać oceny, czy usługa, która ma być

świadczona na podstawie zawieranej umowy, jest odpowiednia dla klienta (§ 5

ust. 3); w razie oceny, że usługa jest nieodpowiednia ze względu na zbyt duże

ryzyko klient powinien być o tym poinformowany na piśmie lub za pomocą

elektronicznego nośnika informacji (§ 5 ust. 4).

Nie negując samego faktu naruszenia przez Polskę obowiązku terminowej

transpozycji MiFID I i MiFID II do prawa krajowego, zakres różnic dotyczących

obowiązków firm inwestycyjnych wobec klientów między przepisami rozporządzenia

Ministra Finansów z 2005 r. a przepisami dyrektyw nie jest – jak wynika

z powyższego zestawienia - tak duży, aby brak pełnej terminowej implementacji

tych dyrektyw do prawa polskiego można było uznać za zdarzenie, bez którego

(conditio sine qua non) nie doszłoby do zawarcia przez stronę powodową transakcji

CIRS, a w konsekwencji - do straty, którą zakończyło się rozliczenie tej transakcji.

14

Również przepisy obowiązujące w chwili zawarcia tej transakcji zapewniały stronie

powodowej uzyskanie rzetelnych informacji o związanym z nią ryzyku (zob. także

co do innych jeszcze źródeł obowiązku udzielania takich informacji wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 lutego 2012 r., IV CSK 225/11) oraz nakładały na bank

obowiązek uzyskania informacji niezbędnych do oceny poziomu doświadczenia

i wiedzy strony powodowej w dziedzinie inwestowania w instrumenty finansowe.

Bezpodstawnie skarżąca powołuje się na jej zdaniem przewidziany

w dyrektywach, a nieznany prawu polskiemu w chwili zawarcia przez stronę

powodową transakcji CIRS, obowiązek firmy inwestycyjnej odmówienia zawarcia

transakcji z klientem w takich sytuacjach, jak występująca w sprawie. Według art.

19 ust. 5 MiFID I, przedsiębiorstwo inwestycyjne, które uważa, że dana usługa jest

nieodpowiednia dla klienta powinno go o tym ostrzec. Analogicznej treści przepis

zawierał § 5 ust. 4 rozporządzenia Ministra Finansów z 2005 r. Zawarty zaś

w dyrektywach zakaz zawierania przez przedsiębiorstwa inwestycyjne bez zgody

klienta umów dotyczących transakcji finansowania papierów wartościowych

w odniesieniu do instrumentów finansowych przechowywanych w imieniu klienta

nie może być odniesiony do stanu faktycznego sprawy, ponieważ nie chodzi w niej

o transakcję, której dotyczy ten zakaz.

Przyczyny warunkującej zawarcie przez strony w sierpnia 2008 r. transakcji

zamiany stóp procentowych na podstawie jena jako waluty bazowej nie można się

więc dopatrywać w deficycie obowiązującej wówczas regulacji w zakresie

odnoszącym się do zapewnienia uczestnikom obrotu niezbędnych danych do

podjęcia decyzji o zawarciu takiej transakcji, lecz w realiach ówczesnej praktyki.

Podsumowując, zarzuty skargi kasacyjnej zmierzające do podważenia

stanowiska Sądu Apelacyjnego o nieziszczeniu się w sprawie przesłanki związku

przyczynowego nie zasługiwały na uwzględnienie, dlatego zgodnie z art. 39814

k.p.c. skargę kasacyjną należało oddalić, a o kosztach postępowania kasacyjnego

rozstrzygnąć stosownie do art. 98 w związku z art. 108 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz

art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu

Państwa (Dz.U.169.1417 ze zm.), a także art. 99 k.p.c. i § 6 pkt 6 oraz § 13 ust. 4

pkt rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

15

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U.2013.461).