I CSK 614/12

Sygn. akt I CSK 614/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

w sprawie z powództwa W. K. i małoletniej O. K.

przeciwko U. Towarzystwu Ubezpieczeń S.A.

o zadośćuczynienie i odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 czerwca 2012 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację oraz zasądza

od strony pozwanej na rzecz powodów 9000 (dziewięć

tysięcy) zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję

odwoławczą i w postępowaniu kasacyjnym;

II. nakazuje ściągnąć od strony pozwanej na rzecz Skarbu

Państwa - Sądu Apelacyjnego kwotę 18.400 (osiemnaście

tysięcy czterysta) zł tytułem opłaty od skargi kasacyjnej,

od uiszczenia której powodowie byli zwolnieni.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z dnia 20 stycznia 2012 r. zasądził od

pozwanej U. Towarzystwa Ubezpieczeniowego Spółki Akcyjnej na rzecz powoda

W. K. sumę 284.000 zł, obejmującą odszkodowanie za znaczne pogorszenie

sytuacji życiowej w kwocie 148.000 zł i zadośćuczynienie w kwocie 136.000 zł oraz

na rzecz małoletniej powódki O. K. 352.000 zł, w tym 184.000 zł tytułem

odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej i 168.000 zł tytułem

zadośćuczynienia, wszystkie te należności z ustawowymi odsetkami od dnia 8

marca 2011 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 9 listopada 2009 r. A. I.-K., żona powoda i

matka małoletniej powódki, została potrącona na przejściu dla pieszych przez J. T.

kierującego pojazdem marki Autosan. Kierowca pojazdu, ubezpieczony od

odpowiedzialności cywilnej w Towarzystwie Ubezpieczeniowym U., prawomocnym

wyrokiem Sądu Rejonowego w S. został uznany winnym spowodowania wypadku,

przy czym bezsporne było, że poszkodowana przyczyniła się do zaistnienia tego

zdarzenia w 20%.

A. I.-K. w chwili śmierci miała 24 lata, była matką niespełna półtorarocznej

córki O. i od dwóch lat pozostawała w związku małżeńskim z powodem. Na co

dzień zajmowała się prowadzeniem domu i wychowywaniem córki. Studiowała

germanistykę w Nauczycielskim Kolegium Języków Obcych w S. i zamierzała

ukończyć studia magisterskie na tym kierunku. Małżonkowie byli zgodną, kochającą

się parą; chcieli wyjechać do pracy za granicę, aby zdobyć środki na wybudowanie

domu, planowali też drugie dziecko.

Nagła śmierć A. I.-K. stanowiła dla powodów dramatyczne przeżycie. Powód

przeżywa silny ból i stres związany z utratą żony, na której pomoc i wsparcie mógł

zawsze liczyć; w dalszym ciągu odczuwa obawę przed przyszłością, ma poczucie

osamotnienia. Brak matki może wywrzeć negatywny wpływ na kształtowanie

osobowości małoletniej powódki. Okoliczności powyższe usprawiedliwiają

zasądzenie na rzecz powodów sum dochodzonych tytułem zadośćuczynienia za

doznane krzywdy (art. 446 § 4 k.c.).

3

Za w pełni usprawiedliwione Sąd Okręgowy uznał również

żądania powodów zasądzenia na ich rzecz odszkodowań za znaczne

pogorszenie sytuacji życiowej (art. 446 § 3 k.c.). Wskazał przy tym, że powód

doznał osłabienia aktywności oraz motywacji do życia, w związku z czym odczuwa

problemy psychologiczne. U małoletniej powódki wystąpiły zaś zaburzenia

adaptacyjne i niewykluczone, że w przyszłości pojawią się deficyty emocjonalne.

A. I.-K. miała realna perspektywę zdobycia zawodu umożliwiającego podjęcie

pracy. Na co dzień zajmowała się wychowywaniem powódki, zaś okresowo

wyjeżdżała za granicę w celach zarobkowych. Utrata tego wsparcia niewątpliwie

wpłynęła niekorzystnie na sytuację materialną powodów.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanej, wyrokiem zaskarżonym

skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądzone na

rzecz powoda W. K. i na rzecz powódki O. K. kwoty 284.000 zł oraz 352.000 zł

obniżył odpowiednio do kwot 140.000 zł i 128.000 zł, oddalił apelacje w pozostałej

części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny uznał świadczenia zasądzone na rzecz powodów za

rażąco wygórowane. Wskazał, że odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji

życiowej musi uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy oraz przedstawiać

realną wartość ekonomiczną, stanowiącą - w ocenie większości racjonalnie

myślących ludzi - adekwatne przysporzenie dla uprawnionego; w świetle tych

kryteriów stosowne odszkodowania na rzecz powodów powinny zamknąć się

kwotami po 70.000 zł.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że o rozmiarze krzywdy poszkodowanego

nie decydują wyłącznie jego subiektywne odczucia, lecz również kryteria

zobiektywizowane. Tymczasem powód i powódka wracają do równowagi

psychicznej, co uzasadnia przyznaje im z tytułu zadośćuczynienia sum

po 150.000 zł.

Określając wysokość zasądzonych ostatecznie świadczeń, Sąd Apelacyjny

uwzględnił stopień przyczynienia się zmarłej do szkody (20%) oraz sumy

wypłacone już przez pozwaną, tj. 36.000 zł na rzecz powoda (24.000 zł tytułem

4

zadośćuczynienia i 12.000 zł tytułem odszkodowania) i 48.000 zł na rzecz powódki

(32.000 zł tytułem zadośćuczynienia i 16.000 zł tytułem odszkodowania).

W skardze kasacyjnej skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu

uwzgledniającemu apelację pozwanej, opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., powodowie zarzucili naruszenie art. 446 § 3 i art. 446 § 4 k.c.,

wnosząc o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i oddalenie apelacji pozwanej

w całości bądź przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesionym w skardze kasacyjnej zarzutom, podważającym trafność

oceny przyjętych przez Sąd Apelacyjny kryteriów ustalania wysokości

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz odszkodowania za znaczne

pogorszenie sytuacji życiowej, nie można odmówić słuszności.

Zadośćuczynienie pieniężne ma na celu naprawienie szkody niemajątkowej

wyrażającej się krzywdą w postaci cierpień fizycznych i psychicznych; w ten sposób

ujawnia się, akcentowany w doktrynie i orzecznictwie, kompensacyjny charakter

zadośćuczynienia pieniężnego.

Sąd Apelacyjny prawidłowo zauważył, że krzywdę doznaną w wyniku

śmierci osoby bliskiej bardzo trudno ocenić i wyrazić w formie pieniężnej i dlatego

każdy przypadek powinien być traktowany indywidualnie z uwzględnieniem

wszystkich okoliczności sprawy, przy czym ocena ta powinna opierać się na

kryteriach obiektywnych, a nie na wyłącznie subiektywnych odczuciach

pokrzywdzonego. Na rozmiar krzywdy, o której mowa w art. 446 § 4 k.c.,

niewątpliwie mają wpływ: wstrząs psychiczny i cierpienia moralne wywołane

śmiercią osoby bliskiej, poczucie osamotnienia i pustki po jej śmierci, rodzaj

i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym, rola w rodzinie

pełniona przez osobę zmarłą, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem śmierci

osoby bliskiej, stopień, w jakim pokrzywdzony będzie umiał odnaleźć się w nowej

rzeczywistości i zdolność do jej zaakceptowania, wiek pokrzywdzonego (zob. m.in.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2011 r. III CSK 279/10, niepubl.).

Przytoczone kryteria oceny stopnia doznanej krzywdy mają - rzecz jasna -

5

jedynie wymiar ogólny, a ich przywołanie w treści uzasadnienia

orzeczenia nie przesądza o prawidłowości ustalenia przez sąd odpowiedniej

sumy tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Rozstrzygające

znaczenie mają okoliczności ustalone w odniesieniu do konkretnej osoby

pokrzywdzonej. Tylko rozważenie zindywidualizowanych przesłanek może bowiem

stanowić podstawę do określenia odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia za

doznaną krzywdę (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2005 r.,

sygn. akt IV CSK 99/05, niepubl.).

Uwzględniając kryteria obiektywne, które zaważyły na ostatecznej ocenie

Sądu Apelacyjnego, należało mieć na uwadze, że krzywda wywołana śmiercią

żony i matki jest dla męża i dziecka niezwykle dojmująca. W konkretnym

stanie faktycznym krzywda powodów jest tym bardziej dotkliwa, że śmierć A. I.-K.

nastąpiła nagle i nieoczekiwanie. Poczucie krzywdy powoda wynika z osobistego

żalu, bólu osamotnienia i obawy przed przyszłością. Małoletnia powódka skutki tak

wczesnej utraty matki, osoby najbliższej i niezastąpionej, może odczuwać przez

całe życie. Wyeksponowana przez Sąd Apelacyjny okoliczność, iż upływ czasu

pozwoli powodom powrócić do równowagi psychicznej, nie zmniejsza w sposób

zasadniczy doznanej przez nich ich krzywdy. Trzeba zatem zgodzić się z

zarzutem skarżących, że dokonana przez Sąd Apelacyjny ocena rozmiaru ich

krzywdy w niedostateczny sposób uwzględniała przytoczone wyżej kryteria, co w

konsekwencji doprowadziło do znacznego ograniczenia kompensacyjnej roli

zadośćuczynienia przez przyjęcie, jako odpowiednich, sum oczywiście zaniżonych.

Zgodnie z zapatrywaniem utrwalonym w orzecznictwie, korygowanie przez

sąd drugiej instancji zasądzonego zadośćuczynienia może być aktualne tylko

wtedy, gdy przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, mających wpływ na

jego wysokość, jest ono niewspółmiernie nieodpowiednie, tj. albo rażąco

wygórowane, albo rażąco niskie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

18 listopada 2004 r., I CK 219/04, niepubl., z dnia 9 lipca 1970 r., III PRN 39/70,

OSNCP 1971/3/53). W sprawie niniejszej nie było podstaw do dokonania takiej

korekty, gdyż określone przez Sąd Okręgowy sumy zadośćuczynienia nie mogą

być uznane za rażąco wygórowane. Zarzut naruszenia art. 446 § 4 k.c. okazał się

zatem uzasadniony.

6

Pogorszenie sytuacji życiowej, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c. polega nie

tylko na pogorszeniu obecnej sytuacji materialnej, ale obejmuje także przyszłe

szkody majątkowe polegające na utracie realnej możliwości polepszenia warunków

życia w przyszłości, często nieuchwytne lub trudne do obliczenia, niemniej

prowadzące do znacznego pogorszenia sytuacji życiowej osoby najbliższej

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 149/09, niepubl.).

Ocena, czy nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji członków rodziny zmarłego nie

może odnosić się wyłącznie do stanu z dnia śmierci poszkodowanego, ale musi

prowadzić - co miał na uwadze Sąd Okręgowy - do porównania hipotetycznego

stanu odzwierciedlającego sytuację, w jakiej w przyszłości znajdowaliby się

bliscy zmarłego, do sytuacji, w jakiej znajdują się w związku ze śmiercią

poszkodowanego.

Sąd Apelacyjny wprawdzie nie zakwestionował przydatności przytoczonych

kryteriów ustalania wysokości stosownego odszkodowania przewidzianego w art.

446 § 3 k.c., które uwzględnił Sąd Okręgowy, jednak w istocie pominął je,

ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia, iż przyznane powodom z tego tytułu

sumy są rażąco wygórowane. Konstatację tę - jak trafnie zarzucili skarżący - nie

opartą na przesłankach odnoszących się okoliczności konkretnej sprawy, trzeba

uznać za wadliwą. Nie mogła ona stanowić wystarczającej podstawy do

zmniejszenia odszkodowań zasądzonych na rzecz powodów przez Sąd pierwszej

instancji, co nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia art. 446 § 3 k.c.

Z tych względów wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części został

uchylony i zmieniony przez oddalenie apelacji (art. 39816

k.p.c.).

jw