I PK 27/13

Sygn. akt I PK 27/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Katarzyna Gonera

w sprawie z powództwa B.O.

przeciwko Specjalnemu Ośrodkowi Szkolno-Wychowawczemu im. […] w B.

o ustalenie istnienia stosunku pracy i wynagrodzenie za pracę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt […]

uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1 i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania

oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w B. wyrokiem z dnia 16 grudnia 2011 r. oddalił

powództwo B.O. o ustalenie, że łączy ją z pozwanym Specjalnym Ośrodkiem

Szkolno – Wychowawczym im. […] w B. umowa o pracę zawarta na czas

nieokreślony.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka była zatrudniona w Powiatowym

Zarządzie Dróg w B. w okresie od 1 września 2007 r. do 19 listopada 2008 r. na

stanowisku głównej księgowej na podstawie umowy o pracę zawartej na czas

nieokreślony. Pismem z dnia 3 listopada 2008 r., skierowanym do dyrektora

pozwanego ośrodka, powódka wniosła o przeniesienie jej w trybie art. 7a ustawy z

dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz. U. z

2001 r. Nr 142, poz. 1593 ze zm.) do pracy w tym ośrodku. Porozumieniem z dnia

19 listopada 2008 r., zawartym między Powiatowym Zarządem Dróg w B. a

Specjalnym Ośrodkiem Szkolno – Wychowawczym w B., powódka została

przeniesiona do pracy u strony pozwanej, a szczegółowe warunki dalszego jej

zatrudnienia miały zostać ustalone w umowie zawartej przez nią z pozwanym. U

strony pozwanej powódka świadczyła pracę od 20 listopada 2008 r. na stanowisku

kierownika gospodarczego na podstawie dwóch umów o pracę zawartych na czas

określony, tj. umowy zawartej 20 listopada 2008 r. na okres do 19 listopada 2009 r.

oraz umowy zawartej 20 listopada 2009 r. na okres do 19 listopada 2010 r.

Wyrokiem Sądu Rejonowego w B., utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu

Okręgowego w P. z dnia 6 lipca 2010 r., powódka została skazana za czyn z art. 77

ust. 1 ustawy o rachunkowości, co polegało na nieotwarciu i nieprowadzeniu w

okresie od 1 stycznia 2009 r. do 31 marca 2009 r. ksiąg rachunkowych

Powiatowego Zarządu Dróg Publicznych w B.

Na początku listopada 2010 r. strona pozwana ogłosiła konkurs na

stanowisko kierownika gospodarczego. W dniu 19 listopada 2010 r. powódka

złożyła do dyrektora pozwanego ośrodka pismo, w którym wniosła o przedłużenie

jej umowy o pracę na czas nieokreślony „stosownie do porozumienia z dnia 19

listopada 2010 r.”. W dniach 22, 23, 24 i 25 listopada 2010 r. powódka przychodziła

3

do pokoju, w którym pracowała i podpisywała się na liście obecności. W tych dniach

przyjmowała do magazynu produkty żywnościowe i wydawała z magazynu sprzęt

biurowy i artykuły piśmiennicze, podpisując się na dokumentach razem z

magazynierem M.B.. W dniu 25 listopada 2010 r., około godz. 14.30, dyrektor

ośrodka wręczyła jej świadectwo pracy, wskazujące na rozwiązanie umowy z

upływem czasu, na który została zawarta. Następnego dnia dyrektor ośrodka

powołała zaś komisję zdawczo – odbiorczą, która miała zająć się rozliczeniem

przedmiotów powierzonych powódce w trakcie pracy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji wskazał, że

powódka zawarła z pozwanym dwie umowy o pracę na czas określony na

następujące po sobie okresy w wyniku uprzedniego porozumienia między

pozwanym a dotychczasowym pracodawcą. Porozumienie to zostało zawarte

na podstawie obowiązującego wówczas art. 7a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 22 marca

1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 142,

poz. 1593). Stosownie do treści tych przepisów, pracownika samorządowego

zatrudnionego na podstawie umowy o pracę można było, na jego wniosek lub za

jego zgodą, przenieść do pracy u innego pracodawcy samorządowego w każdym

czasie, jeżeli nie naruszało to ważnego interesu pracodawcy samorządowego, który

dotychczas zatrudniał pracownika i przemawiał za tym szczególny interes służby

cywilnej. Przeniesienia dokonywał pracodawca samorządowy, u którego pracownik

miał być zatrudniony, w porozumieniu z pracodawcą samorządowym dotychczas

zatrudniającym pracownika. Według Sądu Rejonowego, z treści tego unormowania

nie wynika, ażeby w wyniku przeniesienia pracownika warunki jego zatrudnienia, w

tym rodzaj zawartej umowy o pracę, musiały pozostać tożsame z warunkami u

dotychczasowego pracodawcy. Powódka zgodziła się na zawarcie z pozwanym

umów o pracę na czas określony, co było racjonalnym wyborem możliwości

kontynuowania zatrudnienia, choć na innych warunkach, w sytuacji toczącego się

wówczas wobec powódki postępowania karnego, mającego znaczenie dla

możliwości dalszej pracy dla poprzedniego pracodawcy.

Sąd pierwszej instancji nie znalazł również podstaw do stwierdzenia, że

stosunek pracy między powódką a stroną pozwaną nawiązał się w sposób

dorozumiany na czas nieokreślony przez dopuszczenie powódki do pracy, bowiem

4

powódka nie dowiodła, że pozwany pracodawca akceptował swoim zachowaniem

jej dalsze zatrudnienie. Nie ma zaś możliwości nawiązania stosunku pracy bez

zgodnej woli pracownika i pracodawcy.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P., po

rozpoznaniu apelacji powódki, zmienił zaskarżony przez nią wyrok, ustalając że

pomiędzy B.O. a Specjalnym Ośrodkiem Szkolno – Wychowawczym istnieje także

po dniu 19 listopada 2010 r. stosunek pracy z tytułu umowy o pracę zawartej na

czas nieokreślony, a w pozostałej części oddalił apelację.

Sąd odwoławczy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że samo

wykonywanie przez powódkę dotychczasowych zadań w okresie 22 – 25 listopada

2010 r., przy braku dowodów wskazujących na wolę pracodawcy kontynuowania

stosunku pracy, nie daje podstaw do uznania nawiązania między stronami w

sposób dorozumiany stosunku pracy po dniu 19 listopada 2010 r.

W ocenie Sądu drugiej instancji, nieprawidłowy jest natomiast pogląd Sądu

pierwszej instancji odnośnie do tego, że przeniesienie pracownika samorządowego

w trybie art. 7a ustawy o pracownikach samorządowych nie stoi na przeszkodzie

zatrudnieniu na czas określony osoby wykonującej dotychczas pracę na podstawie

umowy zawartej na czas nieokreślony. Przeniesienie pracownika między dwiema

jednostkami samorządowymi następuje w drodze porozumienia pracodawców i jest

szczególnym instrumentem prawnym, który umożliwia szybką zmianę pracodawcy

bez potrzeby rozwiązywania stosunku pracy i wywołuje skutki w zakresie warunków

pracy i płacy u nowego pracodawcy. W wyniku przeniesienia nie jest sporządzana

nowa umowa o pracę, a jedynie modyfikacji ulega treść dotychczasowej umowy o

pracę w zakresie dotyczącym pracodawcy i miejsca świadczenia pracy. Zmianie

mogą też ulec inne warunki pracy, jak np. stanowisko, wysokość wynagrodzenia,

czy zakres obowiązków. Stosunek pracy jest jednak kontynuowany na

dotychczasowej podstawie, co oznacza, że zawarte między stronami umowy o

pracę w części dotyczącej okresu, na który zostały zawarte, są nieważne jako

mające na celu obejście art. 7a ustawy o pracownikach samorządowych (art. 58 § 1

k.c. w związku z art. 300 k.p.). W takiej zaś sytuacji nie doszło do rozwiązania

stosunku pracy łączącego strony, wobec czego należało stwierdzić istnienie między

stronami stosunku pracy na czas nieokreślony także po dniu 19 listopada 2010 r.

5

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu drugiej instancji strona pozwana,

skarżąc go w części ustalającej istnienie stosunku pracy, zarzuciła naruszenie

prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 7a ustawy o pracownikach

samorządowych, co polegało na przyjęciu, że niedopuszczalna jest zmiana rodzaju

umowy o pracę przy przeniesieniu pracownika w trybie tego przepisu do innego

pracodawcy samorządowego z umowy na czas nieokreślony na umowę na czas

określony za zgodą pracownika, a w konsekwencji nieuzasadnione przyjęcie

nieważności w oparciu o art. 58 § 1 i 3 k.c. w związku z art. 300 k.p. umów

zawartych między stronami w dniach 20 listopada 2008 r. i 20 listopada 2009 r. w

zakresie, w jakim modyfikowały rodzaj umowy o pracę.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej

części i przekazanie w tym zakresie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz strony pozwanej kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 7a ustawy z 22 marca 1990 r. o pracownikach

samorządowych, pracownika samorządowego, o którym mowa w art. 2 pkt 4 (czyli

zatrudnionego na podstawie umowy o pracę), można było, na jego wniosek lub za

jego zgodą, przenieść do pracy u innego pracodawcy samorządowego, w każdym

czasie, jeżeli nie naruszało to ważnego interesu pracodawcy samorządowego, który

dotychczas zatrudniał pracownika, i przemawiał za tym szczególny interes służby

cywilnej. Przeniesienia dokonywał pracodawca samorządowy, w którym pracownik

samorządowy miał być zatrudniony, w porozumieniu z pracodawcą samorządowym

dotychczas zatrudniającym pracownika.

Formalnie przeniesienie pracownika pomiędzy dwiema jednostkami

samorządowymi następowało więc w drodze porozumienia pracodawców. Jak

prawidłowo stwierdził Sąd Okręgowy, przeniesienie takie to szczególny instrument

prawny, który w stosunku do pracowników samorządowych zatrudnionych na

podstawie umowy o pracę umożliwiał szybką zmianę pracodawcy bez potrzeby

rozwiązywania umowy o pracę i mógł wywoływać skutki w zakresie warunków

6

pracy i płacy u nowego pracodawcy. W wyniku przeniesienia nie była sporządzana

nowa umowa o pracę. Treść dotychczasowej umowy ulegała modyfikacji w zakresie

określenia pracodawcy oraz miejsca świadczenia stosunku pracy. Dodatkowo

zmianie mogły ulec inne warunki świadczenia stosunku pracy, np. nazwa

zajmowanego przez pracownika stanowiska, wysokość wynagrodzenia czy zakres

obowiązków. Wynika z tego, że pracodawcy samorządowi nie mogli się porozumieć

co do zmiany rodzaju umowy o pracę, na podstawie której zatrudniony był

pracownik. Inaczej rzecz ujmując, po przeniesieniu pracownika samorządowego i

nowego pracodawcę wiązał ten sam rodzaj umowy o pracę, na podstawie której

pracownik był zatrudniany dotychczas, co jednak nie oznacza, że strony tego

stosunku pracy nie mogły zgodnymi oświadczeniami woli doprowadzić do zmiany

rodzaju umowy o pracę. Porozumienie stron w przedmiocie zmiany umowy o pracę

zawartej na czas nieokreślony na umowę o pracę na czas określony jest bowiem

dopuszczalne i wywołuje wynikające z tego porozumienia skutki prawne (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 5 sierpnia 1980 r., I PR 52/80, OSNC 1981 nr 2-

3, poz. 39 i z dnia 15 maja 1997 r., I PKN 80/97, OSNP 1998 nr 7, poz. 207).

Stosunek pracy ma charakter zobowiązaniowy. Z istoty tego stosunku

wynika więc, że strony mogą kształtować jego treść mocą swoich zgodnych

oświadczeń woli. Podstawy ku temu dostarcza art. 3531

k.c. (stosowany w drodze

odesłania zawartego w art. 300 k.p.), który stanowi, że strony mogą ułożyć

stosunek prawny wedle swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały

się właściwości (naturze) tego stosunku, ustawie ani zasadom współżycia

społecznego. Zgodnie z art. 60 k.c., wola pracownika może być wyrażona przez

każde jego zachowanie się, które ujawnia tę wolę w sposób dostateczny.

Stwierdzenie to odnosi się również do zgody pracownika na jednostronną,

dopuszczoną prawem, czynność pracodawcy, jaką jest wypowiedzenie określonego

istotnego elementu umowy o pracę, jak też do zgody na propozycję dokonania

zmian w stosunku pracy w drodze porozumienia stron. Stosownie zatem do art. 60

k.c., zgoda pracownika może być uzewnętrzniona w sposób wyraźny - stanowi ją z

reguły złożone pracodawcy wyraźne oświadczenie o przyjęciu jego propozycji, ale

może być także wyrażona w sposób dorozumiany - przez zachowanie się

pracownika świadczące o tym, że aprobuje decyzję (propozycję) pracodawcy.

7

Wśród typowych zachowań pracownika, które w sposób dorozumiany, lecz

niewątpliwy wyrażają jego wolę, można wymienić na przykład milczące objęcie - w

wyniku propozycji pracodawcy - innego niż dotychczasowe stanowiska pracy bądź

też pobieranie innego niż dotychczas wynagrodzenia. Powyżej przedstawione

stanowisko jest ugruntowane w orzecznictwie (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 5 grudnia 2002 r., I PKN 575/01, OSNP 2004 nr 11, poz. 190, czy wyrok z dnia

21 października 2003 r., I PK 512/02, OSNP 2004 nr 22, poz. 380).

Podobnie należy ocenić sytuację, gdy pracownik zatrudniony dotychczas na

czas nieokreślony zawiera ze swoim pracodawcą w trakcie trwania tego stosunku

pracy umowę na czas określony. W takim stanie faktycznym dochodzi bowiem do

złożenia przez pracodawcę pracownikowi oferty zmiany czasu trwania umowy o

pracę z nieokreślonego na określony i przyjęcia tej oferty przez pracownika w

sposób dorozumiany przez podpisanie przedłożonego mu projektu umowy na czas

określony. Taka sytuacja zaszła w rozpoznawanej sprawie. Powódka po

przeniesieniu dobrowolnie zawarła z nowym pracodawcą dwie umowy na czas

określony na następujące po sobie okresy. Zawarcie przez strony już pierwszej z

tych umów oznaczało, że złożyły one zgodne oświadczenia woli (porozumiały się) o

zmianie łączącego je stosunku pracy z zawartego na czas nieokreślony na

terminowy. Z ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych wynika przy tym, że

powódka była świadoma znaczenia dokonanej przez siebie czynności, polegającej

na podpisaniu ze stroną pozwaną umowy o pracę na czas określony, skoro nie

tylko że zawarła kolejną umowę tego rodzaju, ale i złożyła pracodawcy, po

wyekspirowaniu tej umowy, propozycję nawiązania stosunku pracy na czas

nieokreślony, która to oferta byłaby niezrozumiała, gdyby powódka nie zdawała

sobie sprawy ze zmian dokonanych w rodzaju łączącej strony umowy. Jak trafnie

zauważył Sąd pierwszej instancji, okoliczności, w jakich doszło do przeniesienia

powódki, w pełni potwierdzają takie wnioskowanie. Wobec powódki toczyło się

bowiem wówczas postępowanie karne, co mogłoby doprowadzić do rozwiązania

stosunku pracy z jej dotychczasowym pracodawcą. Strona pozwana, zgadzając się

na przeniesienie, proponowała zatrudnienie na czas określony. Zgoda powódki na

zmianę rodzaju umowy o pracę była zatem racjonalnym i świadomym wyborem

8

możliwości kontynuowania zatrudnienia, choć na zmienionych w ten sposób

warunkach.

Z powyższych względów rację należy przyznać skarżącemu, że biorąc pod

uwagę stan faktyczny tej sprawy, uznać należy, iż strony porozumiały się co do

zmiany rodzaju łączącej ich umowy o pracę, co jest prawnie dopuszczalne i

wywołuje wynikające z tego porozumienia skutki. Nie ma zatem podstaw do

stwierdzenia, że zawarcie przez strony umów o pracę na czas określony miało na

celu obejście przepisów prawa, tj. art. 7a ustawy o pracownikach samorządowych,

a tym samym zarzuty skargi kasacyjnej są usprawiedliwione.

Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.).

/tp/