II CSK 639/12

Sygn. akt II CSK 639/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa J. K., Ł. K.

oraz A. K.

przeciwko Niepublicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej

Szpitalowi […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda J. K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 marca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda J. K. od

wyroku Sądu Okręgowego w G., którym zostało oddalone jego powództwo o

odszkodowanie z tytułu pogorszenia sytuacji życiowej wskutek śmierci osoby

bliskiej.

Sąd ten rozpoznawał sprawę ponownie wskutek uchylenia wyroku z dnia

8 lipca 2010 r. wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2011 r. II CSK

712/10, w którego motywach wskazano na potrzebę rozważenia przydatności dla

rozstrzygnięcia sprawy wniosku powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego

lekarza chirurga uzyskanej poza procesem, jako dowodu z dokumentu prywatnego.

Sąd Apelacyjny aprobując ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji ustalił,

że żona powoda operowana była w pozwanym Szpitalu pięciokrotnie – w maju

i sierpniu 2002 r. oraz w maju i czerwcu 2004 r. - wskutek rozpoznania

mechanicznej niedrożności jelit, której przyczyną było zapalenie przydatków

z obecnością ropnia w jamie Dougalsa. W toku operacji przywrócono drożność

jelita poprzez jego skrócenie i zespolenie jelita cienkiego z poprzecznicą jelita

grubego oraz wykonanie sztucznego odbytu, który zlikwidowano w toku następnego

operacyjnego. Powodem trzeciej hospitalizacji było rozpoznanie sepsy i przetoki

jelita krętego, a nadto decyzja o odtworzeniu przewodu pokarmowego, czego

konsekwencją była operacyjna zmiana zespolenia jelitowo – poprzeczne na jelitowo

kątnicze. Niedrożność przewodu pokarmowego spowodowana błędem

dietetycznym stanowiła przyczynę czwartego zabiegu operacyjnego, w toku którego

powrócono do zespolenia jelitowo – poprzecznego. Wskutek pogorszenia się stanu

zdrowia pacjentki wykonano ponowny zabieg operacyjny, jednak mimo

intensywnego leczenia farmakologicznego pacjentka zmarła w wyniku sepsy

i zakażenia całego organizmu.

Biegli sądowi uznali, że wszystkie zabiegi operacyjne zostały

przeprowadzone prawidłowo, a każda operacja była uzasadniona stanem pacjentki

lub koniecznością leczenia powikłań po kolejnych zabiegach.

3

Powód w momencie śmierci żony otrzymywał emeryturę wojskową w kwocie

1 030 zł, a następnie wyjechał do Anglii, gdzie pracował za wynagrodzeniem około

1 000 funtów miesięcznie.

Sąd Apelacyjny wskazał, że dopuścił dowód z prywatnej opinii biegłego, ale

nie mogło się to przełożyć na dalsze postępowanie dowodowe, jest związany

bowiem okolicznościami faktycznymi stanowiącymi podstawę pozwu, a zatem

żądaniem odszkodowania za pogorszenie sytuacji życiowej. Do oceny roszczenia

powoda zastosowanie będzie miał art. 446 § 3 k.c. w brzmieniu obowiązującym

przed dniem 3 sierpnia 2008 r., co wyklucza przyznanie zadośćuczynienia

pieniężnego za doznaną krzywdę. Żądane odszkodowanie dotyczy szeroko pojętej

szkody majątkowej, a więc wynagrodzenia szkód obecnych lub przyszłych, często

nieuchwytnych lub trudnych do obliczenia, których zaistnienie uzasadnia

przyznanie odszkodowania tylko wówczas, gdy sprowadza reperkusje majątkowe w

sytuacji życiowej poszkodowanego, a nie polega na jego cierpieniach moralnych.

Może to być uczucie osamotnienia, osłabienie energii życiowej, pogorszenie

choroby, silny wstrząs psychiczny pociągający osłabienie aktywności życiowej,

zaniechanie nauki. W ocenie Sądu drugiej instancji powód nie wskazał żadnych

faktów i argumentów pozwalających na przyjęcie, że po śmierci żony nastąpiło

znaczne pogorszenie sytuacji życiowej, a zatem zasądzenie jakiejś kwoty ale

z innej podstawy (np. zadośćuczynienie) stanowiłoby orzeczenie ponad żądanie.

W konsekwencji uznał za zbędne prowadzenie postępowania dowodowego

w kierunku ustalenia nowych faktów lub zweryfikowania już ustalonych, w celu

badania prawidłowości leczenia żony powoda skoro nawet przyjęcie zawinienia

pozwanego, wobec nie wykazania szkody, musiałoby skutkować oddaleniem

powództwa.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art.

446 § 3 k.c. przez błędne przyjęcie, że w sytuacji powoda nie doszło do znacznego

pogorszenia sytuacji życiowej oraz naruszenie przepisów postępowania: - art. 316

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., - art. 232 zd. 2 k.p.c.

w zw. z art. 286 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., - art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c. i art. 382 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia prawa procesowego zmierzają do wykazania wadliwości

postępowania dowodowego przed Sądem drugiej instancji, braku rozpoznania

zarzutów apelacyjnych w zakresie ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd

pierwszej instancji i pominięcia w motywach rozważań co do znaczenia dowodu

z prywatnej opinii złożonej przez powoda dla oceny zasady odpowiedzialności

pozwanego. Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego jest natomiast konsekwencją

oceny, że powód nie wykazał okoliczności faktycznych, które mogłyby uzasadniać

zaistnienie przesłanki żądania odszkodowania określonego w art. 446 § 3 k.c.

w postaci znacznego pogorszenia sytuacji życiowej, co czyni zbędnym

prowadzenie dalszego postępowania dowodowego w celu ustalenia zasady

odpowiedzialności pozwanego, skoro nawet pozytywne przesądzenie o tej zasadzie

nie mogłoby prowadzić do uwzględnienia powództwa.

Ocena powyższych zarzutów wymaga uprzedniego odniesienia się do

zarzutu naruszenia art. 446 § 3 k.c. Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej wykładni

tego przepisu, wskazując na szczególny charakter odszkodowania z tytułu

znacznego pogorszenia sytuacji życiowej. Szkoda ma bowiem wprawdzie charakter

majątkowy ale jest ściśle powiązana z uszczerbkiem o charakterze niemajątkowym.

Utrwalone jest stanowisko orzecznictwa, że obejmuje ona niekorzystne zmiany

w sytuacji materialnej członków rodziny bezpośrednio poszkodowanego oraz

zmiany w sferze dóbr niematerialnych, które wpływają na sytuację materialną. Są to

zarówno zmiany znane i istniejące w dacie orzekania, jak i zmiany dające się

przewidzieć w przyszłości na podstawie zasad doświadczenia życiowego (wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CSK 445/03, M. Prawn.

2006/6/315, z dnia 25 lutego 2004 r., II CK 17/03, z dnia 16 października 2008 r.,

III CSK 143/08, z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 149/09 – niepubl.). Może to być

utrata wzajemnej pomocy, wsparcia i opieki małżonków w przyszłości lub

możliwości uzyskania w przyszłości stabilnych warunków życiowych, ale mogą to

być także niekorzystne zmiany w psychice małżonka (stres, depresja, poczucie

osamotnienia), które mają wpływ na stan zdrowia, osłabienie aktywności życiowej

lub zawodowej, powodują zmianę sposobu życia, w tym poprzez zmianę miejsca

zamieszkania, a łączą się z pogorszeniem sytuacji majątkowej. Powód, aczkolwiek

5

lakonicznie, wskazywał na zmianę sposobu życia, na brak osoby, dla której mógłby

wykonywać pracę i na poczucie osamotnienia, które było przyczyną wyjazdu do

Anglii, gdzie przebywały dzieci. W pozwie wnosił o dopuszczenie dowodu z opinii

biegłego psychiatry w celu ustalenia, czy śmierć żony wywołała u niego depresję,

jak długo trwała tzw. „reakcja żałoby” oraz czy wpłynęło to na zmniejszenie jego

aktywności życiowej. Sąd pierwszej instancji ocenił ten wniosek jako

nieuzasadniony stwierdzając, że przyznanie odszkodowania było uzależnione od

stwierdzenia zawinienia pozwanego a nadto rzeczą Sądu nie było ustalenie

rozmiaru przykrości psychicznych i moralnych, a istnienie znacznego pogorszenia

sytuacji życiowej. Treść wniosku wskazuje, że powód chciał wykazać przesłankę

znacznego pogorszenia sytuacji życiowej poprzez wykazanie wpływu stanu

psychicznego jego sytuację życiową, a w rezultacie majątkową. Skoro zatem Sąd

drugiej instancji bez przeprowadzenia tego dowodu wskazał jako wyłączną

przyczynę oddalenia apelacji nie wykazanie przez powoda szkody i dokonał oceny

jego roszczenia na podstawie stanu faktycznego ustalonego w nieprawidłowo

przeprowadzonym postępowaniu dowodowym, uzasadniony jest zarzut naruszenia

art. 382 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., zaś prawidłowość zastosowania art. 446

§ 3 k.p.c. nie poddaje się kontroli kasacyjnej. Wskazać również należy, że znaczne

pogorszenie sytuacji życiowej może być zarówno stanem stałym, jak

i przemijającym, nie wywierającym skutków na przyszłość. O wysokości

odszkodowania decyduje rozmiar szkody z tym, że szkoda w każdej wysokości

podlega rekompensacie.

Artykuł 446 k.c., podobnie jak art. art. 444 i 445 k.c., zawiera określenie

sposobu naprawienia szkody i wskazuje jakie roszczenia przysługują osobom

bliskim zmarłego. Nie reguluje natomiast przesłanek odpowiedzialności deliktowej,

które zależą od jej podstawy. Co do zasady, w pierwszej kolejności ustaleniu

podlega podstawa odpowiedzialności sprawcy, a po jej pozytywnym przesądzeniu

następuje ocena roszczenia pośrednio poszkodowanego w świetle art. 446 k.c.

Odstąpienie od ustalenia zasady odpowiedzialności może nastąpić tylko w tych

wypadkach, w których bez żadnej wątpliwości można stwierdzić, że danemu

podmiotowi nie służy roszczenie przewidziane w tym przepisie. Pominięcie oceny

dowodu z prywatnej opinii nastąpiło wskutek opisanego wyżej stanowiska Sądu

6

Apelacyjnego, natomiast na obecnym etapie postępowania kwestia ta pozostaje

otwarta, a jego znaczenie dla wiarygodności innych dowodów oraz dla

rozstrzygnięcia sprawy będzie, jak wskazał już Sąd Najwyższy w motywach wyroku

z dnia 15 września 2011 r., podlegało ocenie Sądu meriti. Powyższe nie pozwala

na odparcie zarzutów prawa procesowego, a w konsekwencji na kontrolę

prawidłowości zastosowania prawa materialnego.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.

es