II PK 306/12

Sygn. akt II PK 306/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

w sprawie z powództwa W. W.

przeciwko Ministerstwu Spraw Zagranicznych /…/

o ustalenie istnienia stosunku pracy, przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 20 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powód W. W. wystąpił 11 marca 2005 r. z powództwem przeciwko

Ministerstwu Spraw Zagranicznych o przywrócenie do pracy. W odpowiedzi na

pozew strona pozwana Ministerstwo Spraw Zagranicznych wniosła o oddalenie

2

powództwa w całości. Pismami z 17 listopada 2004 r. i 14 marca 2005 r. powód

rozszerzył powództwo o roszczenia: wypłaty dodatku do służby cywilnej za okres

od stycznia 2003 r. do lutego 2004 r. w kwocie 1.701,44 zł, uzupełnienia

ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy o 724,78 zł, zwrot kaucji mieszkaniowej w

wysokości 1.123,43 zł oraz zwrotu opłaty za powierzchnię reprezentacyjną w

mieszkaniu przydzielonym przez placówkę w okresie od października 2003 r. do

lutego 2004 r. w kwocie 155,40 zł. Sąd Rejonowy wyrokiem częściowym z 28 lipca

2005 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda 10.149,65 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od 18 listopada 2004 r. oraz oddalił powództwo w zakresie roszczenia o

zapłatę opłaty za powierzchnię reprezentacyjną oraz odsetki od powyższej kwoty

od 11 marca do 17 listopada 2004 r. Ostatecznie, w dalszym toku postępowania w

tej sprawie, wyrokiem z 2 lipca 2008 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na

rzecz powoda 752,15 zł tytułem zwrotu potrąconej kaucji mieszkaniowej.

Postanowieniem z 2 kwietnia 2007 r. Sąd Rejonowy zawiesił postępowanie w

sprawie w zakresie przywrócenia powoda do pracy, ze względu na wniesienie

przez Prokuraturę aktu oskarżenia przeciwko powodowi o czyn z art. 284 51 k.k. w

związku z art. 270 § 2 k.k. w związku z art. 231 § 2 k.k., w związku z art. 11 § 2 k.k.

i w związku z art. 12 k.k., tj. fałszerstwo, działanie na szkodę interesu publicznego

w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i przywłaszczenie - mające związek z

niniejszą sprawą. Ostatecznie powód w niniejszym postępowaniu wnosi o ustalenie,

że jego stosunek pracy nawiązany na podstawie mianowania z 23 września 2002 r.

trwa (ponieważ oświadczenie woli pozwanego z 27 lutego 2004 r. o rozwiązaniu

stosunku pracy jest nieważne jako sprzeczne z ustawą o służbie cywilnej),

ewentualnie o przywrócenie go do pracy.

Wyrokiem z 14 października 2011 r. Sąd Rejonowy w W. zasądził na rzecz

powoda od pozwanego 16.616,52 zł tytułem odszkodowania i w pozostałym

zakresie powództwo oddalił. Wyrokowi nadał rygor natychmiastowej wykonalności

w części nieprzekraczającej pełnego jednomiesięcznego wynagrodzenia powoda.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony w Ministerstwie Spraw

Zagranicznych od 1 listopada 1990 r. do 1 marca 2004 r. jako urzędnik służby

cywilnej, a od 1 października 2002 r. mianowany urzędnik służby cywilnej w oparciu

o art. 37 ust. 2 ustawy z 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 49, poz.

3

483 ze zm.). Pismem z 9 sierpnia 2002 r. powodowi nadano stopień dyplomatyczny

[…]. Od 9 maja 2002 r. powód pełnił funkcję dyplomatyczną konsula w Konsulacie

[…]. Do jego obowiązków służbowych należało, między innymi, prowadzenie i

rozliczanie spraw spadkowych prowadzonych przez Konsulat […], uzyskiwanie

informacji o aktywach spadkowych, wydawanie zezwoleń na przewóz do Polski

zwłok lub prochów obywateli RP zmarłych w […] wraz z plombowaniem trumien i

urn, wydawanie zaświadczeń celnych wraz z przygotowaniem dokumentacji,

wydawanie zezwoleń na przewóz broni do Polski. W efekcie kontroli doraźnej

przeprowadzonej w dniach 30 stycznia - 6 lutego 2004 r. wykryto szereg

nieprawidłowości w prowadzeniu spraw konsularnych, dotyczących, między innymi

wydawania zezwoleń na przewóz zwłok i prochów ludzkich do Polski. W konkluzji

wskazano, że czynności w zakresie wydawania tych pozwoleń dokonywano poza

rejestrem konsularnym, pobierano opłaty za czynności konsularne poza systemem

kasowym placówki, nierzetelnie prowadzono rejestr wydanych zezwoleń. Zespół

kontrolny ustalił, że winny powyższych naruszeń jest W. W. Powód przyznał się do

zarzucanych mu nieprawidłowości, potwierdził wydanie zezwoleń poza systemem

konsularnym, przyznał się do popełnienia zarzutów dotyczących wydawania

pozwoleń na wywóz zwłok lub prochów ludzkich poza rejestrem konsularnym,

pobierania opłat za czynności konsularne poza systemem kasowym placówki,

wyraził wolę naprawienia wyrządzonej szkody. 2 marca 2004 r. powód zwrócił

3.615 […] tytułem „zaległych opłat konsularnych”. Dnia 17 lutego 2004 r. powód

został odwołany ze stanowiska […] w Konsulacie […]. O zamiarze rozwiązania z

nim stosunku pracy pozwany poinformował Związek Zawodowy Pracowników

Służby Zagranicznej, który nie zgłosił sprzeciwu. Pismem wręczonym powodowi 1

marca 2004 r., pozwany rozwiązał z nim stosunek pracy bez zachowania okresu

wypowiedzenia. Jako przyczynę pracodawca wskazał popełnienie w czasie trwania

stosunku pracy czynów, których przestępczy charakter jest oczywisty oraz utratę

nieposzlakowanej opinii. Jako podstawę prawną wskazano art. 52 k.p. Dnia 29

czerwca 2004 r. do Sądu Rejonowego wpłynął przeciwko powodowi akt oskarżenia.

Powoda oskarżono o to, że w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2003 r. na

terenie Konsulatu […], będąc funkcjonariuszem publicznym zatrudnionym na

stanowisku I sekretarza, działając czynem ciągłym w celu osiągnięcia korzyści

4

majątkowej przekroczył swoje uprawnienia w ten sposób, że po uprzednim

sfałszowaniu 24 zezwoleń na przewiezienie zwłok lub szczątków ludzkich z […] do

Polski przywłaszczył sobie kwotę 12 205,60 zł uzyskaną z tytułu wystawionych

dokumentów, czym działał na szkodę Skarbu Państwa. Wyrokiem Sądu

Rejonowego z 15 września 2010 r. W. W. został uznany za winnego popełnienia

zarzucanego mu w akcie oskarżenia czynu z tą zmianą, że z jego opisu

wyeliminował znamię uprzedniego sfałszowania dokumentów i czyn ten

zakwalifikował jako występek. Oskarżonemu wymierzono karę 2 lat pozbawienia

wolności i grzywnę w wysokości 50 stawek dziennych po 20 zł każda. W ocenie

Sądu powództwo w części zasługiwało na uwzględnienie.

Jak wskazał Sąd pierwszej instancji, rozważenia w niniejszej sprawie

wymagała kwestia dopuszczalności rozwiązania z powodem stosunku pracy bez

zachowania okresu wypowiedzenia, w oparciu o art. 52 k.p. W tej kwestii Sąd

uznał, że ustawa z 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej kompleksowo regulowała

ustanie stosunku pracy, stąd brak było podstaw do stosowania przepisów ogólnie

obowiązujących w stosunku do urzędnika służby cywilnej, podkreślając, że

analogiczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 4 marca 2008 r. (II PK

177/07, OSNP 2009, nr 11-12, poz. 139). Pozwany nie miał zatem podstaw do

rozwiązania z powodem stosunku pracy bez zachowania okresu wypowiedzenia, w

oparciu o art. 52 k.p. Z tego względu sąd pierwszej instancji uznał za zasadne

roszczenie powoda w zakresie przywrócenia do pracy. Jednakże uznając

rozwiązanie umowy o pracę z powodem za niezgodne z prawem, zasądził w

miejsce przywrócenia do pracy odszkodowanie, w oparciu o art. 56 i 58 k.p. mając

na uwadze, że kwestie związane z roszczeniami w razie niezgodnego z prawem

rozwiązania umowy o pracę nie zostały uregulowane w ustawie o służbie cywilnej i

że w związku z powyższym należy zastosować przepisy Kodeksu pracy. Odnośnie

do roszczenia powoda o ustalenie, że jego stosunek pracy trwa, Sąd Rejonowy

uznał, roszczenie to sprowadza się faktycznie do żądania uznania rozwiązania

umowy za bezskuteczne, co nie zasługuje na uwzględnienie. Rozwiązanie z

powodem stosunku pracy, aczkolwiek dokonane w sposób niezgodny z prawem,

jest skuteczne i może być podważone wyłącznie w drodze odpowiedniego

powództwa przewidzianego kodeksem pracy. W związku z tym nie jest trafny

5

pogląd, zgodnie z którym art. 189 k.p.c. stanowi równorzędną podstawę prawną w

relacji do możliwości żądania przywrócenia do pracy (albo odszkodowania) na

podstawie art. 56 § 1 k.p. w związku z art. 67 k.p. Z tego względu sąd uznał

żądanie w zakresie ustalenia za niezasadne.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną, wydanym wskutek

apelacji obydwu stron, Sąd Okręgowy: (I) odrzucił apelację powoda w zakresie

rozszerzonego powództwa o 1.545,96 zł; (II) oddalił obie apelacje w pozostałym

zakresie i (III) zniósł między stronami koszty postępowania w instancji odwoławczej.

Sąd Okręgowy stwierdził, że obie apelacje podlegają oddaleniu, zaś

rozszerzone na etapie kontroli instancyjnej powództwo - odrzuceniu. Zdaniem Sądu

dokonana przez Sąd pierwszej instancji subsumcja zebranego w sprawie materiału

dowodowego, odpowiada prawu. W szczególności Sąd Okręgowy wskazał, że

wbrew stanowisku strony pozwanej, Sąd pierwszej instancji trafnie przyjął, że

pozwany nie miał podstaw do rozwiązania z powodem stosunku pracy bez

zachowania okresu wypowiedzenia w oparciu o art. 52 k.p. Jednocześnie

bezpodstawne jest także stanowisko wyrażone w apelacji powoda, że decyzja

pozwanego o rozwiązaniu z nim stosunku pracy w trybie art. 52 k.p. była od

początku nieważna. Także w tej kwestii Sąd odwoławczy podzielił zapatrywanie

Sądu Rejonowego, że rozwiązanie z powodem stosunku pracy, aczkolwiek

dokonane w sposób niezgodny z prawem, było skuteczne i mogło być podważone

wyłącznie w drodze odpowiedniego powództwa przewidzianego kodeksem pracy.

Wobec tego pracodawca skutecznie, aczkolwiek z naruszeniem przepisów ustawy

o służbie cywilnej z 1998 r., rozwiązał bez wypowiedzenia stosunek pracy powoda.

W odniesieniu do podniesionego przez pozwanego zarzutu niezastosowania

art. 8 k.p. w zakresie przesłanki nadużycia prawa przez powoda, Sąd Okręgowy

stwierdził, że ostatecznie nie wpływa on na wynik procesu. W ocenie Sądu nie ma

racji powód, wskazując, że wskutek bezzasadnego niewypłacania określonych

składników przysługującego mu wynagrodzenia, zmuszony był do sięgnięcia do

„dozwolonych prawem środków samopomocy”. Poza sporem pozostaje bowiem

prawomocne skazanie powoda za przestępstwo umyślne sprzeniewierzenia mienia

oraz przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów, którym sąd cywilny jest

związany (art. 11 k.p.c.). Prawomocność przedmiotowego wyroku - na co słusznie

6

wskazał Sąd Rejonowy - uniemożliwia wykonywanie powodowi pracy w służbie

cywilnej (wyrok SN z 18 grudnia 2003 r., I PK 157/03). W służbie cywilnej nie może

być zatrudniona osoba, która poniosła odpowiedzialność karną z tytułu popełnienia

przestępstwa z winy umyślnej. Z momentem bowiem, w którym członek korpusu

służby cywilnej utracił cechę niekaralności, niemożliwe staje się jego dalsze

zatrudnienie w tym korpusie. Z powyższego wprost wynika nie tylko niecelowość,

ale również niemożliwość ewentualnego przywrócenia powoda do pracy. Następnie

Sąd Okręgowy wskazał, że w tej sytuacji zasądzone przez Sąd Rejonowy

odszkodowanie, z jednej strony kompensuje pogwałcenie przez pozwanego w

sposób istotny przepisów ustawy o służbie cywilnej z 1998 r., polegające na

istotnym naruszeniu przepisów prawa przez pozwanego w zakresie rozwiązania

umowy o pracę, z drugiej, skutecznie izoluje powoda od powrotu do pracy na

stanowiskach związanych ze szczególnym zaufaniem a także związanych ze

sprawowaniem pewnego zakresu władzy publicznej. Wobec tego, w ocenie Sądu

odwoławczego, art. 8 k.p. został przez Sąd pierwszej instancji prawidłowo

zastosowany, zaś podniesiony w tym zakresie przez pozwanego zarzut jest

nieuzasadniony. Z tych względów obie apelacje podlegały oddaleniu na mocy art.

385 k.p.c., o czym Sąd Okręgowy orzekł jak w pkt. 2 sentencji wyroku. Pozew w

zakresie powództwa rozszerzonego o łączną kwotę 1.545,96 zł brutto wraz z

odsetkami Sąd Okręgowy odrzucił na podstawie art. 383 k.p.c., jako

niedopuszczalny w postępowaniu apelacyjnym.

W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył powyższy wyrok w całości,

wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa

oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania.

Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego -

art. 8 k.p., przez błędne przyjęcie że zachodzą przesłanki do zasądzenia

odszkodowania w miejsce przywrócenia do pracy, w sytuacji gdy na podstawie tego

przepisu należało ocenić zasadność samego powództwa z uwagi na popełnienie

przez powoda w trakcie zatrudnienia w służbie cywilnej oczywistego przestępstwa.

7

W odpowiedzi na skargę powód wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ trafny okazał się zarzut

naruszenia art. 8 k.p. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy

wskazał, że przedstawiony w apelacji strony pozwanej zarzut niezastosowania art.

8 k.p. w zakresie nadużycia prawa przez powoda „ostatecznie” nie ma wpływu na

wynik procesu. Jednocześnie Sąd uznał, że art. 8 k.p. został prawidłowo przez Sąd

pierwszej instancji zastosowany. Tymczasem Sądy – Rejonowy i Okręgowy, nie

dokonały oceny okoliczności sprawy w świetle dyspozycji art. 8 k.p. W

szczególności Sąd Okręgowy stwierdził, że ze względu na fakt prawomocnego

skazania powoda za przestępstwo umyślne sprzeniewierzenia mienia oraz

przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów i stanowiska Sądu

Najwyższego, iż w służbie cywilnej nie może być zatrudniona osoba, która poniosła

odpowiedzialność karną z tytułu popełnienia przestępstwa z winy umyślnej (wyrok z

18 grudnia 2003 r., I PK 157/03), przywrócenie powoda do pracy (jego dalsze

zatrudnienie w korpusie służby cywilnej) było nie tylko niecelowe, lecz także

niemożliwe. Następnie Sąd Okręgowy uznał, że skoro jednak pozwana dopuściła

się istotnego naruszeniu przepisów prawa w zakresie rozwiązania umowy o pracę,

to zasądzone przez Sąd Rejonowy odszkodowanie, z jednej strony kompensuje

pogwałcenie przez pozwanego w sposób istotny przepisów ustawy o służbie

cywilnej z 1998 r., z drugiej, skutecznie izoluje powoda od powrotu do pracy na

stanowiskach związanych ze szczególnym zaufaniem a także związanych ze

sprawowaniem pewnego zakresu władzy publicznej. Sąd Okręgowy nie rozważał

więc zasadności powództwa o przywrócenie do pracy w kontekście jego zgodności

z zasadami współżycia społecznego, lecz ograniczył się do oceny celowości i

możliwości przywrócenia powoda do pracy, uznając, że dokonana przez Sąd

Rejonowy „subsumpcja zebranego w sprawie materiału dowodowego”, w tym

uznanie, że roszczenie powoda o przywrócenie do pracy było zasadne, odpowiada

prawu. W istocie rzeczy Sąd Okręgowy uznał zatem, że roszczenie powoda o

8

przywrócenie do pracy było zasadne, ponieważ pracodawca naruszył przepisy o

rozwiązaniu stosunku pracy, jednakże ze względu na popełnienie przez powoda

umyślnego przestępstwa (będącego przyczyną rozwiązania stosunku pracy)

przywrócenie go do pracy było niecelowe i niemożliwe. Rozważania te potwierdzają

trafność zarzutu, że Sąd Okręgowy nie zastosował art. 8 k.p., przez niedokonanie w

jego świetle oceny zasadności powództwa z uwagi na popełnienie przez powoda w

trakcie zatrudnienia w służbie cywilnej oczywistego przestępstwa Tymczasem

należy wziąć pod uwagę, że art. 8 k.p. i zawarty w nim zakaz wykonywania praw

podmiotowych w sposób sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

prawa i zasadami współżycia społecznego należy do prawa przedmiotowego i

materialnego. Jego zastosowanie pozostaje w kompetencji sądu, zgodnie z

podstawowymi zasadami określającymi relacje między stroną a sądem w procesie

cywilnym (da mihi factum, dabo tibi ius oraz facta probantur, iura novit curia). W

rezultacie, sąd rozstrzyga sprawę wyznaczoną przez powództwo, w którym powód

określa żądanie i przytacza uzasadniające je okoliczności faktyczne (art. 187 § 1

pkt 1 i 2 k.p.c.). Natomiast sąd rozstrzyga pozytywnie lub negatywnie o żądaniu

powództwa, oceniając czy ma ono, w ustalonym stanie faktycznym oparcie w

prawie materialnym. Ocena ta musi uwzględniać także dyspozycje wynikające z art.

8 k.p. Jeżeli więc strona pozwana żąda oddalenia powództwa i jednocześnie

wskazuje fakty, z których wynika sprzeczność działania strony przeciwnej z

zasadami współżycia społecznego, to sąd powinien dokonać oceny żądania pozwu

z tymi zasadami, nawet gdyby strona wprost na te zasady się nie powołała. Należy

też przypomnieć powszechnie akceptowaną w orzecznictwie Sądu Najwyższego

tezę, zgodnie z którą stosowanie art. 8 k.p. (art. 5 k.c.) pozostaje w nierozłącznym

związku z całokształtem okoliczności konkretnej sprawy (wyrok SN z 22 lipca

2009 r., I PK 48/09, postanowienie SN z 11 kwietnia 2003 r., I PK 558/02, OSNP

2004 nr 16, poz. 283; wyrok SN z 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94,

Lex nr 82293; wyrok SN z 11 września 1961 r., I CR 693/61, OSNCP 1963, z. 2,

poz. 31; wyrok SN z 22 lipca 2009 r., PK 48/09, LEX nr 529757). Oznacza to, w

pierwszej kolejności obowiązek szczegółowego rozpatrzenia przez sądy tych

okoliczności, czego w niniejszej sprawy Sądy nie uczyniły. Po drugie zaś, zdaniem

Sądu Najwyższego w obecnym składzie, z obowiązku rozważenia całokształtu

9

okoliczności konkretnej sprawy wynika konieczność oceny zachowania się obu

stron, z uwzględnieniem motywów i przyczyn, a także stopnia naganności

postępowania każdej z nich. Tylko takie rozpatrzenie sprawy pozwala na ocenę,

czy prawo podmiotowe zasługuje na ochronę i jednocześnie, czy zarzut jego

nadużycia przedstawiony przez drugą stronę jest uzasadniony w świetle art. 8 k.p.

(zob. wyrok SN z 20 stycznia 2011 r., I PK 135/10, LEX nr 794776). Ponadto warto

zwrócić uwagę na to, że zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem Sądu

Najwyższego, sąd nie powinien zasądzać odszkodowania, gdy postępowanie

pracownika było tak naganne, że pomimo naruszenia przez pracodawcę prawa

przy rozwiązywaniu stosunku pracy, udzielenie pracownikowi ochrony prawnej w

postaci odszkodowania pozostawałoby, w świetle art. 8 k.p., w sprzeczności ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia

społecznego (zob. np. wyroki SN z: 17 września 1997 r., I PKN 273/97, OSNP 1998

Nr 13, poz. 394; 26 listopada 2002 r., I PKN 535/01, LEX nr 1165843; 10 marca

2005 r., II PK 242/04, LEX nr 395076; 20 stycznia 2011 r., I PK 112/10, LEX nr

738389; 4 kwietnia 2012 r., I PK 123/11, LEX nr 1227961). W szczególności Sąd

Najwyższy odniósł ten pogląd do wypadków, w których przyczyną rozwiązania

stosunku pracy było popełnienie przez pracownika umyślnego przestępstwa na

szkodę pracodawcy (I PKN 273/97; I PK 123/11).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art.

108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.