II PK 315/12

Sygn. akt II PK 315/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. R.

przeciwko Sądowi Okręgowemu w W.

o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie za cały okres pozostawania bez pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 31 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 czerwca 2010 r., Sąd Rejonowy oddalił powództwo K. R.

przeciwko Sądowi Okręgowemu w W. o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie za

czas pozostawania bez pracy.

2

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka była zatrudniona w pozwanym

Sądzie od dnia 15 maja 2006 r. na podstawie kolejnych umów o pracę, w tym od

dnia 1 stycznia 2007 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. W dniu

9 maja 2006 r. powódka przy wypełnianiu ankiety personalnej wskazała, że nie była

karana, ani nie było przeciwko niej prowadzone postępowanie karne sądowe.

Początkowo powódka pracowała na stanowisku referenta stażysty, a od dnia 18

lipca 2008 r. została przeniesiona na stanowisko protokolanta stażysty. Wyrokiem z

dnia 18 maja 2009 r. Sąd Rejonowy w M. skazał powódkę za popełnienie przez nią

w dniu 1 stycznia 2006 r. przestępstwa z art. 217 k.k. polegającego na naruszeniu

nietykalności cielesnej M. D. i wymierzył jej karę grzywny. W październiku 2009 r.

powódka zaszła w ciążę, co zostało potwierdzone zaświadczeniem lekarskim z dnia

26 listopada 2009 r. W dniu 10 listopada 2009 r. pracodawca przekazał powódce

oświadczenie rozwiązujące z nią umowę o pracę bez wypowiedzenia na podstawie

art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury

(jednolity tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 109, poz. 639 ze zm.) w związku z art. 52 § 1 pkt

2 k.p. ze względu na wystąpienie okoliczności przewidzianych w art. 3a ust. 1 w

związku z art. 2 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury, uniemożliwiających

dalsze zatrudnianie powódki na zajmowanym przez nią stanowisku. Jako przyczynę

rozwiązania stosunku pracy wskazano prawomocne skazanie powódki wyrokiem

karnym z dnia 18 maja 2009 r.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Rejonowy przyjął, że powództwo

jest bezzasadne. W ocenie Sądu, chociaż powódka nie była urzędnikiem sądowym

a jedynie zajmowała stanowisko "protokolanta sądowego - stażysty", to do jej

sytuacji prawnej należało zastosować odpowiednio art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 18

grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i prokuratury przy zastosowaniu wykładni a

maiori ad minus. Skoro osoba skazana za przestępstwo nie może zostać przyjęta

na staż urzędniczy, to nie może również kontynuować tego stażu w przypadku, gdy

do skazania doszło w trakcie odbywania stażu. Tym samym rozwiązanie stosunku

pracy przez pozwanego pracodawcę było prawidłowe i uzasadnione.

Wyrokiem z dnia 31 maja 2012 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację powódki od

wyroku Sądu Rejonowego. Sąd Okręgowy wywiódł, że w okolicznościach

faktycznych rozpoznawanej sprawy niewątpliwie zostały zachowane "warunki

3

formalne" rozwiązania umowy o pracę przewidziane w Kodeksie pracy.

Jednocześnie Sąd odwoławczy podtrzymał w pełni wykładnię art. 12 ust. 1 ustawy o

pracownikach sądów i prokuratury zaprezentowaną przez Sąd Rejonowy, zgodnie z

którą rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z osobą odbywającą staż

urzędniczy w sądzie, następuje w razie prawomocnego skazania jej za

przestępstwo umyślne. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie ma wpływu na ocenę

prawidłowości rozwiązania stosunku pracy to, że do popełnienia czynu

zabronionego doszło przed nawiązaniem stosunku pracy. Utrata przez powódkę w

toku zatrudnienia przesłanek niezbędnych do przyjęcia jej do pracy na staż

urzędniczy uzasadniała rozwiązanie z nią stosunku pracy w trybie art. 12 ust. 1

ustawy o pracownikach sądów i prokuratury w związku z art. 52 § 1 pkt 2 k.p.

Od wyroku Sądu Okręgowego powódka wniosła skargę kasacyjną, w której

zarzuciła naruszenie: 1) art. 12 ust. 1 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury w

związku z art. 52 § 1 pkt 2 k.p. wskutek przyjęcia, że pozwany pracodawca mógł na

ich podstawie rozwiązać z powódką umowę o pracę, mimo że powódka w dacie

rozwiązania stosunku pracy nie posiadała statusu urzędnika; 2) art. 12 ust. 1

ustawy o pracownikach sądów i prokuratury w związku z art. 52 § 1 pkt 2 k.p. w

związku z art. 3a i art. 2 pkt 2-4 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury przez

przyjęcie, że utrata przez powódkę w toku zatrudnienia przesłanek niezbędnych do

przyjęcia jej do pracy na staż urzędniczy uzasadniała rozwiązanie z nią stosunku

pracy; 3) art. 12 ust. 1 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury w związku z

art. 52 § 1 pkt 2 k.p. przez pominięcie, że przestępstwo, za które powódka została

skazana, nie zostało przez nią popełnione w okresie zatrudnienia u pozwanego

pracodawcy, a tym samym nie mogło stanowić przyczyny rozwiązania stosunku

pracy. W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych powódka wywiodła w szczególności,

że powołany przez pracodawcę jako podstawa prawna rozwiązania stosunku pracy

przepis art. 12 ust. 1 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury nie mógł mieć

zastosowania, bowiem ta regulacja dotyczy wyłącznie urzędników sądowych.

Tymczasem powódka nie była urzędnikiem, lecz posiadała status "innego

pracownika sądu" w rozumieniu powołanej ustawy. Powódka była jedynie stażystą

w rozumieniu przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30

czerwca 2008 r. w sprawie stanowisk i szczegółowych zasad wynagradzania

4

urzędników i innych pracowników sądów i prokuratury oraz odbywania stażu

urzędniczego. Jej celem było przystąpienie do egzaminu kończącego staż

urzędniczy. Awans na stanowisko urzędnika pozostawał wyłącznie w sferze planów

powódki i nie został przez nią osiągnięty. Skarżąca zaznaczyła, że wynikający z

art. 3a ust. 1 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury zakaz przyjmowania na

staż urzędniczy osoby, która nie spełnia wymagań określonych w art. 2 pkt 1-6 tej

ustawy (w tym niekaralności - art. 2 pkt 3) nie jest równoznaczny z możliwością

zwolnienia z pracy na podstawie art. 52 § 1 pkt 2 k.p osoby już zatrudnionej.

Wszystkie sformułowania użyte w ustawie o pracownikach sądów i prokuratury mają

charakter ścisły i nieprzypadkowy. Z tej przyczyny nie należy stawiać znaku

równości pomiędzy niemożnością zatrudnienia danej osoby z powodu jej karalności

(art. 3a w związku z art. 2 pkt 3 ustawy) a możliwością jej zwolnienia na podstawie

art. 12 ust. 1 ustawy w związku z art. 52 § 1 pkt 2 k.p. Wykładnia prawa dokonana

przez Sądy obu instancji nie polegała na rozumowaniu argumentum a minori ad

maius i została zastosowana contra legem. Ewentualne luki w ustawie nie mogą

być wypełniane przez organ orzekający na niekorzyść pracownika. Pozwany

pracodawca nie mógł rozwiązać z powódką umowy o pracę ze skutkiem

natychmiastowym ani w oparciu o przepisy ustawy o pracownikach sądów i

prokuratury, ani na podstawie art. 52 § 1 pkt 2 k.p., tym bardziej że przestępstwo, za

które powódka została skazana, nie uniemożliwiało jej dalszego zatrudniania w

sądzie na innym niż urzędnicze, stanowisku (protokolanta - stażysty), zaś samo

przestępstwo nie zostało przez powódkę popełnione w trakcie trwania stosunku

pracy. Zaistniała sytuacja mogła co najwyżej uzasadniać zastosowanie innego trybu

rozwiązania stosunku pracy z powódką. Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez przywrócenie

powódki do pracy w pozwanym Sądzie na poprzednich warunkach pracy i płacy i

zasądzenie kosztów procesu za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie Sądowi Okręgowemu sprawy do

ponownego rozpoznania, bądź o uchylenie obydwu zapadłych w sprawie wyroków i

przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

5

W pierwszym rzędzie należy zauważyć, że ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r.

o pracownikach sądów i prokuratury już w art. 1 stanowi, iż jej przepisy określają

obowiązki i prawa urzędników oraz innych pracowników zatrudnionych w sądach

powszechnych i wojskowych oraz w powszechnych i wojskowych jednostkach

organizacyjnych prokuratury. W oparciu o treść tego przepisu osoby zatrudnione w

sądach powszechnych są podzielone na dwie główne kategorie, z których pierwsza

obejmuje urzędników sądowych a druga innych pracowników (nielegitymujących się

statusem urzędniczym). Urzędnikiem sądowym może zostać osoba, która spełnia

warunki przewidziane w art. 2 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury, w tym

wymagania niekaralności za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (pkt 4),

nieprowadzenia przeciwko niej postępowania karnego o przestępstwo ścigane z

oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe (pkt 5) oraz odbycia stażu

urzędniczego (pkt 7). Z kolei na staż urzędniczy w sądzie - zgodnie z art. 3a ust. 1

ustawy o pracownikach sądów i prokuratury - może być przyjęta osoba, która

spełnia wymagania przewidziane dla uzyskania statusu urzędnika (poza odbyciem

stażu).

W art. 12 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury został zamieszczony

katalog przypadków, w których dopuszczalne jest rozwiązanie stosunku pracy bez

wypowiedzenia z urzędnikiem sądowym. I tak w szczególności zgodnie z art. 12 ust.

1 tej ustawy, rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem bez wypowiedzenia

następuje w razie prawomocnego skazania za umyślne przestępstwo lub umyślne

przestępstwo skarbowe, przy czym w takim przypadku ma odpowiednie

zastosowanie art. 52 k.p. Już wykładnia językowa przytoczonej regulacji prowadzi

do konkluzji, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie do pracowników

zatrudnionych w sądzie powszechnym, którzy legitymują się statusem urzędniczym,

nie ma zaś zastosowania do "innych pracowników" sądu. Skoro osoba odbywająca

staż urzędniczy w sądzie nie jest urzędnikiem sądowym (jest "innym pracownikiem"),

to w oparciu o reguły wykładni gramatycznej należy przyjąć, że podstawą prawną

rozwiązania z taką osobą stosunku pracy bez wypowiedzenia przez pracodawcę nie

może być wprost art. 12 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury. Takiej

podstawy nie wskazują również pozostałe przepisy tej ustawy. To z kolei oznacza,

6

że z osobą odbywającą staż urzędniczy w sądzie pracodawca może rozwiązać

stosunek pracy ze skutkiem natychmiastowym tylko w oparciu o reguły ogólne

wyznaczone w art. 52 i 53 k.p., co wynika również z art. 18 ustawy o pracownikach

sądów i prokuratury oraz art. 5 k.p. Do takiej konkluzji prowadzi także analiza

innych przepisów ustawy o pracownikach sądów i prokuratury (odnoszących się do

kwestii zawieszenia pracownika w pełnieniu obowiązków). W myśl art. 12b ust. 1

pkt 2 ustawy (dodanego z dniem 26 czerwca 2007 r.) dyrektor sądu zawiesza

urzędnika lub osobę odbywającą staż urzędniczy w pełnieniu obowiązków, jeżeli

przeciwko urzędnikowi lub osobie odbywającej staż urzędniczy prowadzone jest

postępowanie o umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub

umyślne przestępstwo skarbowe, chyba że stosunek pracy został rozwiązany w

trybie art. 52 k.p. Przytoczona regulacja jednoznacznie ma zastosowanie zarówno

w odniesieniu do osób legitymujących się statusem urzędniczym, jak i do

odbywających dopiero staż (inaczej niż art. 12 ust. 1 ustawy dotyczący rozwiązania

umowy o pracę bez wypowiedzenia tylko z urzędnikiem).

Wykładnia a maiori ad minus przyjęta przez Sądy orzekające w sprawie,

oparta na "odpowiednim" zastosowaniu art. 12 ust. 1 ustawy o pracownikach sądów

i prokuratury, jest nietrafna. W literaturze (L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie

sądów - komentarz, Toruń 2002, s. 334) podkreśla się, że wnioskowanie a fortiori

przebiega według schematu "jeżeli A, to tym bardziej B". Podstawą wnioskowania

przy pierwszej z jego odmian - argumentum a maiori ad minus (wnioskowanie z

większego na mniejsze) jest przepis uprawniający, zaś wnioskowanie ma strukturę

"komu wolno jest więcej, temu tym bardziej wolno jest mniej". Z kolei w przypadku

odmiany a minori ad maius (wnioskowanie z mniejszego na większe) podstawą

wnioskowania jest przepis zakazujący i wnioskowanie przebiega według schematu:

"jeżeli zakazane jest mniej, to tym bardziej zakazane jest więcej". Wnioskowanie

przyjęte w rozpoznawanej sprawie przez Sąd Rejonowy i zaaprobowane przez Sąd

Okręgowy nie odpowiada powyższym "klasycznym" schematom przede wszystkim

dlatego, że nawiązanie i rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem nie jest "czymś

większym lub mniejszym" od takich czynności z "innym pracownikiem". Różne są

statusy tych kategorii pracowników sądów i różne zasady dotyczące nawiązywania i

rozwiązywania z nimi stosunków pracy. Dlatego też w art. 3a ust. 1 ustawy wyraźnie

7

wskazano, że do osoby przyjmowanej na staż stosuje się wymagania selekcyjne

dotyczące urzędnika z art. 2 pkt 1-6 ustawy a w art. 12b ust. 1 wyraźnie stwierdzono,

że zawieszenie w pełnieniu obowiązków dotyczyć może zarówno urzędnika, jak i

osoby odbywającej staż urzędniczy. "Odpowiednie" zastosowanie art. 12 ust. 1

ustawy o pracownikach sądów i prokuratury do pracownicy (powódki)

nieposiadającej statusu urzędniczego było nieuprawnione przede wszystkim

dlatego, że przepis ten odnosi się wyłącznie do osób zatrudnionych w sądach na

stanowiskach urzędniczych. Jest to przepis szczególny, wprowadzający wyjątkowy

sposób rozwiązania stosunku pracy, co uniemożliwia dokonywanie jego wykładni

rozszerzającej (por. E. D. Baran: Ustanie stosunku pracy urzędników prokuratury,

Prokuratura i Prawo 2007, nr 12, s. 81).

W przypadku osoby odbywającej staż urzędniczy w sądzie podstawy prawnej

rozwiązania z nią stosunku pracy bez wypowiedzenia nie może stanowić art. 12 ust.

1 ustawy o pracownikach sądów i prokuratury. Podstawą rozwiązania umowy o

pracę z takim pracownikiem z jego winy może być art. 52 § 1 k.p., a więc ciężkie

naruszenie przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych (pkt 1),

popełnienia przez pracownika w czasie trwania umowy o pracę przestępstwa, które

uniemożliwia dalsze zatrudnianie go na zajmowanym stanowisku, jeżeli

przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem (pkt 2)

oraz zawiniona przez pracownika utrata uprawnień koniecznych do wykonywania

pracy na zajmowanym stanowisku (pkt 3). Z niekwestionowanych ustaleń

faktycznych wynika, że powódka wprawdzie popełniła przestępstwo, za które

została skazana prawomocnym wyrokiem sądu, jednak przestępstwa dopuściła się

w dniu 1 stycznia 2006 r., a więc nie "w czasie trwania umowy o pracę", jak tego

wymaga art. 52 § 1 pkt 2 k.p. Ewentualnie można by rozważać, czy prawomocne

skazanie powódki w okresie odbywania przez nią stażu urzędniczego za czyn

popełniony przez podjęciem zatrudnienia, mogło być - w kontekście rygorów

selekcyjnych, jakie pragmatyka nakłada na osoby zatrudnione w sferze publicznej -

zakwalifikowane jako "zawiniona utrata uprawnień koniecznych do wykonywania

pracy na zajmowanym stanowisku" w rozumieniu art. 52 § 1 pkt 3 k.p. Istnieje

bowiem związek między posiadaniem określonych cech (rygorów selekcyjnych)

pracownika zatrudnionego w sferze publicznej i ich utratą a możliwością nawiązania

8

i rozwiązania stosunku pracy. W wyroku z dnia 16 października 2009 r., I PK 85/09

(OSNP 2011, nr 11-12, poz. 146; OSP 2011 nr 1, poz. 119, z glosą H. Szewczyk)

Sąd Najwyższy przyjął, że utrata nieposzlakowanej opinii wymaganej od pracownika

samorządowego zatrudnionego na stanowisku urzędniczym oznacza niemożliwość

przywrócenia do pracy w rozumieniu art. 45 § 2 k.p. Z kolei w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 15 marca 2011 r., I PK 192/10 (OSNP 2012, nr 9-10, poz. 116)

stwierdzono, że utrata przez członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego na

podstawie umowy o pracę przymiotów określonych w rygorach selekcyjnych

wymaga rozwiązania stosunku pracy, do którego należy stosować przepisy

Kodeksu pracy. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy trafnie wywiódł, że

rygory selekcyjne nie modyfikują pracowniczej zdolności prawnej, lecz stawiają

dodatkowe wymagania (warunki) pracownikom, delimitując swobodę pracownika w

zakresie wyboru pracodawcy. Stąd też konieczne staje się rozwiązanie stosunku

pracy w przypadku utraty przez członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego na

podstawie umowy o pracę przymiotów zamieszczonych w rygorach selekcyjnych.

Jeśli ta kwestia nie została unormowana w pragmatyce służbowej, to należy

stosować w tym zakresie przepisu Kodeksu pracy o rozwiązaniu stosunku pracy.

Z powołanych względów, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 k.p.c.