II PK 344/12

Sygn. akt II PK 344/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa F. P.

przeciwko Skarbowi Państwa Ministrowi […] w Warszawie

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 21 czerwca 2012 r.,

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda F. P. kwotę

1350 (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy w sprawie

z powództwa F. P. przeciwko Skarbowi Państwa- Ministrowi […] o zapłatę oddalił

apelację strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 lutego 2012 r., którym Sąd Rejonowy zasądził

na rzecz powoda od strony pozwanej kwotę 63.087 zł wraz z ustawowymi

odsetkami liczonymi od 22 kwietnia 2011 r., (pkt I); oddalił powództwo w

pozostałym zakresie (pkt II) zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 4.300 zł

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt III); zaliczył na rzecz Skarbu

Państwa koszty sądowe (pkt IV).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód pracował u poprzedników prawnych

E. przez 14 lat, 4 miesiące i 24 dni – w związku z tym przysługiwało mu prawo do

20 akcji prywatyzowanego zakładu. W okresie od 7 listopada 1996 r. do 29 stycznia

1998 r. powód odbywał zasadniczą służbę wojskową w jednostce wojskowej w W.

W 1997 r. w Polsce była powódź i w związku z tym żołnierze odbywający służbę

wojskową m. in. w W., w tym powód, mieli ograniczone wyjścia i przepustki. W tym

okresie powód nie miał w ogóle informacji o tym, że są umieszczane ogłoszenia w

prasie odnośnie składania oświadczeń o prawie do nabycia akcji. Powód we

wskazanym okresie był zameldowany w W. przy ul. K. 3. Ten adres był znany jego

pracodawcy. W czasie, gdy powód odbywał zasadniczą służbę wojskową w jego

mieszkaniu mieszkała jego matka i brat. Nikt z rodziny nie informował powoda o

prawach do akcji, nikt się tym nie interesował, nikt nie słyszał o nich. W 1997 r.

ówczesny pracodawca powoda – przedsiębiorstwo państwowe został

przekształcony w spółkę prawa handlowego na podstawie przepisów ustawy z dnia

30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz.

1397 ze zm.). Stosownie do regulacji zawartych w tej ustawie uprawnieni

pracownicy mogli skorzystać z prawa do nieodpłatnego nabycia akcji Zakładu

Energetycznego […] S.A., jeżeli mieli wymagany staż pracy, a także złożyli

stosowne oświadczenia w okresie od 8 kwietnia 1997 r. do 8 października 1997 r.

We wskazanym okresie pracownicy Zakładu Energetycznego składali oświadczenia

o woli nabycia akcji. Powód nie został poinformowany ani przez stronę pozwaną,

ani przez swojego pracodawcę w żaden sposób o możliwości złożenia

oświadczenia o zamiarze nabycia akcji pracowniczych na podstawie ustawy o

3

komercjalizacji i prywatyzacji. O swoim prawie powód dowiedział się dopiero, gdy

zostały wywieszone u pracodawcy listy osób uprawnionych do uzyskania tych akcji

(pod koniec sierpnia 2007 r.). Powód kiedy dowiedział się, że nie został

umieszczony na liście pracowników uprawnionych do nieodpłatnego nabycia akcji,

złożył w listopadzie 2007 r. reklamację do E. S.A. Oddział w W. Pismem z dnia 28

listopada 2007 r. powód został poinformowany, że oświadczenia o zamiarze

nieodpłatnego nabycia akcji pracowniczych składane były w 1997 r. Złożenie

takiego oświadczenia było jednym z warunków – oprócz wymaganego zatrudnienia

w dniu komercjalizacji lub posiadania minimum 10 - letniego stażu pracy po

rozwiązaniu umowy o pracę z powodu przejścia na emeryturę, umieszczenia

pracownika na liście uprawnionych. Z uwagi na to, że powód nie złożył

oświadczenia o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji, komisja rozpatrująca

reklamacje dotyczące nieodpłatnego zbywania akcji E. S.A. uchwałą z dnia 22

listopada 2007 r. negatywnie rozpatrzyła złożoną przez powoda reklamację.

Następnie powód zwrócił się do Ministerstwa z reklamacją dotyczącą nieodpłatnego

nabycia akcji. Ministerstwo– Departament Ewidencji, Reprywatyzacji, Rekompensat

i Udostępniania Akcji w piśmie z dnia 9 stycznia 2008 r. wyjaśniło, że w okresie na

składanie oświadczeń przeprowadziło kampanię informacyjną skierowaną do

wszystkich potencjalnych uprawnionych, w której informowano o terminie składania

przedmiotowych oświadczeń. Z uwagi na skalę zjawiska obejmującą swoim

zasiągiem ponad tysiąc spółek zlokalizowanych na terenie całego kraju (w tym

Zakład Energetyczny W. S.A.) były to ogłoszenia zamieszczane w takich

dziennikach jak: Gazeta Wyborcza, Rzeczpospolita i Super Express. O terminie

składania oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji informowano

również przez emitowanie spotów reklamowych w ogólnopolskich rozgłośniach

radiowych (np. radio ZET, Program 1), publikację komunikatu w Internecie,

konferencje prasowe oraz dyżury telefoniczne ekspertów w mediach. Ponadto TVP

1, TVP 2, POLSAT, w specjalnych programach bardzo szczegółowo informowały o

tej kwestii. Z przepisów nie wynikał obowiązek indywidualnego informowania

uprawnionych o terminie składania oświadczeń. W procesie połączeń Spółek E.

S.A. i T. S.A., wycena wartości rynkowej akcji E. S.A. – aportu wniesionego do T.

S.A. w przeliczeniu na jedną akcję wynosiła 3.154,35 zł.

4

Sąd drugiej instancji – rozpatrując apelację strony pozwanej – stwierdził, że

Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w zakresie w

którym uznał, że strona pozwana nie wykonała obowiązku nałożonego przepisami

prawa, tj. nie poinformowała powoda w sposób należyty o możliwości nabycia akcji.

Ustalenia faktyczne w tym zakresie Sąd drugiej instancji w pełni zaaprobował i

przyjął za własne. Sąd drugiej instancji podzielił podstawę prawną wyroku Sądu

pierwszej instancji.

Bezspornym w sprawie było, że powód na podstawie przepisów ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych był pracownikiem

uprawnionym do nabycia akcji w liczbie 20. Bezspornym w sprawie było również, że

powód nie zachował terminu do złożenia oświadczenia o zamiarze nabycia akcji

określonego w art. 38 powołanej ustawy.

Istotą sporu w sprawie było ustalenie, czy strona pozwana jest

odpowiedzialna i na jakiej podstawie za to, że powód w wyznaczonym terminie nie

złożył oświadczenia o nabyciu akcji i czy w związku z tym należy mu się z tego

tytułu odszkodowanie.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że w orzecznictwie został już utrwalony

pogląd, że na Skarbie Państwa spoczywa obowiązek wskazania pracowników

(także byłych pracowników) uprawnionych do nieodpłatnego nabycia akcji, a także

podstawa odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa z tytułu

niedopełnienia tego obowiązku określona w przepisie art. 471 w związku z art. 361

k.c.

Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że strona

pozwana nie wykonała obowiązku nałożonego przepisami prawa tj. nie

poinformowała powoda w sposób należyty o możliwości nabycia akcji. Powód

odbywając służbę wojskową w jednostce wojskowej nie miał dostępu do informacji,

nawet tych powszechnie udostępnianych w gazetach ogólnokrajowych, a także

telewizji, a zatem nie miał możliwości uzyskania informacji o tym, że jako pracownik

uprawniony do nabycia akcji, może złożyć stosowne oświadczenie o zamiarze ich

nabycia. Pracodawca powoda znał jego aktualny adres zamieszkania i mógł w

sposób indywidualny zawiadomić powoda o prawie do złożenia oświadczenia o

zamiarze nabycia akcji. Gdyby faktycznie dopełnił takiego obowiązku, a powód nie

5

złożył stosownego oświadczenia, bądź z własnej woli, czy też z zaniedbania, lub z

uwagi na fakt, że rodzina zamieszkująca mieszkanie, nie poinformowała o tym

powoda, wówczas strona pozwana zwolniłaby się z obowiązku należytego

wykonania zobowiązania (art. 471 k c.). Strona pozwana stosownie do treści

przepisu art. 471 k.c. nie wykazała (chociaż to na niej spoczywał ciężar dowodu),

że szkoda powoda jest następstwem okoliczności, za które strona pozwana nie

ponosi odpowiedzialności. Pozwana zlecała spółce, jako pracodawcy powoda

wykonanie czynności związanych z prywatyzacją, w tym również zbieranie

oświadczeń uprawnionych osób, powinna więc była zlecić to w taki sposób, aby

czynności te zostały prawidłowo wykonane, a także powinna była podjąć

odpowiednie działania w celu weryfikacji tych czynności. Jeżeli tego nie uczyniła,

nie wykonała w sposób prawidłowy nałożonego na nią zobowiązania zgodnie z art.

471 k. c. (por. uchwała SN w składzie 7 sędziów z 15 października 2008 r., II PZP

10/08 – OSNP 2009/9-10/112; wyrok SN z dnia 22 stycznia 2008 r., II PK 131/2007

– OSNP 2009/5-6/63). Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy zaniechaniem strony pozwanej

(niepowiadomieniem powoda w sposób należyty o prawie do nabycia akcji), a

szkodą, jaką poniósł powód w związku z niezłożeniem w terminie oświadczenia o

zamiarze nabycia udziałów. Powód odbywając w okresie od sierpnia do

października 1997 r. służbę wojskową, w szczególności w okresie powodzi był

pracownikiem znajdującym się w szczególnej sytuacji; w związku z tym powinien

był w sposób szczególny zostać poinformowany o prawie do nabycia akcji (por.

wyrok SN z dnia 17 lutego 2004 r., I PK 386/03 – OSNP 2005/1/6).

Sąd drugiej instancji podkreślił, podzielając w tym zakresie stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że powód odbywając w okresie od sierpnia do października

1997 r. służbę wojskową, w szczególności w okresie powodzi był pracownikiem

znajdującym się w szczególnej sytuacji, gdyż miał ograniczony dostęp do informacji

(a był to okres składania oświadczeń o zamiarze nabycia akcji) i obowiązkiem

pozwanego było dołożenie należytej staranności w zakresie przekazania powodowi

informacji o możliwości skorzystania z przysługujących mu uprawnień do nabycia

akcji (§ 3 rozporządzenia Ministra Skarbu Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. w

sprawie szczegółowych zasad podziału uprawnionych pracowników na grupy,

6

ustalania liczby akcji przypadających na każdą z tych grup oraz trybu nabywania

akcji przez uprawnionych pracowników – Dz. U. Nr 33, poz. 200; dalej jako:

„rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad podziału”). Sąd Okręgowy

podkreślił, że powyższe potwierdza okoliczność, że o możliwości nabycia akcji

został imiennie informowany każdy ówcześnie zatrudniony pracownik z wyjątkiem

powoda.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego (w całości) strona pozwana zaskarżyła

skargą kasacyjną. Skargę oparto na pierwszej podstawie kasacyjnej określonej w

przepisie art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. i zarzucono:

1) błędną wykładnię przepisu § 3 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Skarbu

Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad podziału

uprawnionych pracowników na grupy, ustalania liczby akcji przypadających na

każdą z tych grup oraz trybu nabywania akcji przez uprawnionych pracowników (Dz.

U. Nr 33, poz. 200) przez przyjęcie, że spoczywający na Ministrze Skarbu Państwa

obowiązek wezwania uprawnionych pracowników do składania oświadczeń o

zamiarze nabycia akcji w sposób określony w tym przepisie, powinien być

realizowany także przez indywidualne powiadomienie uprawnionych pracowników;

b) błędną wykładnię przepisu art. 471 k.c. w związku z § 3 pkt 1 i 2

rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad podziału przez przyjęcie, że

prawidłowe wykonanie przez Skarb Państwa obowiązków wynikających z

powyższego rozporządzenia, powierzonych w drodze zlecenia prywatyzowanej

spółce, wyraża się także w czuwaniu przez Skarb Państwa, aby Spółka wykonała

należące wyłącznie do niej obowiązki wynikające z ogólnego obowiązku

pracodawcy dbałości o dobro pracownika, które to obowiązki w żaden sposób nie

są obowiązkami obciążającymi stronę pozwaną i nie wynikają z treści przepisów

dotyczących nieodpłatnego udostępniania akcji prywatyzowanej spółki

uprawnionym pracownikom;

c) niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 471 k.c. w związku z § 3 pkt 1 i 2

rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad oraz z art. 354 § 1 k.c. polegające

na przypisaniu Skarbowi Państwa odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu

niewłaściwego wykonania zobowiązania (z uwagi na brak indywidualnego

powiadomienia powoda o możliwości składania oświadczeń o zamiarze

7

nieodpłatnego nabycia akcji prywatyzowanej spółki Zakładu Energetycznego W.

S.A.), w sytuacji, gdy po stronie Skarbu Państwa - Ministra […] nie istniał

obowiązek indywidualnego powiadamiania uprawnionych pracowników o

możliwości składania takich oświadczeń, a Sąd orzekający w sprawie stwierdził, że

z przepisów nie wynikał obowiązek indywidualnego informowania uprawnionych o

terminie składania oświadczeń;

d) niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 471 k.c. w związku z art. 6 k.c.

polegające na przyjęciu, że na pozwanym Skarbie Państwa ciążył obowiązek

wykazania przesłanki zwalniającej go z odpowiedzialności za nienależyte

wykonanie zobowiązania, w sytuacji, gdy w toku postępowania nie została

wykazana przesłanka nienależytego wykonania zobowiązania przez Skarb Państwa

(powód nie wykazał, że doszło do naruszenia zobowiązania obciążającego Skarb

Państwa).

Strona skarżąca wniosła o: - uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku Sądu

Okręgowego w całości przez uwzględnienie w całości apelacji Skarbu Państwa –

Ministra/…/ od wyroku Sądu pierwszej instancji; ewentualnie, w przypadku

nieuwzględnienia powyższego wniosku, skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w całości i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania,

a także – w zakresie każdego z powyższych wniosków – skarżąca wniosła o

zasądzenie na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych za drugą instancję

oraz za postępowanie kasacyjne.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej strony pozwanej oraz o zasądzenie od strony pozwanej na rzecz

powoda kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego, według norm przepisanych prawem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

8

Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Granicę rozpoznania skargi wyznaczają

jej podstawy, co wobec braku zarzutów procesowych oznacza związanie

ustaleniami faktycznymi zaskarżonego wyroku (art. 39813

k.p.c.).

Inicjując rozważania należy wskazać na judykaturę Sądu Najwyższego

uznającą, że z mocy przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji (Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm.), dotyczących

nieodpłatnego nabycia akcji, powstaje między uprawnionym pracownikiem a

Skarbem Państwa oraz prywatyzowaną spółką stosunek prawny o charakterze

zobowiązaniowym i niewykonanie (nienależyte wykonanie) wynikających z niego

obowiązków może prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej na

podstawie art. 471 k.c. (wyrok z dnia 6 sierpnia 1998 r., III ZP 24/98, OSNAPiUS

1999 nr 17, poz. 545; OSP 2000, nr 2, poz. 31 z glosą J. Brola; Glosa 2000 nr 1, s.

16 z glosą M. Przychodzkiego; wyrok z dnia 22 stycznia 2004 r., I PK 291/03,

OSNP 2004, nr 23, poz. 397; uchwała z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CZP 19/04,

OSNC 2005, nr 6, poz. 105; por. też uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia 26

czerwca 2003 r., III PZP 22/02, OSNP 2003, nr 21, poz. 511). Dotyczy to

niewykonania (nienależytego wykonania) obowiązków w różnych etapach

udostępniania akcji, np. w zakresie wezwania do składania oświadczeń o zamiarze

nieodpłatnego nabycia akcji (wyrok z dnia 22 sierpnia 2003 r., I PK 272/02, OSNP

2004, nr 17, poz. 296) lub na etapie rozdzielania akcji (uchwała z dnia 6 lutego

1997 r., III ZP 14/96, OSNAPiUS 1997, nr 18, poz. 334). Odpowiedzialność jest

przy tym wiązana nie tyle z utratą prawa do nieodpłatnego nabycia akcji, co z utratą

prawa do akcji (wyrok z dnia 10 września 2004 r., I PK 441/03, Gazeta Prawna

2004, nr 185, s. 25; wyrok z dnia 9 grudnia 2003 r., I PK 75/03, Monitor Prawa

Pracy 2004, nr 6, poz. 6). Zostało to jednoznacznie stwierdzone w wyroku z dnia 22

sierpnia 2003 r., I PK 272/02 (OSNP 2004, nr 17, poz. 296), według którego

nienależyte wykonanie obowiązku niezwłocznego wezwania uprawnionych

pracowników do składania oświadczeń o zamiarze nieodpłatnego nabycia akcji

może uzasadniać żądanie naprawienia szkody powstałej wskutek utraty prawa do

akcji ze względu na przekroczenie terminu do złożenia tego oświadczenia (por.

także stanowisko wyrażone w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

15 października 2008 r., II PZP 10/08 – OSNP 2009/9-10/112).

9

Stosownie do treści przepisu art. 36 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji uprawnionym pracownikom przysługuje prawo do nieodpłatnego

nabycia akcji objętych przez Skarb Państwa w dniu wpisania spółki do rejestru.

Warunkiem skorzystania z tego prawa jest – zgodnie z art. 38 ust. 1 tej ustawy –

złożenie przez uprawnionych pracowników pisemnego oświadczenia o zamiarze

nabycia akcji, przy czym niezłożenie tego oświadczenia powoduje utratę prawa do

nieodpłatnego nabycia akcji. Definicję uprawnionych pracowników zawiera art. 2 pkt

5 ustawy. Szczegółowe zasady podziału uprawnionych pracowników na grupy,

ustalania liczby akcji przypadających na każdą z tych grup oraz trybu nabywania

akcji przez uprawnionych zostały określone w rozporządzenia Ministra Skarbu

Państwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad podziału

uprawnionych pracowników na grupy, ustalania liczby akcji przypadających na

każdą z tych grup oraz trybu nabywania akcji przez uprawnionych pracowników (Dz.

U. Nr 33, poz. 200). Stosownie do treści § 3 powołanego rozporządzenia Minister

niezwłocznie po sporządzeniu aktu komercjalizacji wezwie uprawnionych

pracowników do składania oświadczeń, o których mowa w § 4 ust. 1. (ust. 1).

Wezwania dokonuje się przez ogłoszenie w dzienniku o zasięgu ogólnokrajowym i

dzienniku lokalnym oraz przez wywieszenie ogłoszenia w siedzibie spółki i we

wszystkich jej zakładach lub oddziałach. Wezwanie może być także

rozpowszechniane w inny zwyczajowo przyjęty sposób (ust. 2).

Nie budzi wątpliwości, że celem ustawodawcy było nieodpłatne zbycie akcji

przez będący ich właścicielem Skarb Państwa na rzecz wszystkich uprawnionych.

Ten obowiązek Skarbu Państwa wynika zarówno z art. 36 ust. 1 ustawy, jak

również z § 10 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad podziału,

zgodnie z którym Minister Skarbu Państwa zawiera w imieniu Skarbu Państwa z

uprawnionym pracownikiem umowę nieodpłatnego zbycia akcji. Obowiązki

nałożone w rozporządzeniu wykonawczym na podmioty przeprowadzające proces

udostępniania akcji mają służyć realizacji prawa osób uprawnionych do ich

nieodpłatnego nabycia. Ustawowy wymóg złożenia oświadczenia przez osoby

uprawnione jest związany z uregulowaną w rozporządzeniu wykonawczym

procedurą podziału przeznaczonych do nieodpłatnego zbycia akcji na grupy i

ustalenia ich liczby przypadających na każdą z grup oraz pracowników tworzących

10

tę grupę (§ 4 i 5 rozporządzenia w związku z art. 36 ust. 1 ustawy). W konsekwencji

zobowiązanie Skarbu Państwa wobec osoby uprawnionej nie powstaje z chwilą

złożenia przez nią oświadczenia o zamiarze nabycia akcji, lecz istnieje już

wcześniej z mocy ustawy i rozporządzenia wykonawczego w zakresie wynikającym

z obowiązków nałożonych przez te akty prawne zarówno na Skarb Państwa, jak i

spółkę powstałą w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego.

Niezłożenie przez uprawnioną osobę oświadczenia o zamiarze nabycia akcji

powoduje jedynie utratę prawa do ich nabycia, nie oznacza natomiast braku

odpowiedzialności kontraktowej Skarbu Państwa, jeżeli ta utrata nastąpiła wskutek

niewłaściwego wykonania obowiązków nałożonych na podmiot zobowiązany do

przeprowadzenia procesu nieodpłatnego zbycia akcji wszystkim uprawnionym

osobom.

Zarzut naruszenia przepisu art. 471 k.c. w związku z § 3 pkt 1 i 2

rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad podziału został uzasadniony

między innymi w ten sposób, że – w ocenie strony skarżącej – wadliwe jest

stanowisko zaskarżonego wyroku, że prawidłowe wykonanie przez Skarb Państwa

obowiązków wynikających z powyższego rozporządzenia, powierzonych w drodze

zlecenia prywatyzowanej spółce, wyraża się także w czuwaniu przez Skarb

Państwa, aby Spółka wykonała należące wyłącznie do niej obowiązki wynikające z

ogólnego obowiązku pracodawcy dbałości o dobro pracownika, które to obowiązki

w żaden sposób nie są obowiązkami obciążającymi stronę pozwaną i nie wynikają

z treści przepisów dotyczących nieodpłatnego udostępniania akcji prywatyzowanej

spółki uprawnionym pracownikom. Stanowisko strony skarżącej nie jest słuszne.

Istotna jest ocena przyczyn niezłożenia przez powoda stosownego oświadczenia, a

w konsekwencji rozważenie, czy Skarb Państwa należycie wykonał obowiązek

wezwania powoda jako uprawnionej osoby do złożenia tego oświadczenia i w

dalszej kolejności - zawarcia z nim umowy nieodpłatnego zbycia akcji. Nie budzi

wątpliwości, że obowiązki te spoczywały na Skarbie Państwa jako właścicielu akcji

spółki powstałej w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego (§ 3 ust. 1

i § 10 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad podziału w związku z

art. 36 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji).

11

Skarżący uzasadnienie zarzutów podstawy materialnoprawnej skargi (art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) opiera na twierdzeniu, że w zaskarżonym wyroku Sąd drugiej

instancji z jednej strony przyjmuje, że z przepisów prawa nie wynikał obowiązek

indywidualnego informowania uprawnionych o terminie składania oświadczeń

(podzielając w tym zakresie ustalenia Sądu pierwszej instancji), a z drugiej strony

stanowisko zaskarżonego wyroku opiera na tym, że obowiązek taki – po stronie

pozwanej – występował. Nie ma – wbrew twierdzeniom strony skarżącej –

sugerowanej przez nią nieodpowiedniości (sprzeczności) pomiędzy ustaleniami

stanowiącymi podstawę faktyczną zaskarżonego rozpatrywaną skargą kasacyjną

wyroku Sądu Okręgowego a ich przyjętą przez Sąd oceną w kontekście

zastosowania w rozpatrywanej sprawie określonych przepisów prawa materialnego.

Ani w przepisach zawartych w ustawie o komercjalizacji i prywatyzacji, ani w

przepisach wydanego do niej rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad

podziału istotnie nie ma regulacji, która określałaby bezpośrednio obowiązek

indywidualnego informowania uprawnionego o terminie składania oświadczenia.

Brak takiego obowiązku odnosi się jednak do typowych sytuacji, kiedy pracownik

miał możliwość zapoznania się z informacją przedstawioną mu w sposób określony

w § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad podziału. Takich też sytuacji

dotyczą powołane przez skarżącego w skardze wyroki Sądu Najwyższego z dnia

12 maja 2005 r., I PK 245/04 – OSNP 2006/1-2/10; z dnia 21 listopada 2006 r., II

PK 53/06 – OSNP 2007/23-24/350, które w ocenie strony skarżącej potwierdzają

brak obowiązku indywidualnego zawiadamiania uprawnionych. Natomiast w

niniejszej sprawie miała miejsce sytuacja wyjątkowa, ponieważ – jak to wynika z

podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji – powód

odbywając od sierpnia do października 1997 r. służbę wojskową, w okresie powodzi,

był pracownikiem znajdującym się w szczególnej sytuacji, gdyż miał ograniczony

dostęp do informacji (a był to okres składania oświadczeń o zamiarze nabycia akcji)

i obowiązkiem pozwanego było dołożenie należytej staranności w zakresie

przekazania powodowi informacji o możliwości skorzystania z przysługujących mu

uprawnień do nabycia akcji. Stanowisko to potwierdza – ustalona w zaskarżonym

wyroku – okoliczność, że o możliwości nabycia akcji indywidualnie informowany

został każdy ówcześnie zatrudniony pracownik (z wyjątkiem powoda).

12

W tym kontekście należałoby zastosować ostatnie zdanie § 3 ust. 2

cytowanego wyżej rozporządzenia stwierdzające, iż wezwanie do składania

oświadczeń może być także rozpowszechniane w inny zwyczajowo przyjęty sposób.

W sytuacji, gdy pracodawca ma świadomość, że pracownik pełni służbę wojskową

w okresie powodzi (działa w interesie społecznym, będąc do tego zobligowanym z

mocy prawa) i nie został zawiadomiony o możliwości składaniu oświadczeń tak jak

inni pracownicy, powinien być zawiadomiony w sposób szczególny – tak, aby

faktycznie mógł się zapoznać z ogłoszeniem w sprawie nabycia akcji.

Trzeba podkreślić, że wezwanie do składania oświadczeń o zamiarze

nieodpłatnego nabycia akcji jest czynnością wykonującą zobowiązanie, a zatem ma

do niego zastosowanie art. 354 k.c. Oznacza to, że wykonanie zobowiązania

powinno być nie tylko zgodne z jego treścią, ale także nastąpić w sposób

odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu, zasadom współżycia

społecznego oraz zwyczajom (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 września

2000 r., I PKN 529/00 – OSNAPiUS 2002, nr 7 poz. 163 oraz z dnia 22 sierpnia

2003 r., I PK 272/02). Wezwanie miało na celu realizację prawa uprawnionych osób

do nieodpłatnego nabycia akcji, a więc działanie podmiotu zobowiązanego do

przeprowadzenia tego procesu powinno obejmować udzielanie przedmiotowych

informacji w sposób uwzględniający szczególną sytuację, w jakiej znajdował się

powód. Jest to tym bardziej uzasadnione wobec ustalenia w zaskarżonym wyroku,

że o możliwości nabycia akcji indywidualnie był informowany każdy pracownik z

wyjątkiem powoda.

Bezzasadny jest zarzut skargi dotyczący niewłaściwego zastosowania

przepisu art. 471 k.c. w związku z art. 6 k.c. Zgodnie z regułą z art. 6 k.c. na

wierzycielu spoczywa ciężar dowodu co do trzech okoliczności: dłużnik nie wykonał

zobowiązania lub wykonał je nienależycie, wierzyciel poniósł szkodę majątkową,

pomiędzy tymi okolicznościami istnieje adekwatny związek przyczynowy. Ponadto

wierzyciel musi także udowodnić okoliczność, że zobowiązanie – i to o określonej

treści – w ogóle istniało. Jednakże zaistnienie i udowodnienie przez wierzyciela

tych wszystkich przesłanek jeszcze nie prowadzi do przypisania dłużnikowi

odpowiedzialności kontraktowej, ponieważ ich wykazanie rodzi z kolei możliwość

egzoneracji dłużnika zgodnie z art. 471 k.c. Orzecznictwo sądowe stoi na

13

stanowisku, że ciężar udowodnienia istnienia związku przyczynowego między

nienależytym wykonaniem zobowiązania przez pozwanego a powstałą szkodą w

świetle art. 6 k.c. spoczywa na wierzycielu, jako na osobie, która z tychże faktów

wywodzi skutki prawne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2004 r.,

I CK 281/04, LEX nr 146366). Wierzyciela nie obciąża natomiast obowiązek

udowodnienia winy dłużnika w niewykonaniu bądź nienależytym wykonaniu

zobowiązania, gdyż konstrukcja odszkodowawczej odpowiedzialności kontraktowej

oparta jest na zasadzie winy domniemanej i to dłużnika obciąża ciężar

udowodnienia, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest

następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Przyjęcie

odpowiedzialności dłużnika na podstawie art. 471 k.c. nie jest uzależnione od

udowodnienia przez wierzyciela, że nienależyte wykonanie zobowiązania jest

następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. To na

dłużniku – żeby skutecznie uwolnić się od odpowiedzialności - spoczywa

udowodnienie, że nienależyte wykonanie przez niego zobowiązania jest

następstwem okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2002 r., V CKN 630/00 - LEX nr 54329).

Odnosząc powyższe uwagi do rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że

prawidłowe jest stanowisko zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji – w

kontekście dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, że strona pozwana nie

wykonała obowiązku nałożonego na nią przepisami prawa, tj. nie poinformowała

powoda w sposób należyty o możliwości nabycia akcji. Powód odbywając służbę

wojskową w jednostce wojskowej nie miał dostępu do informacji, nawet tych

powszechnie udostępnianych w gazetach ogólnokrajowych, a także telewizji, a

zatem nie miał możliwości uzyskania informacji o tym, że jako pracownik

uprawniony do nabycia akcji, może złożyć stosowne oświadczenie o zamiarze ich

nabycia. Pracodawca powoda znał jego aktualny adres zamieszkania, wiedział, że

odbywa on służbę wojskową w okresie powodzi i mógł w sposób indywidualny

zawiadomić powoda o prawie do złożenia oświadczenia o zamiarze nabycia akcji.

Gdyby dopełnił takiego obowiązku, a powód nie złożył stosownego oświadczenia,

bądź z własnej woli, czy też z zaniedbania, lub z uwagi na fakt, że rodzina

zamieszkująca w jego mieszkaniu, nie poinformowała o tym powoda, to wówczas

14

strona pozwana zwolniłaby się z obowiązku należytego wykonania zobowiązania

(art. 471 k c.). Pomiędzy zaniechaniem strony pozwanej (niepowiadomieniem

powoda w sposób należyty o prawie do nabycia akcji), a szkodą, jaką poniósł

powód w związku z niezłożeniem w terminie oświadczenia o woli nabycia udziałów

istnieje związek przyczynowy. Strona pozwana stosownie do treści przepisu art.

471 k.c. nie wykazała, że szkoda powoda jest następstwem okoliczności, za które

strona pozwana nie ponosi odpowiedzialności. Strona pozwana zlecała spółce, jako

pracodawcy powoda wykonanie czynności związanych z prywatyzacją, w tym

również zbieranie oświadczeń uprawnionych osób, powinna więc była zlecić to w

taki sposób, aby czynności te zostały prawidłowo wykonane, a także powinna była

podjąć działania weryfikujące prawidłowość tych czynności. Jeżeli tego nie uczyniła,

nie wykonała w sposób prawidłowy nałożonego na nią zobowiązania zgodnie z art.

471 k.c.

W związku z powyższym Sąd Najwyższy – uznając, że rozpatrywana skarga

kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy – na podstawie przepisu art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w pkt 1 wyroku. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 ma swoją podstawę w

przepisach art. 98 k.p.c. w związku z § 6 pkt 6 w związku z § 11 ust. 1 pkt 2 w

związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490).