II PK 350/12

Sygn. akt II PK 350/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa P. M.

przeciwko A. Spółce Akcyjnej w W.

o wynagrodzenie za godziny nadliczbowe za pracę w soboty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 18 lipca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Powód wniósł o zasądzenie od pozwanego wynagrodzenia za pracę w

okresie od maja 2002 r. do kwietnia 2005 r. w soboty w kwocie 36.187,76 zł oraz

w godzinach nadliczbowych w inne dni w kwocie 35.000,15 zł, o przywrócenie do

pracy na poprzednich warunkach oraz o zasądzenie kosztów procesu.

Postanowieniem Sądu Rejonowego Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z

2

25 kwietnia 2006 r. postępowanie w sprawie w części dotyczącej żądania

przywrócenia do pracy zostało na zgodny wniosek stron zawieszone a następnie

podjęte i postanowieniem z 13 kwietnia 2010 r. zawieszone z uwagi na toczące się

postępowanie karne (art. 177 § 1 pkt 4 k.p.c.).

Wyrokiem częściowym z 21 grudnia 2007 r. Sąd Rejonowy oddalił

powództwo w zakresie żądania wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych i w soboty. Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z 17 listopada 2008 r. w

punkcie I uchylił wyrok Sądu Rejonowego z 21 grudnia 2007 r. w zakresie żądania

wynagrodzenia za pracę w soboty i sprawę w tym zakresie przekazał do

ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

Wyrokiem częściowym z 16 listopada 2011 r. Sąd Rejonowy Wydział Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych zasądził od pozwanego na rzecz powoda następujące

kwoty: 411,96 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w

soboty za maj 2002 r. wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od 11 czerwca

2002 r. do dnia zapłaty, 1.265,26 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych w soboty za czerwiec 2002 r. wraz z ustawowymi odsetkami

liczonymi od 11 lipca 2002 r. do dnia zapłaty, 808,99 zł tytułem wynagrodzenia za

pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za lipiec 2002 r. wraz z ustawowymi

odsetkami liczonymi od 11 sierpnia 2002 r. do dnia zapłaty, 799,04 zł tytułem

wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za sierpień 2002 r.

wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od 11 września 2002 r. do dnia zapłaty,

970,61 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty

za wrzesień 2002 r. wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od 11 października

2002 r. do dnia zapłaty, 890,79 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych w soboty za miesiąc październik 2002 r. wraz z ustawowymi

odsetkami od 11 listopada 2002 r. do dnia zapłaty, 903,55 zł tytułem

wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za listopad 2002 r.

wraz z ustawowymi odsetkami od 11 grudnia 2002 r. do dnia zapłaty, 827,33 zł

tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za

grudzień 2002 r. wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od 11 stycznia 2003 r.

do dnia zapłaty, 477 zł, tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych w sobory za styczeń 2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11

3

lutego 2003 r. do dnia zapłaty, 878,08 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w

godzinach nadliczbowych w soboty za luty 2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami

od 11 marca 2003 r. do dnia zapłaty, 1.353,60 zł tytułem wynagrodzenia za pracę

w godzinach nadliczbowych w soboty za marzec 2003 r. wraz z ustawowymi

odsetkami od 11 kwietnia 2003 r. do dnia zapłaty, 525,20 zł tytułem

wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za kwiecień 2003 r.

wraz z ustawowymi odsetkami od 11 maja 2003 r. do dnia zapłaty, 471,64 zł

tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za maj

2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 czerwca 2003 r. do dnia zapłaty,

911,10 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty

za czerwiec 2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 lipca 2003 r. do dnia

zapłaty, 1.273,62 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych

w soboty za lipiec 2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 sierpnia 2003 r. do

dnia zapłaty, 693,56 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych w soboty za sierpień 2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11

września 2003 r. do dnia zapłaty, 928,72 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w

godzinach nadliczbowych w soboty za wrzesień 2003 r. wraz z ustawowymi

odsetkami od 11 października 2003 r. do dnia zapłaty, 987,68 zł tytułem

wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za październik

2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 listopada 2003 r. do dnia zapłaty,

969,28 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty

za listopad 2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 grudnia 2003 r. do dnia

zapłaty, 229,48 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w

soboty za grudzień 2003 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 stycznia 2004 r.

do dnia zapłaty, 1.008,55 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych w soboty za styczeń 2004 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11

lutego 2004 r. do dnia zapłaty, 484,42 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w

godzinach nadliczbowych w soboty za marzec 2004 r. wraz z ustawowymi

odsetkami od 11 kwietnia 2004 r. do dnia zapłaty, 540,00 zł tytułem

wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za kwiecień 2004 r.

wraz z ustawowymi odsetkami od 11 maja 2004 r. do dnia zapłaty, 305,30 zł

tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za maj

4

2004 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 czerwca 2004 r. do dnia zapłaty,

458,98 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty

za czerwiec 2004 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 lipca 2004 r. do dnia

zapłaty, 660,71 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w

soboty za lipiec 2004 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 sierpnia 2004 r. do

dnia zapłaty, 174,58 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych w soboty za wrzesień 2004 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11

października 2004 r. do dnia zapłaty, 854,93 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w

godzinach nadliczbowych w soboty za październik 2004 r. wraz z ustawowymi

odsetkami od 11 listopada 2004 r. do dnia zapłaty, 513,96 zł tytułem

wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za listopad 2004 r.

wraz z ustawowymi odsetkami od 11 grudnia 2004 r. do dnia zapłaty, 845,33 zł

tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za styczeń

2005 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 lutego 2005 r. do dnia zapłaty, 5,31 zł

tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty za luty

2005 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 marca 2005 r. do dnia zapłaty,

454,51 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w soboty

za marzec 2005 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 kwietnia 2005 r. do dnia

zapłaty, 33.491,43 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych

w soboty za kwiecień 2005 r. wraz z ustawowymi odsetkami od 11 maja 2005 r. do

dnia zapłaty. Sąd Rejonowy oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd Rejonowy po ponownym rozpoznaniu sprawy ustalił następujący stan

faktyczny. Powód był zatrudniony u pozwanego od 1 lipca 1996 r. Od 13 marca

2000 r. został oddelegowany na stanowisko Kierownika Zakładu Blacharsko-

Lakierniczego, mieszczącego się przy ul. U. 5, a od 13 maja 2000 r. zostało mu to

stanowisko powierzone. Od 1 listopada 1996 r. strony łączyła umowa o pracę

zawarta na czas nieokreślony. Powód zajmując stanowiska kierownicze,

otrzymywał dodatek funkcyjny w wysokości ostatnio (od 1 października 2004 r.) 60%

wynagrodzenia, a od 1 lipca do 30 września 2004 r. 80% wynagrodzenia.

Od 1 kwietnia 2005 r. powód zajmował stanowisko Szefa Serwisu przy ul. M.

Do obowiązków powoda jako kierownika Zakładu Blacharsko- Lakierniczego

należało m.in.: planowanie i realizacja zadań zakładu blacharsko-lakierniczego,

5

wyjaśnianie skarg klientów, nadzór i odpowiedzialność za pracę doradców

serwisowych, planowanie prac podległych pracowników, nadzór i

odpowiedzialność za prawidłowe prowadzenie dokumentacji, współpracę z

przedstawicielami klientów, towarzystwami ubezpieczeniowymi, wykonywanie

innych poleceń przełożonego. W ramach swoich obowiązków powód był

uprawniony do przedstawiania wniosków w sprawie przyjmowania i zwalniania z

pracy pracowników zatrudnionych w podległym mu dziale.

Powód jako kierownik zakładu nie miał ustalonych godzin czasu pracy, nikt

nie kontrolował jego czasu pracy. Miał całkowitą swobodę w opuszczaniu zakładu.

Przychodził do zakładu w różnych godzinach, podobnie jak wychodził. Zdarzało się,

że opuszczał zakład w czasie dnia pracy. Nie był rozliczany z czasu pracy, nie miał

obowiązku informowania przełożonego o każdorazowym opuszczeniu miejsca

pracy. Był odpowiedzialny za kontrolowanie czasu pracy podległych mu

pracowników. Przekazywał zatwierdzone przez siebie listy obecności pracowników

do działu kadr. Powód faktycznie podlegał bezpośrednio Prezesowi zarządu

pozwanej spółki Z. J.

Zakład blacharsko-lakierniczy był otwarty w godzinach od 8-18 od

poniedziałku do piątku oraz od 8-16 w soboty. Powód wyznaczał harmonogram

pracy pracowników zakładu. Wyznaczał pracowników pełniących dyżury w soboty.

Ustalił, iż w co drugą sobotę pracować będą M. W., a w kolejną sobotę T. G. W

niektóre soboty również powód pełnił dyżur łącznie z T. G. Wówczas nadzorował

prace zakładu, kontrolował pracowników a także wystawiał faktury. Wykonywał

wtedy również takie obowiązki jak W. czy G. Dyżurujący pracownik otwierał i

zamykał zakład, czynności te wykonywał również powód. Powód był widywany w

soboty przy wykonywaniu tych czynności przez pracowników blachami i lakierni,

którym czasami soboty zlecał wykonanie nowych prac.

Były również takie soboty, gdy powód przyjeżdżał do zakładu, ale były to

wizyty na krótki okres czasu, nie świadczył wówczas pracy stale. Brak było

polecenia przełożonego wykonywania przez powoda pracy w sobotę, jednak

powód był uwzględniany w grafiku. Jak powód pracował w sobotę cały dzień, to

podpisywał listę obecności. Podpisy powoda na liście obecności zostały skreślone

przez kadrową O., która uważała, ze powód ma nienormowany czas pracy i nie

6

przysługuje mu wynagrodzenie ani dzień wolny za pracę w soboty. Część skreśleń

wynikała ze złożonego przez powoda wniosku urlopowego.

Sąd Rejonowy uznał, że powód zajmował stanowisko kierownicze, z którym

wiążą się zwiększone obowiązki, jak i uprawnienia (możliwość samodzielnego

kształtowania czasu pracy), a zwiększona odpowiedzialność i zakres zadań (w tym

także czasami potrzeba pracy ponad ustalony czas pracy) jest związana z tym

stanowiskiem i rekompensowana jest dodatkiem funkcyjnym. Te okoliczności (w

szczególności niemożność ustalenia stałego czasu pracy) powodują, że

ustawodawca zdecydował się na rozwiązanie, iż osobom takim nie przysługuje

dodatkowe wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych. Podkreślono, że

okoliczności dotyczące pracy powoda w godzinach nadliczbowych poza pracą w

godzinach nadliczbowych w soboty zostały już prawomocnie rozstrzygnięte.

W ocenie Sądu Rejonowego powództwo o wynagrodzenie za godziny

nadliczbowe w soboty podlega oddaleniu w części jako bezzasadne. Powództwo to

jednak zostało uwzględnione w takiej części w jakiej ze zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego wynika, że powód potwierdził na liście obecności pracę w

soboty (od 8.00 do 16.00) własnoręcznym podpisem oraz kiedy z systemu logowań

wynikało, że powód mimo że nie podpisał listy obecności, to za pomocą swojego

hasła logował się w systemie.

Sąd Rejonowy podkreślił, że powodowane względami organizacyjnymi, stałe

wykonywanie pracy ponad normę czasu pracy przez pracownika zajmującego

stanowisko kierownicze, a takie zajmował powód, nie pozbawia go prawa do

dodatkowego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych Stałe

świadczenie pracy w przedłużonym czasie pracy nie należy do obowiązków

pracownika zatrudnionego na stanowisku kierowniczym. Zakres obowiązków

pracownika zatrudnionego na stanowisku kierowniczym powinien być tak

ukształtowany przez pracodawcę, aby możliwe było ich wykonanie w ustawowym

czasie pracy.

Apelację od wyroku złożył pozwany, skarżąc go w punktach I, III, IV. Sąd

Okręgowy wyrokiem z 18 lipca 2012 r. oddalił apelację pozwanego. W

uzasadnieniu podniesiono przede wszystkim, że powód świadczył pracę w soboty,

co pomimo zajmowania przez niego stanowiska kierowniczego stanowiło pracę w

7

godzinach nadliczbowych. Powód systematycznie przekraczał ustawowe normy

czasu pracy. Nie były to sytuacje sporadyczne wynikające z nadzwyczajnych

okoliczności. Zakład blacharski był bowiem czynny w każdą sobotę w określonych

godzinach i gdy w soboty nie pracował M. W., to musiał pracować powód wraz z T.

G. Z góry więc zakładano konieczność pracy powoda w soboty. O konieczności

pracy w soboty można wnioskować również z zakresu obowiązków powoda do

których należał m.in. nadzór i organizacja pracy podległych pracowników. Skoro

pracownicy pracowali w soboty, również w soboty ten nadzór powinien być

zapewniony. Wobec ilości osób zatrudnionych w biurze niemożliwe było

zorganizowanie pracy w soboty z zupełnym wyłączeniem powoda z tego

obowiązku. W szczególności wobec faktu, że T. G. nie mógł pracować sam.

Pracodawca miał na bieżąco wgląd w listy obecności swoich pracowników, w tym

powoda. Biorąc pod uwagę zeznania G. O., należy uznać, iż zdawał sobie sprawę

z pracy powoda w soboty. Jedyną reakcją pracodawcy na fakt pracy powoda w

soboty było kwestionowanie jego prawa do wynagrodzenia za pracę w te dni.

W sprawie brak jest dowodów, że praca w godzinach nadliczbowych była

wprost powodowi zlecana. W pewnych sytuacjach dopuszczalne jest jednak

wykonywanie pracy w godzinach nadliczbowych z inicjatywy samego pracownika.

Wówczas, konieczną przesłanką powstania po stronie pracodawcy obowiązku

zapłaty wynagrodzenia za pracę wykonywaną w godzinach nadliczbowych jest

akceptacja wykonywanej pracy przez pracodawcę. Powód w związku z

koniecznością zapewnienia właściwej obsady w zakładzie systematycznie na

przemian z dwoma (później trzema) innymi pracownikami świadczył pracę w

soboty w godzinach otwarcia zakładu. Pracodawca miał tego świadomość. Powód

podpisywał bowiem w soboty listy obecności. Pracodawca nigdy nie dał wyrazu

braku akceptacji takiego stanu rzeczy, kwestionując jedynie prawo do

wynagrodzenia z tego tytułu.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku. Zarzucono

naruszenie art. 1514

§ 1 k.p. „poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, będące

następstwem uznania, że pozwany w sposób wadliwy organizował pracę powoda,

przez co powód zobligowany był do pracy w sposób zorganizowany i ciągły również

w wybrane w danych miesiącach soboty, podczas gdy powód objęty był

8

zadaniowym systemem czasu pracy i sam organizował swój czas pracy, nie

konsultując z pracodawcą tego faktu, a praca powoda w soboty nie była konieczna i

niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania zakładu, którego był kierownikiem”.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

na istotne zagadnienie prawne, które sformułowano w następujący sposób: „Czy w

sytuacji, gdy kierownik wyodrębnionej komórki organizacyjnej pracodawcy, który

objęty jest systemem zadaniowego czasu pracy, samodzielnie ustala godziny i dni

swojej pracy, uprawniony jest do dodatkowego wynagrodzenia za pracę poza

normalnymi godzinami, pomimo że w sposób wadliwy planuje realizację swoich

zadań, a ponadto gdy świadczenie pracy przez kierownika ponad podstawowy

wymiar czasu nie jest konieczne i niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania

wyodrębnionej komórki organizacyjnej pracodawcy?”

Wniesiono o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do

istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w części uwzględniającej żądanie

pozwu, 2) w przypadku nieuwzględnienia tego żądania wniesiono o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, z uwzględnieniem rozstrzygnięcia o kosztach, w tym o

kosztach postępowania ze skargi kasacyjnej według norm przepisanych, 3)

zasądzenie od powoda kosztów postępowania wywołanych skargą kasacyjną oraz

kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nie mieć uzasadnionych podstaw.

Zarzut naruszenia prawa materialnego dotyczy przepisu art. 1514

§ 1 k.p. Z

przepisu tego wynika, że pracownicy zajmujący stanowiska kierownicze wykonują,

w razie konieczności, pracę poza normalnymi godzinami pracy bez prawa do

wynagrodzenia oraz dodatku z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych. Nie

oznacza to jednak, że jest to reguła bezwarunkowa. Zgodnie bowiem z

ukształtowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, jak i jednolitymi poglądami

doktryny konieczność wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych może być

9

dopuszczona tylko wyjątkowo. Pracodawca nie może więc ustalić zakresu

obowiązków, który nie może zostać wykonany w normalnych godzinach pracy. Nie

jest więc możliwe stosowanie takich rozwiązań organizacyjnych, które z założenia

wymagałyby stałego wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych. Wynika więc

z tego, że osoby zatrudnione na stanowiskach kierowniczych nie mogą być

pozbawione prawa do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, jeżeli

wadliwa organizacja pracy wymusza systematyczne przekraczanie norm czasu

pracy (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2004 r., III PK 22/04, OSNP

2005 nr 5, poz. 65, czy z dnia 14 grudnia 2004 r., II PK 114/04, OSNP 2005 nr 16,

poz. 245).

Tak więc w razie sporu o wynagrodzenie za pracę w godzinach

nadliczbowych osoby zatrudnionej na stanowisku kierowniczym konieczne jest

ustalenie, czy praca była wykonywana ponad normy czasu pracy oraz, czy

ponadnormatywne świadczenie pracy wynikało ze szczególnych okoliczności i było

czymś nadzwyczajnym i wyjątkowym. Z całą pewnością nie można tak stwierdzić

jeżeli praca ta była świadczona stale lub w sposób powtarzający się i wynikała z

wadliwej organizacji pracy. W tej sytuacji kluczowe stają się ustalenia faktyczne

danej sprawy.

W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy trafnie zinterpretował przepisy k.p.,

jak i odniósł się do kluczowych ustaleń faktycznych. Po pierwsze bez żadnych

wątpliwości ustalono, że powód systematycznie wykonywał pracę w godzinach

nadliczbowych. Po drugie wykonywanie tej pracy nie wynikało z okoliczności o

charakterze nadzwyczajnym, a nawet iż pracodawca z góry zakładał świadczenie

pracy przez powoda w godzinach nadliczbowych. Pracodawca miał także pełną

świadomość wykonywania przez powoda tej pracy. Jedyną zaś jego reakcją było

kwestionowanie prawa do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych. W

takim przypadku nie można pozbawić pracownika prawa do wynagrodzenia z

powodu braku wyraźnego polecenia pracodawcy wykonywania pracy w godzinach

nadliczbowych. W rezultacie powództwo zostało uwzględnione w tej części w jakiej

Sądy obu instancji uznały za udowodnione świadczenie pracy w godzinach

nadliczbowych.

10

Argumenty i zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, przy braku zarzutów

naruszenia przepisów proceduralnych, stanowiły w istocie próbę polemiki z

ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sąd Okręgowy. Sformułowane zaś

zagadnienie prawne zostało oderwane od okoliczności faktycznych sprawy i nie

miało znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.