III CZP 27/13

Sygn. akt III CZP 27/13

UCHWAŁA

Dnia 27 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie ze skargi A. D.

przy uczestnictwie H. D., Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta T., Gminy Miasta T.

i Prokuratora Prokuratury Rejonowej w T.

o wznowienie postępowania w sprawie […]

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 27 czerwca 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 18 grudnia 2012 r.,

"Czy zasada formalnej jawności ksiąg wieczystych, wyrażona

w art. 2 u.k.w.h. wraz ze stwierdzeniem, że nie można zasłaniać się

nieznajomością wpisów w księdze wieczystej ani wniosków, o których

uczyniono w niej wzmiankę, daje podstawę do skutecznego zarzutu

dowiedzenia się o wyroku (postanowieniu) w rozumieniu art. 407 § 1

k.p.c. wobec strony, wnoszącej skargę o wznowienie postępowania,

opartą na podstawie z art. 524 § 2 k.p.c., w sytuacji, gdy wyrok ten

(postanowienie) został ujawniony w dziale II-im księgi wieczystej,

jako podstawa wpisu nowego właściciela nieruchomości?"

podjął uchwałę:

2

Termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania

w sprawie o stwierdzenie nabycia przez Skarb Państwa tytułu

własności nieruchomości opuszczonej na podstawie dekretu

z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych

i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) nie rozpoczyna biegu

w dniu dokonania wpisu prawa własności Skarbu Państwa na

podstawie wskazanego orzeczenia sądu lub wzmianki o wniosku

o jego dokonanie w księdze wieczystej.

Uzasadnienie

3

A. D. - jako następczyni prawna He. (H.) D. w dniu 7 maja 2010 r. złożyła

skargę o wznowienie postępowania w sprawie z wniosku Skarbu Państwa z

udziałem B. D., zakończonej postanowieniem Sądu Rejonowego w T. z dnia 16

września 1985 r., sygn. akt …871/85, którym (1) dokonano podziału nieruchomości

położonej w T., objętej księgą wieczystą Lwh […] gm. kat. Z. w części dotyczącej

działki nr 15/15 na działki nr 15/16 i nr 15/17 oraz (2) stwierdzono, że Skarb

Państwa nabył prawo własności zabudowanych nieruchomości stanowiących

działki nr 15/14 o powierzchni 0.0350 ha oraz nr 15/17 o powierzchni 0.2646 ha

przez przemilczenie na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. 1946 r., Nr 13, poz. 87 ze zm.). Skarżąca

podniosła, że o wydaniu powyższego postanowienia dowiedziała się w dniu 8

lutego 2010 r., postępowanie przeprowadzono z udziałem kuratora ustanowionego

dla nieżyjącej B. D., zamiast jej spadkobiercy He. (H.) D., przy czym orzeczenie

naruszyło prawa b. właściciela, gdyż nieruchomość nie była opuszczona w związku

z wojną rozpoczętą dnia 1 września 1939 r. w rozumieniu przepisów wskazanego

dekretu.

Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z dnia 29 maja 2012 r. wznowił

postępowanie w sprawie zakończonej postanowieniem Sądu Rejonowego w T. z

dnia 16 września 1985 r., zmienił powyższe postanowienie przez oddalenie

wniosku Skarbu Państwa – Urzędu Miejskiego w T. o stwierdzenie, że Skarb

Państwa nabył prawo własności nieruchomości, stanowiących działki nr 15/14 oraz

nr 15/17, objętej księgą wieczystą Lwh […] gm. kat. Z., orzekł o kosztach

postępowania.

Sąd ustalił, że b. Sąd Grodzki w T. postanowieniem z dnia 21 czerwca 1945

r. sygn. akt …8/45 wprowadził B. G. w posiadanie majątku, obejmującego m.in.

przedmiotową nieruchomość, po jej dziadku I. G. W księdze wieczystej Lwh […]

gm. kat. Z. w 1945r. ujawniono prawo własności B. G. jako spadkobierczyni I. G., a

w 1972 r. zmianę jej nazwiska na D. Po wyjeździe B. G. za granicę zarząd jej

majątkiem sprawowali pełnomocnicy H. P. i J. P. W 1966 r. Okręgowa Dyrekcja

Inwestycji Miejskich w T. na podstawie ustawy z dnia 12 marca 1958r. o zasadach

4

i trybie wywłaszczania nieruchomości wezwała B. D. do sprzedaży części

nieruchomości objętej wskazaną księgą wieczystą, a wobec nie dojścia do

porozumienia co do ceny, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. w dniu

2 listopada 1966 r. wydało orzeczenie o jej wywłaszczeniu z przeznaczeniem na

budowę hali sportowej. Korespondencję w toku tego postępowania kierowano do B.

D. pod jej adresem w M. (Australia). B. D. zmarła w dniu 3 maja 1973 r., jej

spadkobiercą jest mąż He. (H.) D.

Sąd Rejonowy w T. w sprawie wszczętej na wniosek Skarbu Państwa z

udziałem B. D., oznaczonej jako osoba nieznana z miejsca pobytu

i reprezentowanej przez kuratora, postanowieniem z dnia 16 września 1985 r.,

sygn. akt …871/85 (1) dokonał podziału nieruchomości położonej w T., objętej

księgą wieczystą Lwh […] gm. kat. Z. w części dotyczącej działki nr 15/15 na

działki nr 15/16 i nr 15/17 oraz (2) stwierdził, że Skarb Państwa nabył prawo

własności zabudowanych nieruchomości stanowiących działki nr 15/14

o powierzchni 0.0350 ha oraz nr 15/17 o powierzchni 0.2646 ha przez

przemilczenie na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. 1946 r., Nr 13, poz. 87). Do wniosku nie

została dołączona informacja z Centralnego Biura Adresowego dotycząca nie

ustalenia adresu właścicielki. He. (H.) D. i A. D., stale zamieszkujący w Australii, w

lutym 1993r. byli w T. i oglądali nieruchomości stanowiące spadek po B. D.

Dowiedzieli się wówczas, że sporna nieruchomość jest w posiadaniu miasta T., a w

dawnym budynku mieszkalnym znajduje się Urząd Stanu Cywilnego. He. (H.) D.

umową darowizny z dnia 28 stycznia 2010r. zbył spadek po Bl. D. na rzecz ich

córki A. D., która ustanowiła w Polsce pełnomocnika w osobie adwokata.

Wyznaczony przez niego aplikant w dniu 8 lutego 2010r., przeglądając księgę

wieczystą Lwh […] gm. Kat Z., dowiedział się o wydaniu postanowienia z dnia 16

września 1985 r., sygn. akt …871/85 i uzyskał wgląd w akta sprawy, co potwierdza

dokument w postaci wniosku o wyrażenie zgody o udostępnienie akt i sporządzenie

ich fotokopii. Zdaniem Sądu pierwszej instancji został zachowany trzymiesięczny

termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania (art. 407 § 1 k.p.c.). Sąd

uznał, że zostały spełnione przesłanki wznowienia określone w art. 524 § 2 k.p.c.,

gdyż He. (H.) D. nie był uczestnikiem postępowania, nie miał możliwości działania i

5

wzięcia w nim udziału na skutek naruszenia obowiązujących wówczas przepisów, w

tym dotyczących ustanawiania kuratora dla osób nieznanych z miejsca pobytu.

Zaskarżone postanowienie naruszyło ponadto jego prawa, gdyż Sąd Rejonowy nie

przeprowadził żadnego postępowania dowodowego mającego na celu ustalenie,

czy zostały spełnione przesłanki do stwierdzenia nabycia własności nieruchomości

w drodze przemilczenia. Wskazał, że na powyższe okoliczności może powoływać

się jego następca z tytułu umowy o zbycie spadku, skutkującej sukcesją generalną

i powodującej wstąpienie we wszystkie uprawnienia zbywcy, które nabył on

wskutek bycia spadkobiercą, włącznie z możliwością żądania wznowienia

postępowania.

Sąd Okręgowy w T., rozpoznając sprawę na skutek apelacji uczestników

postępowania Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta T. i Gminy Miasta T., dopuścił

z urzędu dowód z dokumentów, zgromadzonych w aktach ksiąg wieczystych, w

części dotyczącej ujawnienia stwierdzenia nabycia przez Skarb Państwa prawa

własności nieruchomości przez przemilczenie. Na ich podstawie ustalił, że w dniu

25 lipca 1986 r. wpłynął wniosek Skarbu Państwa o dokonanie wpisu prawa

własności w księdze wieczystej Lwh […] gm. Kat Z., w której dokonano wpisu

wzmianki o numerze wniosku (…4862/86). Postanowieniem notariusza z dnia 4

marca 1987 r. odłączono z księgi gruntowej Lwh […] działki nr 15/14 i nr 15/17,

założono księgę wieczystą Kw nr 50670 (obecny numer po migracji 50670/8),

dokonano w niej wpisu prawa własności Skarbu Państwa, jednocześnie w łamie 5

dotyczącym podstawy wpisu ujawniono numer i datę wniosku, wskazane

postanowienie Sądu Rejonowego w T. oznaczone datą i sygnaturą akt.

Zawiadomienie o dokonaniu wpisu doręczono jedynie Wydziałowi Geodezji

i Gospodarki Gruntami. W 1992r. w dziale II księgi wieczystej Kw 50670 wpisano

Gminę Miasta T. jako właściciela na podstawie komunalizacji.

W oparciu o wyniki tak uzupełnionego postępowania dowodowego Sąd

odwoławczy powziął wątpliwość, której dał wyraz w przedstawionym Sądowi

Najwyższemu zapytaniu prawnym. Odwołując się do orzecznictwa Sądu

Najwyższego wskazał, że przez „dowiedzenie się o wyroku” w rozumieniu art. 407

§ 1 k.c. należy rozumieć pozytywną wiedzę i chwilę, w której skarżący faktycznie

zapoznał się z orzeczeniem. Sąd przyznał, że zebrany w sprawie materiał nie

6

pozwalał na ustalenie faktu wcześniejszego, jak w dacie 8 lutego 2010 r.,

dowiedzenia się przez skarżącą (ewentualnie H. D.) o postanowieniu Sądu

Rejonowego w T. z dnia 16 września 1985r., sygn. akt …871/85, co najwyżej

istniała taka możliwość. Zdaniem Sądu od dnia 4 marca 1987 r. w księdze

wieczystej Kw nr 50670 figurował jednak wpis nowego właściciela, a „zapoznanie

się z treścią tego wpisu dawało również informacje o wydaniu tego postanowienia

w zakresie daty jego wydania, sygnatury sprawy i Sądu orzekającego w tej

sprawie, a nawet o jego treści”, gdyż wynikało z niego jednoznacznie, że

orzeczenie to doprowadziło do utraty prawa własności przedmiotowej

nieruchomości przez B. D. na rzecz Skarbu Państwa. Do treści księgi wieczystej

Kw nr 50670 łatwo zaś można było dotrzeć na podstawie wglądu do księgi

gruntowej Lwh […], w której figurowały adnotacje dotyczące numeru wniosku.

Sąd powołał się na art. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej

także jako: u.k.w.h.) stanowiący, że księgi wieczyste są jawne i nie można

zasłaniać się nieznajomością wpisów w księdze wieczystej ani wniosków, o których

uczyniono w niej wzmiankę. Wskazał, że przepis ten wyraża zasadę formalnej

jawności ksiąg wieczystych, jego podstawową funkcją jest ujawnienie stanu

prawnego nieruchomości, którego ustalenie jest zgodnie z art. 1 jurydyczną funkcją

ksiąg wieczystych. Ustalenie stanu prawnego nieruchomości następuje przez

zastosowanie instrumentu wpisu (intabulacji), a nie tylko rejestracji dokumentów lub

ich przepisywania. Stwierdził, że zasada jawności formalnej nie ogranicza się tylko

do swobodnego dostępu do treści księgi wieczystej i jej akt, gdyż wskazana reguła

jest jej skutkiem. Uznał, że powstała wątpliwość co do relacji między normą zawartą

w art. 2 u.k.w.h. a regulacją art. 407 § 1 k.p.c. dotyczącą terminu złożenia skargi

o wznowienie postępowania, gdy podstawą wznowienia jest pozbawienie strony

możności działania w rozumieniu art. 524 § 2 k.p.c., czyli niezawinione nie

uczestniczenie zainteresowanego w postępowaniu. Z konwencji językowej art. 2

u.k.w.h. nie wynikają, jego zdaniem, żadne ograniczenia zastosowania, co

oznacza że pod względem podmiotowym „nie można” należy rozumieć jako ”nikt

nie może zasłaniać się nieznajomością wpisów ani wniosków znajdujących się

7

w księdze”, a pod względem przedmiotowym, że ”nieznajomością treści wpisu nie

można się zasłaniać w każdej sytuacji o znaczeniu prawnym”.

Zdaniem Sądu Okręgowego za stanowiskiem, że jednocześnie

z dokonaniem przedmiotowego wpisu rozpoczął także bieg termin z art. 407 § 1

k.p.c. do złożenia skargi o wznowienie postępowania przemawia literalne brzmienie

przepisu i społeczno-gospodarcza funkcja ksiąg wieczystych. Sąd zwrócił uwagę,

że skoro prawa rzeczowe są prawami bezwzględnymi, to powinny być jawne, czyli

widoczne dla tych względem których są one skuteczne, co osiąga się przez wpis do

ksiąg wieczystych. Wywieść stąd można wniosek, że nieznajomość wpisów

w księdze wieczystej szkodzi w każdych okolicznościach na wzór zasady

ignorantia iuris nocet, gdyż jeżeli ustawodawca stymuluje proces ujawniania

w księgach stanu prawnego nieruchomości i rezerwuje wszelkie możliwe

instrumenty jawności formalnej ksiąg wieczystych, to nie toleruje zaniedbań ze

strony osób zainteresowanych. Sąd wskazał, że przejawem takiej stymulacji jest

proces przenoszenia treści ksiąg wieczystych do systemu informatycznego, którego

przyczyną jest dążenie do usprawnienia funkcji ksiąg wieczystych. Rygoryzm

omawianej normy i dostępność ksiąg wieczystych sankcjonuje zaniedbania

występujące po stronie osób legitymowanych do wglądu do takich ksiąg. W dalszej

kolejności Sąd odwołał się do postulatu stabilności orzeczeń sądowych, jako

rzutującego na bezpieczeństwo prawne, dla którego zbyt otwarta skarga

o wznowienie postępowania stanowi pewne niebezpieczeństwo, zwłaszcza na

gruncie art. 524 § 2 k.p.c. otwierającego możliwość zaskarżenia prawomocnego

orzeczenia co do istoty sprawy w zasadzie bez ograniczeń czasowych.

Dla uzasadnienia stanowiska przeciwnego Sąd odwołał się do wąskiej

interpretacji omawianej normy przemawiającej za przyjęciem, że zasada jawności

ma zastosowanie tylko w zakresie obrotu cywilnoprawnego, co powodowałoby,

że skutki nieznajomości wpisów w księdze wieczystej oraz wniosków, których

uczyniono w niej wzmiankę, byłyby ograniczone do relacji zbywca – nabywca

nieruchomości. Orzeczenie sądowe wydane w postępowaniu, którego dotyczy

skarga o wznowienie, nie mieści się w zakresie takich relacji, choć czasem może

być ich konsekwencją. Za takim rozumieniem przemawiają także względy natury

systemowej, wynikające z faktu umieszczenia art. 2 w ustawie o księgach

8

wieczystych i hipotece. Zakładając racjonalne działanie ustawodawcy należy

przyjąć, że konsekwencje zasady jawności ograniczone są do stosunków w niej

uregulowanych, o czym może świadczyć art. 8 u.k.w.h. stanowiący, że wzmianka

o wniosku wyłącza rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych, która chroni

nabywcę działającego w zaufaniu do wpisu w księdze wieczystej. Odnoszenie

omawianej zasady do innych relacji należałoby uznać wtedy za nadmierną

i nieuzasadnioną ochronę interesu prawnego właściciela nieruchomości.

Konkludując Sąd Okręgowy stwierdził, że w przedstawionym układzie

językowym, funkcjonalno-celowościowym i systemowym istnieją dwa sposoby

odczytania znaczenia zasady jawności, zakodowanego w omawianym przepisie,

przy czym nie było dotąd w literaturze i orzecznictwie próby rozwiązania tego

dylematu, zwłaszcza w kontekście biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie

postępowania. Sąd opowiedział się za pierwszym z prezentowanych poglądów.

Powołał się na wykładnię językową, którą – jego zdaniem – potwierdza wykładnia

celowościowa i funkcjonalna. Przyjęcie, że konstrukcja normatywna art. 2 u.k.w.h.

obejmuje tylko relacje wynikające z wykładni systemowej osłabiałoby znacząco

wymowę wpisów dokonywanych do ksiąg wieczystych i ich społeczną rolę. Skoro

księgi wieczyste ujawniają stan prawny, wynikający nie tylko z czynności prawnych

ale i różnych zdarzeń prawnych, to zasada jawności powinna wywoływać

konsekwencje w odniesieniu do wszystkich sytuacji, a nie tylko wynikających

z wąsko pojmowanego obrotu prawnego. Ochrona uprawnionego zawsze w jakimś

stopniu zależy od jego zachowania ocenianego w aspekcie dbałości o własne

interesy. Skoro jednym ze sposobów „dowiedzenia się” o orzeczeniu jest wgląd do

księgi wieczystej, uzasadniony zwłaszcza gdy zachodzi rozbieżność między

stanem prawnym znanym zainteresowanemu a posiadaniem, to zaniedbanie tego

sposobu winno też skutkować nieskutecznością powoływania się na nieznajomość

poczynionych tam wpisów i wzmianek o złożonych wnioskach. Ta droga jest

preferowana przez ustawodawcę w znaczeniu systemowym (domniemania prawne

związane z wpisami do ksiąg wieczystych) i w znaczeniu technicznym (migracje

ksiąg do systemu informatycznego). Sąd stwierdził także, że w obowiązującym

porządku prawnym, przy rozbudowanej ochronie własności pozwalającym na jej

skuteczne egzekwowanie, szersze rozumienie zasady jawności należy uznać za

9

zgodne z zasadą proporcjonalności, która od 1997 r. w prawie polskim uzyskała

wymiar konstytucyjny (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP).

Skarżąca A. D. wniosła o udzielenie odpowiedzi o treści „Wyrażona w art. 2

ustawy o księgach wieczystych i hipotece zasada materialnej jawności ksiąg

wieczystych ma zastosowanie wyłącznie do oceny czynności prawnych mających

za przedmiot prawa ujawnione w księdze wieczystej, natomiast nie daje podstawy

do stawiania zarzutu skutecznego dowiedzenia się o treści wpisu lub orzeczeniu

stanowiącym podstawę jego uskutecznienia, dla potrzeb określenia skutków

prawnych nie związanych z czynnościami prawnymi, mających za przedmiot prawa

ujawnione w księdze, a w szczególności nie daje podstaw do stawiania zarzutu

„dowiedzenia się” o orzeczeniu stanowiącym podstawę wpisu w rozumieniu art.

407 § 1 k.p.c.”, ewentualnie o odmowę podjęcia uchwały.

Skarb Państwa, reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu

Państwa, wniósł o podjęcie uchwały o treści „Ujawnienie w księdze wieczystej

wpisu nowego właściciela wraz z orzeczeniem stwierdzającym nabycie prawa

własności może rozpoczynać bieg terminu do wniesienia opartej na art. 524 § 2

k.p.c. skargi o wznowienie postępowania, zakończonego tym orzeczeniem”.

Prokurator Prokuratury Generalnej wniósł o odmowę podjęcia uchwały,

ewentualnie o udzielenie odpowiedzi negatywnej.

Sąd Najwyższy zważył:

Art. 390 § 1 k.p.c. stanowi, że jeżeli przy rozpoznawaniu apelacji powstanie

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sąd może przedstawić to

zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Rozstrzyganie zagadnień

prawnych przez Sąd Najwyższy pełni dwie zasadnicze funkcje: z jednej strony służy

realizacji nadzoru judykacyjnego nad sądami powszechnymi, z drugiej umożliwia

usuwanie poważnych wątpliwości jurydycznych już w trakcie postępowania

odwoławczego. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przedstawione zagadnienie

może obejmować zarówno kwestie merytoryczne, jak i formalno-prawne, ale muszą

być one relewantne dla orzekania w sprawie, na tle której zostało sformułowane.

Szczególny charakter uchwał podejmowanych na podstawie powołanego przepisu,

jako prowadzących do ograniczenia niezawisłości sądu meriti przy rozstrzyganiu

10

danej sprawy, wymaga dokonywania ścisłej wykładni art. 390 § 1 k.p.c. Nie jest

rzeczą Sądu Najwyższego w sprawach, w których nie rozstrzyga abstrakcyjnych

zagadnień prawnych, podejmowanie rozważań dogmatycznych, mających jedynie

pośrednie znaczenie dla istoty przedstawionego zagadnienia ani wychodzenie poza

jego ramy przedmiotowe. Sąd Najwyższy – mając na względzie, że wątpliwości

Sądu Okręgowego powstały w oznaczonym stanie faktycznym i prawnym,

postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania, oparte na art. 524 § 2 k.p.c.,

cechuje się znaczącymi odmiennościami (m.in. co do legitymacji osoby nie będącej

uczestnikiem postępowania) oraz że w postępowaniu wieczystoksięgowym

zachodzą istotne różnice dotyczące podstaw wpisów (akty notarialne, orzeczenia

sądowe, decyzje administracyjne, dokumenty bankowe, inne dokumenty), miejsc

ich dokonywania i treści oraz charakteru (deklaratywne, konstytutywne),

odnoszenie do których wymagałoby znaczącego poszerzenia wywodu – uznał, że

jego orzeczenie nie powinno wykraczać poza granice problemu występującego

w sprawie w związku z rozpoznawana apelacją. Z tych przyczyn wywody dotyczące

wznowienia postępowania oraz ksiąg wieczystych, w tym zasady ich jawności,

zostaną ograniczone do potrzeb wyznaczonych okolicznościami sprawy, tj. relacji

między przepisami kodeksu postępowania cywilnego - regulującymi bieg terminów

do złożenia skargi o wznowienie postępowania przeprowadzonego w trybie

nieprocesowym (art. 407 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), gdy podstawą wznowienia

w sprawie, w której materialno-prawną podstawą orzeczenia o nabyciu przez Skarb

Państwa poprzez przedawnienie (zasiedzenie) tytułu własności nieruchomości był

art. 34 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych

i poniemieckich (Dz. U. 1946 r., Nr 13, poz. 87 ze zm.), jest naruszenie praw

zainteresowanego, nie będącego uczestnikiem postępowania (art. 524 § 2 k.p.c.) –

a przepisami ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

dotyczącymi następstw ujawnienia w księdze wieczystej wpisu lub wzmianki

o wniosku o jego dokonanie opartego na wskazanym orzeczeniu sądowym.

Zbędne jest zatem odniesienie się przez Sąd Najwyższy do następstw

wydania postanowienia w sprawie zakończonej postanowieniem Sądu Rejonowego

w T. z dnia 16 września 1985 r., sygn. akt …871/85 w trybie nieprocesowym już po

uchyleniu z dniem 1 sierpnia 1985 roku cyt. dekretu przez art. 100 pkt 1 ustawy z

11

dnia 29 kwietnia 1985 roku o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości

(Dz. U. Nr 22, poz. 99), czego skutkiem była możliwość potwierdzania tego,

pozostającego w mocy, prawa jedynie orzeczeniem ustalającym wydanym na

podstawie art.189 k.p.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1987 r.,

III CZP 2/87, OSNC 1988, nr 4, poz. 46, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

13 czerwca 1995 r., II CRN 52/95, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8

kwietnia 1999 r., II CKN 244/98, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20

kwietnia 2004 r., V CK 498/03, niepubl.). Ten stan prawny uległ zmianie dopiero z

dniem 19 listopada 2007 r., kiedy weszła w życie ustawa z dnia 7 września 2007 r.

o ujawnieniu w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości Skarbu

Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. Nr 191 poz. 1365 ze

zm.), nakazująca - w sprawach, w których podstawę wpisu własności Skarbu

Państwa w księgach wieczystych, zgodnie przepisami odrębnymi, stanowi

postanowienie sądu stwierdzające nabycie własności nieruchomości z mocy prawa

- złożenie przez oznaczone organy wniosków do właściwych sądów o stwierdzenie

nabycia własności nieruchomości (art. 3). Uwadze sądu odwoławczego uszedł

także fakt nieprawomocności postanowienia notariusza z dnia 4 marca 1987r.,

którym odłączono z księgi gruntowej Lwh […] działki nr 15/14 i nr 15/17, założono

księgę wieczystą Kw nr 50670 i dokonano w niej wpisu prawa własności Skarbu

Państwa z jednoczesnym ujawnieniem jego podstawy. Zgodnie z art. 51 u.k.w.h.

(od dnia 6 lutego 2005 r. następnie odpowiednio art. 62610

k.p.c.) zawiadomienie o

dokonanym wpisie kierowane m.in. do osób, których prawa zostały wpisem

dotknięte, polega nie na doręczeniu odpisu orzeczenia, tylko informacji,

zawierającej istotną treść wpisu bez wskazywania jego formalnej i materialnej

podstawy oraz bez uzasadnienia. Doręczenie zawiadomienia otwiera termin

zaskarżenia orzeczenia (wpisu). Niemniej wadliwość powyższa nie uzasadnia

odmowy podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy. W ówcześnie obowiązującym

stanie prawnym w postępowaniu o wpis w księdze wieczystej orzeczeniem był

również wpis (art. 49 u.k.w.h.), odpowiednik tej normy, po zmianach

wprowadzonych ustawą z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, ustawy – kodeks postępowania cywilnego, ustawy o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy – prawo o notariacie (Dz.

12

U. Nr 63, poz. 635) także stanowi, że w postępowaniu wieczystoksięgowym wpis w

księdze wieczystej jest orzeczeniem. Oznacza to, że wpis, w sensie technicznym

obejmujący zapis o określonej treści, dokonywany jest w księdze wieczystej mimo

braku prawomocności. Zgodnie z art. 56 u.k.w.h., w brzmieniu obowiązującym

w dacie wydawania wskazanego orzeczenia, państwowe biuro notarialne

niezwłocznie po wniesieniu rewizji dokonywało z urzędu wpisu wzmianki o rewizji,

co skutkowało brakiem rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, analogiczną

czynność obejmującą wpis wzmianki o apelacji z tym samym skutkiem podejmuje

obecnie sąd na podstawie art. 62611

§ 1 k.p.c. Konsekwentnie i skoro ograniczony

zakres kognicji sądu wieczysto-księgowego, dopuszczając jedynie badanie treści,

formy i faktu prawomocności (uchylony art. 46 ust. 1 u.k.w.h., art. 6268

§ 2 k.p.c.),

uniemożliwiał zarówno uprzednio jak i obecnie merytoryczną ocenę orzeczenia

sądowego przedstawianego jako dokument mający stanowić podstawę wpisu, to

brak przeszkód dla równoległego z tym postępowaniem prowadzenia postępowania

ze skargi o wznowienie, zmierzającego do wzruszenia orzeczenia stanowiącego

podstawę nieprawomocnego wpisu. Brak prawomocności orzeczenia (wpisu) ma

jednak znaczenie dla powództwa o usunięcie niezgodności między stanem

prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym opartego na art. 10 ust. 1 u.k.w.h. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 28 kwietnia 1994 r., III CZP 43/94, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 marca

2001 r., IV CKN 282/00, niepubl., z dnia 13 kwietnia 2007 r., I CSK 479/06,

odmiennie i trafnie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2010 r., IV CSK

459/09, niepubl.).

Zastrzec ponadto należy, że relewantny przepis prawny tj. art. 407 § 1 k.p.c.

uległ zmianie w części wyznaczającej zakończenie biegu terminu do wniesienia

skargi o wznowienie. W stanie prawnym obowiązującym w dacie uprawomocnienia

się postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 16 września 1985 r., sygn. akt

…871/85, termin ten wynosił jeden miesiąc, a od 1 lipca 1996 r. uległ on wydłużeniu

do trzech miesięcy (ustawa z dnia 1 marca 1996r.o zmianie Kodeksu postępowania

cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej – Prawo

upadłościowe i prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania

administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz

13

niektórych innych ustaw – Dz. U. Nr 43, poz. 189 ze zm.). W braku odmiennych

przepisów międzyczasowych i przy zastosowaniu zasady bezzwłocznego działania

ustawy nowej (art. XV § 1 p.w.k.p.c.) ma on zastosowanie w sprawie, w której

termin miesięczny liczony od dnia dowiedzenia się o orzeczeniu nie upłynął przed

wskazanym dniem 1 lipca 1996 r. Ten ustawowy termin ma charakter względny

i liczony jest od określonego w nim zdarzenia (termin a quo), przy czym jego

rozpoczęcie wyznacza stan wiedzy podmiotu wnoszącego skargę (a tempore

scientiae). Zważywszy na treść art. 524 § 2 k.p.c., odwołującego się do przepisów

o pozbawieniu możności działania, przyjąć należy, że termin zaczyna bieg od dnia,

w którym o postanowieniu dowiedziała się strona, jej organ lub przedstawiciel

ustawowy. Judykatura w zakresie wykładni pojęcia „dowiedziała się o wyroku

(postanowieniu)” jest zgodna co do tego, że chodzi o faktyczne powzięcie

wiadomości oraz że nie jest wystarczające i istotne w jakiej chwili było to możliwe,

powinno nastąpić lub mogło nastąpić przy zachowaniu należytej staranności (por.

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 1937 r., C II 632/37, PPC 1937,

nr 22-23, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 października 1995 r. III CRN

41/95, niepubl., postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2000 r.,

IV CKN 2/00, OSNC 2000, nr 10, poz. 192, z dnia 18 lutego 2004 r., V CZ 3/04,

niepubl, z dnia 6 stycznia 2006 r., III PZ 12/05, OSNP 2006, nr 23-24, poz. 362,

z dnia 9 listopada 2006 r., IV CZ 84/06, niepubl., z dnia 25 kwietnia 2007 r., IV CZ

14/07, niepubl.).

Odnośnie do kwestii, czy wystarczające jest powzięcie wiedzy o fakcie

wydania orzeczenia czy musi ona objąć jego treść, stanowisko przedstawicieli

doktryny jest rozbieżne, natomiast orzecznictwo opowiada się za drugim z nich

(por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1938 r., C I 2798/37, OSP

1938, t. XVII, poz. 461, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada

1998 r., III AO 58/98, niepubl., z dnia 19 sierpnia 2009r., III CZ 33/09, niepubl.).

Sąd Najwyższy o obecnym składzie uznaje, że wiedza skarżącego powinna być

wystarczająco pewna i pełna co do zakresu podmiotowego i przedmiotowego

rozstrzygnięcia, co oznacza konieczność uzyskania przez stronę (jej organ lub

przedstawiciela ustawowego) informacji o treści orzeczenia. Nie ulega wątpliwości,

że źródłem wiedzy może być nie tylko bezpośrednie zapoznanie się z sentencją,

14

ale także z dostatecznie sprecyzowanymi danymi, wskazującymi, bez konieczności

podejmowania dalszych czynności, co najmniej powołaną treść rozstrzygnięcia oraz

dane umożliwiające identyfikację postępowania, w którym ono zapadło. Takich

wymogów z oczywistych względów nie spełnia wzmianka o wniosku, której treść

ogranicza się do wskazania kolejnego numeru wniosku w dzienniku ksiąg

wieczystych z dodaniem dwóch końcowych cyfr danego roku (uchylony art. 45

u.k.w.h., art. 6267

§ 2 u.k.w.h.). Rozważenia wymaga zatem jedynie, czy podstawą

dowiedzenia się może być treść i jawność wpisu prawa, dokonanego w księdze

wieczystej na podstawie orzeczenia sądowego.

Nie wymaga szerszego uzasadnienia twierdzenie, że nabycie przez Skarb

Państwa na podstawie art. 34 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946r.o majątkach

opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. 1946 r., Nr 13, poz. 87 ze zm.) tytułu

własności nieruchomości, uznanej za majątek opuszczony, poprzez tzw.

przemilczenie następuje ex lege i w sposób pierwotny na skutek niewykonywania

swego prawa przez uprawnionego przez okres określony w ustawie (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 24 maja – 26 października 1956 r., I CO 9/56, OSN

1957, nr 1, poz.1, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 1963 r., I CR

97/61, OSNCP 1964, nr 3, poz. 54). Skarb Państwa nie musi być zatem w ogóle

posiadaczem nieruchomości, uzewnętrzniać faktu opuszczenia objęciem w zarząd,

użytkowanie lub administrację, ujawniać jej w rejestrze majątków opuszczonych.

Nabycie może dotyczyć nieruchomości przez nikogo nie objętej lub będącej

w posiadaniu osób trzecich. Orzeczenie ma charakter deklaratywny, a jego treść

obejmuje stwierdzenie przejścia prawa własności z określoną datą. Może ono

stanowić podstawę wpisu w dziale drugim księgi wieczystej zmiany osoby

właściciela, z czym łączą się proceduralne wymogi dokonania w dacie złożenia

wniosku wpisu wzmianki o nim, a łącznie z wpisem (tu: także o charakterze

deklaratywnym) powołania jego podstawy (w odniesieniu do orzeczenia sądowego

ograniczającego się do wskazania sądu, daty i sygnatury akt). Co do zasady każdy

wpis w dziale drugim księgi wieczystej dokonywany na podstawie dokumentu

w postaci orzeczenia sądowego ujawnia nowy stan prawny dotyczący podmiotu

prawa własności, ale nie obejmując podstawy prawnej takiej zmiany (przemilczenie,

zasiedzenie, uwłaszczenie, nacjonalizacja, czynność prawna dochodząca do

15

skutku poprzez stwierdzenie obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia woli,

ustalenie prawa lub stosunku prawnego, następstwa prawne mortis causa),

oznaczenia przedmiotu sprawy ani stron postępowania, w którym ono zapadło,

uniemożliwia powzięcie wiedzy co do tych okoliczności. Można zatem uznać,

że wskazany wpis jest jednym ze sposobów wykonywania orzeczeń sądowych, ale

ujawnia ich treść tylko pośrednio i w niepełnym zakresie. Dokumenty stanowiące

podstawę wpisu, w tym odpisy orzeczeń sądowych są natomiast składane

i przechowywane w aktach księgi wieczystej. Dostępność do tych akt w dacie

wpisu Skarbu Państwa była nieograniczona, bowiem § 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 21 marca 1983 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy

o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 84) stanowił, że akta księgi

wieczystej w dacie dokonywania wpisu może przeglądać każdy pod nadzorem

pracownika państwowego biura notarialnego. Ten stan prawny uległ zmianie od

dnia 21 kwietnia 1992 r. Z aktami księgi wieczystej może odtąd zapoznać się,

w obecności pracownika sądu, jedynie osoba mająca interes prawny oraz

notariusz (§ 1 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 marca

1992 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece

- Dz. U. Nr 29, poz. 128), podobnie powyższą kwestię reguluje art. 361

ust. 4

ustawy o księgach wieczystych i hipotece, obowiązujący od 23 września 2001 r.

Bez wątpienia zapoznanie się z odpisem orzeczenia znajdującym się w aktach

księgi wieczystej oznacza „dowiedzenie się o wyroku” w rozumieniu art. 407 § 1

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i otwiera bieg terminu do złożenia skargi

o wznowienie postępowania.

Istotą przedstawionego zagadnienia prawnego jest jednak stwierdzenie, czy

przesłanka „dowiedzenia się” jest spełniona już wobec potencjalnej możliwości

zapoznania się z treścią księgi wieczystej, wynikającej z jej jawności, potwierdzonej

przepisem art. 2 u.k.w.h., który wskazuje wprost na niemożność „zasłaniania się

nieznajomością wpisów w księdze wieczystej, ani wniosków, o których uczyniono

w niej wzmiankę”.

Po pierwsze podkreślić należy, że księgi wieczyste stanowią publiczny,

urzędowy rejestr praw rzeczowych na nieruchomościach, pełniący rolę ewidencyjno-

rejestracyjną. Polski system prawny nie statuuje zasady powszechności ani nie

16

przewiduje obowiązku prowadzenia ksiąg wieczystych i, choć w ograniczonym

zakresie wprowadza konstytutywny charakter wpisu, nie obejmuje nim przeniesienia

prawa własności nieruchomości. Informacyjna i ostrzegawcza rola jawnych wpisów

wskazuje, że sens przepisu art. 2 u.k.w.h. wyraża się w zapewnieniu ochrony

interesów osób, działających w zaufaniu do treści ksiąg wieczystych i dochowujących

należytej staranności przy podejmowaniu czynności dotyczących nieruchomości,

oraz w tworzeniu podstawy domniemań prawnych, a nie w sanowaniu wpisów

niezgodnych z rzeczywistym stanem prawnym. Konstrukcja powyższa oparta jest na

swoistej fikcji prawnej, zakładającej możliwość dostępu do treści księgi wieczystej.

Przepis art. 2 u.k.w.h. nie ma charakteru bezwzględnego, gdyż domniemania prawne

wynikające z praw jawnych z ksiąg wieczystych obejmujące domniemanie jawności

materialnej, nazywane także domniemaniem wiarygodności ksiąg wieczystych lub

zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym, dotyczące zarówno prawa

wpisanego (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.) jak i wykreślonego (art. 3 ust. 2 u.k.w.h.), są

wzruszalne. Dowód taki można przeprowadzić zarówno w procesie o uzgodnienie

stanu ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jak

i w innym postępowaniu (por. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 marca

1993 r., III CZP 14/93, OSNC 1993, nr 11, poz. 196).

Po drugie wpisem w rozumieniu art. 2 u.k.w.h. nie jest objęta jego podstawa,

mimo że przytaczana jest w księdze wieczystej. Zasada jawności dotyczy bowiem

wyłącznie praw. Oznacza to, że z punktu widzenia normy zawartej w omawianym

przepisie ujawnienie orzeczenia sądu, jego daty i sygnatury postępowania, w którym

zapadło jest irrelewantne.

Po trzecie powołany przepis był przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego

w wyroku z dnia 13 grudnia 2012 r. (IV CSK 204/12, niepubl.) w związku

z powoływaniem się, przez stronę dokonująca czynności prawnej (nabywcę)

w sporze ze zbywcą nieruchomości, na wadę oświadczenia woli w postaci błędu,

mającego polegać na niewskazaniu w umowie obciążeń ujawnionych w księdze

wieczystej, której stanu nie sprawdziła. Sąd Najwyższy podkreślił wówczas, że art. 2

u.k.w.h. zawiera jedną z fundamentalnych zasad funkcjonowania ksiąg wieczystych i

ma decydujące znaczenie dla pewności obrotu prawnego, zatem niemożność

powołania się na nieznajomość stanu prawnego nieruchomości, ujawnionego

17

w księdze wieczystej, odnosi się do każdej czynności prawnej, której ważność lub

skuteczność zależy od przesłanek ujawnionych w księdze wieczystej. Pogląd

powyższy, adekwatny do przedmiotu rozpoznawanej sprawy, nie oznacza

ograniczenia następstw zasady jawności wpisów jedynie do oceny czynności

prawnych stanowiących źródło zobowiązań. Niemniej brak podstaw do przyjęcia,

że zasada jawności wpisów ma charakter absolutny i bezwzględny.

Po czwarte, podzielając pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w cyt.

postanowieniu z dnia 25 października 1995 r., III CRN 41/95, należy przyjąć,

że przepis art. 407 § 1 in fine k.p.c. podlega wykładni ścisłej. Wskazany w nim

początek biegu terminu, będący odstępstwem od zasady ogólnej, jest powiązany

wprost z podstawą wznowienia polegającą na pozbawieniu strony możliwości

działania lub w braku należytej reprezentacji (art. 401 pkt 1 k.p.c., art. 524 § 1 k.p.c.),

a każde rozszerzenie jego rozumienia prowadziłoby do uszczuplenia uprawnień

wnoszącego skargę. Miałoby to miejsce zarówno wtedy, gdyby zamiast ustalenia

faktu dowiedzenia się o wyroku przyjęto przypuszczenie ("zapewne dowiedział się"),

jak i wtedy, gdyby zamiast ustalenia tegoż faktu przyjęto dowiedzenie się

o okolicznościach czy konsekwencjach wyroku z innych źródeł („o losie prawnym

nieruchomości"). Ten prawidłowy kierunek interpretacyjny wskazuje, że punktem

odniesienia w zakresie rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie

postępowania, opartego na tej podstawie, nie jest fakt dokonania jawnego wpisu

w księdze wieczystej. Pojęcie „niemożność zasłaniania się nieznajomością wpisu”,

zawarte w art. 2 u.k.w.h., nie może być zatem rozumiane jako ustawowo

wprowadzona fikcja zapoznania się przez właściciela nieruchomości - którego

z naruszeniem przepisów prawa procesowego nie powiadomiono o orzeczeniu

potwierdzającym prawo własności innego podmiotu, ani o orzeczeniu (wpisie)

dokonanym na jego podstawie w księdze wieczystej - z treścią wpisów

w prowadzonej dla niej księdze wieczystej od chwili ich dokonania, równoznaczna

z otwarciem terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Nie do

przyjęcia jest sanowanie wadliwości postępowania rozpoznawczego

o najpoważniejszym charakterze (nieważność) jedynie poprzez dokonanie w księdze

wieczystej wpisu na podstawie zapadłego w nim orzeczenia. Stanowisko takie

pozostawałoby w sprzeczności z innymi rozwiązaniami ustawowymi,

18

uwzględniającymi szczególną wagę podstaw nieważności w postępowaniu ze skargi

o wznowienie postępowania (brak terminu końcowego dla złożenia skargi,

obligatoryjność orzeczenia kasatoryjnego). Jak wskazuje się w doktrynie prawniczej

i orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (por. m.in. wyrok z dnia 1 stycznia

2010 r., SK 2/09, OTK-A 2010, nr 1, poz. 1) niezależnie od sporów o charakter skargi

o wznowienie, przyjąć należy, że jest to środek szczególny, który umożliwia ponowne

rozpoznanie zakończonej sprawy oraz zmierza do przywrócenia stanu prawnego

zgodnego z dyrektywą praworządności i sprawiedliwości. Skarga o wznowienie

postępowania przysługuje jedynie w wyjątkowych wypadkach, które zostały uznane

przez ustawodawcę za naruszające wskazane zasady w stopniu wystarczającym do

przełamania zasady prawomocności orzeczeń sądowych, a jej funkcją jest przede

wszystkim wydanie orzeczenia w postępowaniu odpowiadającym standardowi

sprawiedliwości i rzetelności, które zapewni należytą ochronę praw skarżącego. Nie

można nie zauważyć, że przepis art. 2 u.k.w.h., rozumiany w sposób postulowany

przez Sąd Okręgowy, w istocie pośrednio nakładałby na zainteresowanych

powinność ustawicznego monitorowania treści księgi wieczystej dla uniknięcia

sankcji w postaci uchybienia terminu i ograniczałby uprawnienie do złożenia skargi.

Treść przepisu art. 2 u.k.w.h. prima vista wskazuje,

że „niemożność zasłaniania się nieznajomością wpisów” oznacza

brak możliwości powoływania się na brak wiedzy o ich dokonaniu

w każdych okolicznościach. Sąd Najwyższy opowiadając się, co

do zasady, za pierwszeństwem stosowania dyrektywy wykładni pierwszego

stopnia (językowej) stwierdza, że gdy dochodzi do konfliktu między

dyrektywami wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej możliwe jest

odwołanie się do dyrektywy wykładni drugiego stopnia (preferencyjnej).

W omawianym wypadku przemawiałyby za nią przytoczone względy aksjologiczne

oraz zagrożenie bezpieczeństwa i pewności obrotu prawnego poprzez

wprowadzenie niepewności co do stanu prawnego nieruchomości i biegu terminów

procesowych do wnoszenia nadzwyczajnych środków zaskarżenia, wobec

możliwości dwupłaszczyznowego ich obliczania, w tym zależnie od wyniku innego

postępowania (wieczystoksięgowego zakończonego orzeczeniem w postaci wpisu)

oraz ograniczona ustrojowa rola ksiąg wieczystych. Wskazane argumenty

19

przemawiają za odstąpieniem od zastosowania językowych reguł wykładni art. 2

u.k.w.h.

Oznacza to, że również dokonanie w dziale drugim księgi wieczystej wpisu

Skarbu Państwa jako właściciela, na podstawie orzeczenia sądu o stwierdzeniu

nabycia tytułu własności nieruchomości opuszczonej na podstawie dekretu z dnia

8 marca 1946r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich nie czyni zadość

wymogowi „dowiedzenia się o wyroku (postanowieniu)” w rozumieniu art. 407 § 1

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 524 § 2 k.p.c., a termin do wniesienia skargi

o wznowienie postępowania nie rozpoczyna biegu z dniem dokonania wskazanego

wpisu.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne jak wyżej (art. 390 § 1 k.p.c.).