I CSK 731/12

Sygn. akt I CSK 731/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa K. G. i B. G.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę M. oraz Ministra

Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 lipca 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 maja 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Powodowie wnosili o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa -

Wojewody M. i Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast (obecnie: Ministra

Infrastruktury) odszkodowania za szkodę poniesioną w związku z wydaniem przez

Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy (PRN) z dnia 12 czerwca 1951 r.

odmawiającej przyznania ich poprzednikowi prawnemu (H. G.) prawa własności

czasowej do nieruchomości, określonej w pozwie i objętej postanowieniami dekretu

z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st.

Warszawy (Dz.U. nr 50, poz. 279, ze zm., cyt. dalej jako „dekret z 26 października

1945 r.”). W toku procesu powodowie określili wysokość dochodzonych roszczeń;

powód domagał się odszkodowania w wysokości 4.512 751,25 zł, a powódka -

2.707.650,75 zł. Odszkodowanie to obejmowało wartość utraconej nieruchomości

wraz z budynkami.

Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powoda i powódki dochodzone przez nich

kwoty z odsetkami od dnia 15 kwietnia 2009 r. (pkt 1 wyroku). Zasadnicze elementy

stanu faktycznego są następujące.

Powodowie są spadkobiercami H. G., właściciela nieruchomości objętej

pozwem. Nieruchomość tę objęto dekretem z dnia 26 października 1945 r.

Poprzednikowi prawnemu powodów odmówiono przyznania prawa własności

czasowej gruntów (decyzja PRN z dnia 12 czerwca 1951 r.) z uwagi na

przeznaczenie nieruchomości na cele użyteczności publicznej (park ludowy).

Budynki posadowione na gruncie przeszły na rzecz Skarbu Państwa.

Odszkodowanie nie zostało wypłacone. Decyzją nadzorczą z dnia 19 stycznia

1994 r. Minister Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa (MGPiB) stwierdził,

że orzeczenie z dnia 12 czerwca 1951 r. zostało wydane z naruszeniem prawa

(art. 156 § 1 k.p.a.). Pod koniec lat 60-tych przeznaczono nieruchomość pod

budowę Trasy Łazienkowskiej i w związku z tym zburzono znajdujący się niej

budynek. Minister Infrastruktury odmówił powodom przyznania odszkodowania

(decyzja z 2004 r.).

Sąd Okręgowy przyjął, że powodowie jako źródło szkody wskazywali decyzję

z 1951 r., a podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa był art. 160 § 1 i § 2

3

k.p.a. Istniał normalny związek przyczynowy pomiędzy decyzją odmowną z 1951 r.

a szkodą w postaci nieuzyskania przez poprzednika prawnego powodów prawa

własności czasowej do gruntu (art. 361 § 1 k.c.). Należne powodom odszkodowanie

powinno odpowiadać rzeczywistej wartości utraconego gruntu, a nie utracie

odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości; nie mogło być zatem ustalane na

podstawia art. 3 w zw. z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., miały tu

zastosowanie przepisy k.c., przy czym należało brać pod uwagę stan rzeczy

w chwili decyzji wadliwej, a wysokość odszkodowania określać według cen

aktualnych. Określanie w danej sprawie szkody jako „utraty odszkodowania za

wywłaszczenie nieruchomości” byłoby niedopuszczalną zmianą podstawy

faktycznej powództwa. Wysokość należnego powodom odszkodowania (wartość

utraconego prawa i wartość wyburzonego budynku) Sąd Okręgowy ustalił na

podstawie opinii biegłego. Sąd ten ustalił także, że do chwili obecnej nie

rozpoznano wniosku poprzednika prawnego powodów o przyznaniu mu (im)

nieruchomości zamiennej w miejsce utraconej.

W wyniku apelacji pozwanego Skarbu Państwa Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok, obniżył zasądzone na rzecz powodów kwoty

odszkodowania(odpowiednio - do kwoty 4.225.1576,50 na rzecz powoda i do kwoty

2. 532.094,50 - zł na rzecz powódki) , oddalił powództwo w pozostałym zakresie

(pkt 1 wyroku) oraz oddalił apelację w pozostałej części (pkt 2 wyroku). Sąd ten

uzupełnił ustalenia faktyczne odnośnie do określenia rozmiaru szkody dotyczącej

budynków mieszkalnych bez obciążania ich publiczną gospodarką lokalami.

Podstawą odpowiedzialności pozwanego był art.160 k.p.a., a powodowie ponieśli

szkodę w wyniku wadliwej decyzji z 1951 r.; nie ma przy tym znaczenia, że do

chwili obecnej nie rozpoznano wniosku ich poprzednika prawnego o przyznanie,

nieruchomości zamiennej (art. 7 ust. 4 dekretu z dnia 26 października 1945 r.) i nie

jest w ogóle prowadzone odpowiednie postępowanie w tym zakresie. Szkoda

powodów w postaci utraty prawa pozostawała w związku przyczynowym

z wydaniem wadliwej decyzji o odmowie z 1951 r. Nie było podstaw do twierdzenia,

że decyzja z 1951 r. została sanowana z mocy art. 54 ust. 2 ustawy z dnia

12 marca 1958 r., skoro wadliwość tej decyzji (jako sprzecznej z art. 7 ust. 2

dekretu z dnia 26 października 1945 r.) przesądzono ostatecznie w decyzji

4

nadzorczej z 1994 r. przy uwzględnieniu obowiązującego stanu prawnego. Sąd

Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wysokie

prawdopodobieństwo wywłaszczenia nieruchomości nie przerywa związku

przyczynowego między wadliwą decyzją z 1951 r. a szkodą w postaci utraty prawa.

Sąd Apelacyjny nie aprobował stanowiska pozwanego Skarbu Państwa, że dla

ustalenia wysokości należnego powodom odszkodowania należy stosować

przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r., mają tu bowiem zastosowanie art. 363

§ 2 k.c. w zw. z art.160 § 2 k.p.a.

W skardze kasacyjnej pozwanego Skarbu Państwa podnoszono zarzuty

naruszenia prawa materialnego, tj. naruszenia art. 361 § 2 k.c. w zw. z art.160 § 1

i § 2 k.p.a. i z w zw. z art. 3 ust.1 a art. 8 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.;

naruszenia art. 363 § 2 k.c. w zw. z art. 361 § 2 i w zw. z art., 160 § 2 k.p.a. oraz

w zw. z art. 128 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(Dz. U z 2010 r. nr 102, poz. 561 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z dnia 21 sierpnia

1997 r.”) i art. 8 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.; naruszenie art. 361 § 1 k.c. Wyrok

Sądu Apelacyjnego zaskarżono w odniesieniu do dwojga powodów w części, tj.

w odniesieniu do kwot przewyższających odpowiednio sumę 194 493,10 zł

i 116.695,90 zł. Skarżący wnosił o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

W danej sprawie przesądzona jest już sama zasadność odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanego Skarbu Państwa wobec poszkodowanych powodów,

natomiast pozwany kwestionuje w niej w istotnym zakresie wysokość

zasądzonego odszkodowania. W ocenie skarżącego, Sąd Apelacyjny

bezpodstawnie uznał za nierelewantną prawnie, podnoszoną przez pozwanego

tzw. przyczynę zapasową powstania szkody w postaci nieuchronności

wywłaszczenia nieruchomości wskazanej w pozwie w latach 60-tych ubiegłego

stulecia.

Należy zaznaczyć, że powodowie wywodzili swoją szkodę z faktu wydania

wadliwej decyzji Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 12 czerwca

1951 r., uznanej decyzją nadzorczą z 1994 r. za wydaną z naruszeniem prawa.

Poniesioną szkodę powodowie określili jako uszczerbek w postaci utraty prawa

5

(prawa własności czasowej, a następnie prawa użytkowania wieczystego)

obejmującego nieruchomość wskazaną w pozwie i utraty prawa własności

usytuowanych na niej domów (damnum emergens). Doszło zatem do wskazania

przez powodów zdarzenia wywołującego szkodę (wadliwej decyzji) i prawnej

postaci uszczerbku (utrata wskazanych elementów majątkowych), a więc - do

określenia podstawy faktycznej zgłoszonego roszczenia odszkodowawczego

(art. 321 § 1 k.p.c.). Oznacza to, że odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę

wyrządzoną wadliwą decyzją administracyjną z 1951 r. powinna być rozpatrywana

na podstawie art. 160 k.p.c. w zw. z art. 156 § 1 k.p.a. Skoro powodowie

(ich poprzednik prawny) utracili definitywnie wskazane elementy majątkowe i nie

przyznano im do chwili obecnej zastępczo odpowiednich uprawnień do innej

nieruchomości, to nadal trwa stan uszczerbku w ich majątku i rozmiar tego

uszczerbku powinien być oceniany na podstawie art. 363 § 2 k.c. w zw. z art. 160

§ 2 k.c., tj. według stanu nieruchomości w czasie wydania wadliwej decyzji. ale

według cen aktualnych, z chwili orzekania (zob. też np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 6 marca 2008 r., I CSK 472/07, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

z dnia 13 października 2010 r., I CSK 678 /09,.nie publ. oraz uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2013 r., I CSK 404/11, nie publ.).

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszcza się obecnie,

oczywiście, możliwość powoływania się przez pozwanego wyrządzającego szkodę

na tzw. przyczynę zapasową (alternatywną) szkody. Przyczynę taką może też

stanowić sytuacja w postaci nieuchronności wywłaszczenia nieruchomości

pierwotnie utraconej przez poszkodowanego w wyniku wadliwej decyzji

administracyjnej, wydanej na podstawie art. 7 ust. 2 dekretu z dnia 26 października

1945 r. Późniejsze, możliwe wywłaszczenie nieruchomości, stanowić może bowiem

jeden z ważnych elementów tworzenia przez sąd meriti hipotecznego stanu

majątku poszkodowanego po wydaniu wadliwej decyzji, przyjętego na czas

orzekania (art. 316 § 1 k.p.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje trafne stanowisko, zgodnie

z którym causa superveniens (w postaci nieuchronności wywłaszczenia) nie może

być rozpatrywana w płaszczyźnie związku przyczynowego (jako przyczyna jego

ewentualnego przerwania) i tym samym eliminująca odpowiedzialność podmiotu

6

wyrządzającego szkodę), lecz jako zdarzenie ,które może prowadzić do

ograniczenia zakresu odszkodowania (funkcja redukcyjna lub delimitacyjna).

Powołując się na nieuchronność wywłaszczenia nieruchomości (w związku

z budową Trasy Łazienkowskiej ), skarżący wskazuje na tę drugą funkcję causae

superveniens. Czyni to jednak o tyle niekonsekwentnie, że konieczność istotnego

zredukowania odszkodowania przysługującego powodom motywuje tym, iż

zdarzeniem wywołującym szkodę(„zdarzeniem szkodzącym”) byłby właśnie mający

nastąpić ex post nieuchronny akt wywłaszczenia poprzedników prawnych

powodów, a szkoda powstała w ten sposób miałaby być „odmienna od szkody

polegającej na utracie nieruchomości” (s. 2 i 8 skargi). Tymczasem - jak

wyjaśniono wcześniej - jako źródło szkody powodowie wskazywali wadliwą decyzję

administracyjną z 1951 r., a szkodę tę określali jako utratę prawa rzeczowego do

nieruchomości. Jeżeli jako zasadniczy czynnik przesądzający o znacznym

zredukowaniu odszkodowania skarżący dostrzega w konieczności zastosowania

art. 8 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. (wymaganie ustalenia odszkodowania

w dacie obowiązywania przepisów określających to odszkodowanie, tj. w chwili

„zdarzenia szkodzącego” wywłaszczenia), to należy wyjaśnić, że do chwili obecnej

nie nastąpiła jeszcze wypłata odszkodowania powodom. Miałby zatem

zastosowanie art. 128 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r., wskazujący także na

rozmiar odszkodowania odpowiadający wartości utraconej rzeczy(tak też np.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 styczna 2013 r., I CSK 404/11,

nie publ.). Nawet więc przy przyjęciu nieuchronności wywłaszczenia nieruchomości

poprzednika prawnego powodów po zapadnięciu wadliwej decyzji z 1951 r., brak

było podstaw do zredukowania przysługującego powodom odszkodowania, skoro

niezależnie od przyczyny utraty prawa (wadliwa decyzja, wywłaszczenie)

należałoby zakres odszkodowania (niewypłaconego do chwili obecnej) oceniać na

podstawie przepisów obowiązujących w chwili orzekania (art. 363 § 2 k.c.).

Skarga kasacyjna Skarbu Państwa jest nietrafna także z innych,

ogólniejszych przyczyn, wskazanych w uzasadnieniu powoływanego już wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2013 r., I CSK 404/11. W stanie faktycznym

zbliżonym do stanu faktycznego w obecnej sprawie wyrażono ogólne

stanowisko negujące w ogóle możliwość powoływania się Skarbu Państwa na tzw.

7

nieuchronność wywłaszczenia po wydaniu wadliwych decyzji administracyjnych

z tej racji, że sąd cywilny „musiałby antycypować rozstrzygnięcie organu

administracyjnego”, a więc rozstrzygać w istocie w materii przekazanej organom

administracyjnym. Niezależnie jednak od oceny zasadności takiego stanowiska

(przy ustalaniu hipotetycznego stanu majątku dłużnika po wydaniu wadliwej decyzji

odmawiającej przyznania prawa należałoby brać w zasadzie wszystkie istotne

zdarzenia mogące determinować taki stan, a więc także nieuchronność

wywłaszczenia; czym innym jest już sama kwestia oceny jego przesłanek

i określenia skutków prawnych dla uprawnionego), to na pewno należy podzielić

inny, istotny argument Sądu Najwyższego, że powoływanie się na tzw. legalne

zachowanie alternatywne sprawcy szkody można uznać w zasadzie za

niedopuszczalne, jeżeli przy wyrządzeniu szkody zostały naruszone normy mające

zapobiegać jej wyrządzaniu i miały one właśnie charakter gwarancyjny dla

poszkodowanego jako właściciela gruntu (podobnie też np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 grudnia 2012 r., I CSK 415/12, nie publ.; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 maja 2013 r., I CSK 535/12, nie publ.). Legalny akt

wywłaszczenia (nieuchronny), który mógł pojawić się po wydaniu bezprawnej (wadliwej)

decyzji administracyjnej, nie wyłącza zatem odpowiedzialności odszkodowawczej

Skarbu Państwa za szkodę wyrządzona taką decyzją, skoro w decyzji nadzorczej

stwierdzono naruszenie art. 7 ust. 2 dekretu z dnia 26 października 1945 r., mającego

także gwarantować w pewnym zakresie byłym właścicielom tzw. gruntów warszawskich

odpowiednią ochronę prawną. De lege lata nie może mieć znaczenia sama praktyka

stosowania tych przepisów przez ówczesne organy państwowe (dominacja akcentów

nacjonalizacyjnych wyrażających się w odmowie przyznawania prawa

własności czasowej lub nierozpatrywaniu złożonych wniosków wbrew założeniom

planistyczno-urbanistycznym dekretu). W przeciwnym razie oznaczałoby to swoiste

„sanowanie” post factum wcześniej dokonywanego, bezprawnego działania podmiotu

odpowiedzialnego za szkodę. Wyłączenie takiego sposobu obrony tego podmiotu

(np. banku) przyjmowano także w innych orzeczeniach Sądu Najwyższego (m.in.

w związku z wyrządzeniem szkody wadliwym wystawieniem bankowego tytułu

wykonawczego i późniejszym, legalnym już dochodzeniem należności bankowej od

8

kontrahenta banku; zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK

193/04, OSP 2006, nr 7/8, poz. 89).

Z przedstawionych względów nie można podzielić stanowiska skarżącego

o naruszeniu przepisów k.c. i innych ustaw powołanych w skardze (pkt 1-3 skargi),

co powoduje konieczność jej oddalenia jako nieuzasadnionej (art. 39814

k.p.c.).