II PK 215/12

Sygn. akt II PK 215/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa B. L.

przeciwko II Liceum Ogólnokształcącemu […]

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 lipca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego […]

z dnia 28 grudnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację powódki od

wyroku Sądu Rejonowego IV Wydziału Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 30 sierpnia 2011 r.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2011 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił powództwo powódki zatrudnionej na podstawie

mianowania, z którą rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 20

ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach.

2

Od powyższego wyroku powódka wniosła apelację - zaskarżając go w

całości i zarzucając skarżonemu wyrokowi naruszenie art. 73 Karty Nauczyciela

poprzez przyjęcie, iż dyrektor szkoły pozwanej ma swobodę w zakresie określenia

czasu urlopu na poratowanie zdrowia niezgodnie z nakazem lekarskim - pomimo

obowiązku wyrażenia zgody na taki urlop dokonano rozwiązania umowy o pracę,

naruszenie art. 22 ust. 2 zdanie 2 Karty Nauczyciela poprzez przyjęcie, że powód

był zobowiązany do odpowiedzi na propozycję zmniejszenia zatrudnienia w

terminie jednego dnia. W efekcie przyjęcie, że powód w ogóle wypowiedział się co

do takiej propozycji i to odmownie, co uzasadniało rozwiązanie z nim umowy o

pracę. Powódka zarzuciła również dokonanie wypowiedzenia umowy o pracę w

okresie ochronnym stosownie do orzeczeń Sądu Najwyższego o sygnaturach: II PK

54/2010 oraz I PRN 70/96.

Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił apelację powódki i zmienił zaskarżony wyrok

w ten sposób, że przywrócił powódkę do pracy u strony pozwanej na poprzednich

warunkach w uzasadnieniu przyjmując, że urlop dla poratowania zdrowia jest

bezwzględnym prawem nauczyciela - a przedłożenie przez nauczyciela

spełniającego ustawowo określone warunki orzeczenia lekarskiego o konieczności

udzielenia urlopu dla poratowania zdrowia zobowiązuje dyrektora szkoły do

udzielenia takiego urlopu na okres wskazany w orzeczeniu.

W dniu 16 maja 2012 r. strona pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego

- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 grudnia 2011 r. w całości.

Opierając skargę kasacyjną na zarzucie naruszenia prawa materialnego poprzez

naruszenie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela w związku z art. 73. ust. 1 Karty

Nauczyciela wskazała błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

polegające na przyjęciu, że pracodawca nie mógł wypowiedzieć nauczycielowi

mianowanemu umowy o pracę z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela w czasie pomiędzy złożeniem wniosku o urlop na poratowanie zdrowia

na podstawie art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela a terminem wskazanym jako

początek urlopu.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego z dnia

28 grudnia 2011 r. w całości i oddalenie apelacji albo uchylenie zaskarżonego

3

wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Podnoszone przez organ

rentowy okoliczności wskazane w skardze kasacyjnej, a wyrażające się potrzebą

dokonania wykładni art. 20 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r.- Karta Nauczyciela, budzącego poważne wątpliwości dotyczące

trwałości ochrony urlopu dla poratowania zdrowia, a mianowicie czy pracodawca

może wypowiedzieć nauczycielowi mianowanemu, umowę o pracę z przyczyn

określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2, w czasie pomiędzy złożeniem przez nauczyciela

wniosku o udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia na podstawie art. 73 ust. 1

Karty Nauczyciela, a terminem wskazanym jako początek urlopu zostały

rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 26

czerwca 2013 r., I PZP 1/13, w której Sąd Najwyższy stwierdził, że „Złożenie przez

nauczyciela wniosku o udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia lub korzystanie z

takiego urlopu (art. 73 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela,

jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) nie stanowi przeszkody do

rozwiązania z nim stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 tej ustawy”.

W uzasadnieniu uchwały zostały wskazane następujące argumenty za

przyjęciem takiego stanowiska:

Przepis art. 20 Karty Nauczyciela uprawnia dyrektora szkoły do rozwiązania

stosunku pracy z nauczycielem w razie całkowitej lub częściowej likwidacji szkoły

albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w

szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze jego zatrudnianie –

niezależnie od podstawy nawiązania stosunku pracy. Komentowany przepis

zezwala na rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem mianowanym i

zatrudnionym na podstawie umowy o pracę z uwagi na tożsame przyczyny (ust. 1)

oraz ustanawia jednakowy jego tryb (ust. 3 – 7). Sytuację obu tych grup nauczycieli

różnicuje jedynie wysokość odprawy (ust. 2). Istnieją więc dostateczne podstawy,

aby twierdzić, że jest to wspólna instytucja stosowana wobec wszystkich

4

nauczycieli w sytuacji szczególnej, kiedy na skutek obiektywnych okoliczności

niemożliwe jest utrzymanie takiego samego stanu zatrudnienia w następnym roku

szkolnym. Cel tego uregulowania jest więc taki sam jak ustawy z dnia 13 marca

2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy

z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.; dalej jako

ustawa o zwolnieniach grupowych), która – co wymaga podkreślenia – uchyla

ochronę wynikającą między innymi z art. 41 k.p. tak w przypadku zwolnień

grupowych (art. 5 ust. 1), jak i indywidualnych (art. 10 ust. 2) - w okresie urlopu

trwającego co najmniej 3 miesiące oraz w czasie innej usprawiedliwionej

nieobecności pracownika w pracy, jeżeli upłynął już okres uprawniający

pracodawcę do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia. Na funkcjonalne

podobieństwo obu tych ustaw wskazuje zresztą wprost ust. 2 art. 20 Karty

Nauczyciela, przyznający nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie umowy o

pracę prawo do świadczeń określonych w przepisach ustawy o zwolnieniach

grupowych. Daje to podstawę do sformułowania wniosku, że art. 20 Karty

Nauczyciela jest szczególnym i odrębnym od kodeksowego unormowaniem

stosowanym wobec wszystkich nauczycieli (niezależnie od podstawy nawiązania

stosunku pracy), pozwalającym na dostosowanie stanu zatrudnienia do aktualnego

rozmiaru zadań szkoły przez dopuszczenie możliwości rozwiązania stosunków

pracy z nauczycielami w zamian za rekompensatę za utratę pracy czy to w postaci

odprawy, czy przeniesienia w stan nieczynny z zachowaniem prawa do

wynagrodzenia. Tak też przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 listopada

2008 r., I PK 79/08 (OSNP 2010r., nr 9-10, poz. 111), stwierdzając, że: „art. 20 ust.

1 pkt 1 i 2 Karty Nauczyciela, który umożliwia dyrektorowi szkoły rozwiązanie

stosunku pracy, w sposób oczywisty dotyczy rozwiązania każdego rodzaju (typu)

nauczycielskiego stosunku pracy, bez względu na podstawę prawną jego

nawiązania, a zatem odnosi się także do rozwiązania umownego stosunku pracy.

Jako regulacja odrębna i wyczerpująca (zupełna) nie może ona niweczyć lub

ograniczać kompetencji dyrektora szkoły do rozwiązania każdego nauczycielskiego

stosunku pracy, przy zachowaniu procedur i wymagań określonych wyłącznie w

art. 20 Karty Nauczyciela, co w tego rodzaju sprawach - wyczerpująco określonych

5

w przepisach tej ustawy - przekreśla możliwość i dopuszczalność posiłkowego

stosowania przepisów Kodeksu pracy, w tym jego art. 41.

Z tego względu uprawniony jest pogląd, że wyczerpujący charakter

uregulowania z art. 20 Karty Nauczyciela wynika także z zamiaru ustawodawcy

(podobnego jak w przypadku ustawy o zwolnieniach grupowych) wprowadzenia

większej elastyczności w zakresie możliwości kształtowania rozmiaru zatrudnienia

zgodnego z rzeczywistymi potrzebami szkoły, rekompensowanej mającymi realną

wartość ekonomiczną świadczeniami na rzecz nauczycieli, dla których nie ma pracy.

Zupełność regulacji art. 20 Karty Nauczyciela potwierdza także dodanie na

podstawie ustawy z dnia 15 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz

o zmianie niektórych innych ustaw, z dniem 31 sierpnia 2004 r., ust. 5a. Na mocy

tego przepisu nauczyciele uzyskali ochronę związkową w razie wypowiedzenia im

stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. Jej udzielenie nie

byłoby potrzebne, gdyby ustawodawca traktował omawiany przepis jako regulację

niezupełną, uzasadniającą stosowanie - na mocy art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela -

art. 38 k.p.

Przyjęcie powyższego poglądu nie rozwiązuje jednakże wszystkich

wątpliwości dotyczących możliwości zwolnienia nauczyciela z pracy po nabyciu

uprawnień do urlopu dla poratowania zdrowia. Odmowa zastosowania art. 41 k.p.

nie przesądza bowiem, czy regulacja art. 73 Karty Nauczyciela wyklucza – czy też

nie – ze swej istoty dopuszczalność wypowiedzenia stosunku pracy nauczyciela.

Obie normy – art. 20 i art. 73 Karty Nauczyciela dotyczą dwóch różnych zagadnień i

brak jest normy kolizyjnej, która pozwalałaby na rozstrzygnięcie wątpliwości, czy

nabycie prawa urlopu dla poratowania zdrowia wyłącza późniejsze rozwiązanie

stosunku pracy z określonym nauczycielem na zasadzie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela przed zakończeniem tego urlopu. Między tymi dwoma przepisami nie

występuje tego rodzaju zależność, że któryś z nich może być uznany na przepis

szczególny uchylający stosowanie przepisu ogólnego. Każdy z nich nie tylko

reguluje osobną materię, ale także spełnia odmienne cele.

Na tle regulacji z art. 73 Karty Nauczyciela ujawniają się w istocie dwa

funkcjonalne aspekty urlopu. Z jednej strony służy on indywidualnemu

pracownikowi w celu regeneracji zdrowia utraconego w pracy. Z drugiej strony służy

6

pracodawcy, gwarantując odzyskanie pełnej sprawności do dalszego nauczania

przez członka kadry pedagogicznej. Jeśli akcentować pierwszą z wymienionych

funkcji, urlop dla poratowania zdrowia stanowi jednocześnie swoistą odpłatę za

wykonaną już pracę i ma wymiar socjalny. Ocena roli urlopu dla poratowania

zdrowia przedstawia się odmiennie z perspektywy pracodawcy. Zgodnie z treścią

art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela, prawo do urlopu dla poratowania zdrowia

przysługuje nauczycielowi zatrudnionemu na czas nieokreślony, a więc takiemu,

który powróci do wykonywania obowiązków w szkole udzielającej tego urlopu.

Udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia ma zapewnić przydatność nauczyciela

do pracy w określonej placówce w przyszłości (np. zapobiec przyszłym absencjom

chorobowym dezorganizującym proces kształcenia i wychowywania dzieci i

młodzieży). Ostatecznie zatem urlop dla poratowania zdrowia udzielany jest nie

tylko w interesie nauczyciela, ale także i szkoły, która, ponosząc koszty tego urlopu,

uzyskuje w zamian gwarancję posiadania kadry nauczycielskiej w pełni zdolnej do

wykonywania nałożonych na nią zadań. Nie spełnia się więc jedna z funkcji urlopu

dla poratowania zdrowia, jeśli na skutek częściowej likwidacji szkoły albo w razie

zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub

zmian planu nauczania nie ma zapotrzebowania na pracę nauczyciela po

zakończeniu przez niego urlopu dla poratowania zdrowia. To zaś przemawia za

dopuszczalnością rozwiązania stosunku pracy nawet w trakcie tego urlopu, tj. w

momencie, kiedy okazuje się (po opracowaniu i zatwierdzeniu arkusza organizacji

szkoły), że jego dalsze trwanie jest uzasadnione wyłącznie interesem nauczyciela.

Co więcej, przyjęcie poglądu, że art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela przekreśla

zezwolenie na rozwiązanie stosunku pracy w trybie jej art. 20 ust. 1 (por. wyroki: z

dnia 19 września 1996 r., I PRN 70/96; dnia 21 października 2003 r., I PK 519/02 i z

dnia 19 kwietnia 2012 r., II PK 204/11 – przywołane przez skład zadający pytanie

oraz wyroki: z dnia 9 września 2010 r., II PK 54/10, LEX nr 66150220 i z dnia 20

kwietnia 2001 r. sygn. I PKN 377/00, OSNAPiUS 2003r., nr 5, poz. 115), w

rzeczywistości prowadzi do zachowania stosunku pracy nie tylko w czasie trwania

urlopu dla poratowania zdrowia, ale i w dalszym okresie - właśnie z uwagi na wyżej

opisane uwarunkowania związane z dopuszczalnym terminem wypowiadania

nauczycielskich stosunków pracy. Również zatem względy aksjologiczne

7

przemawiają za tym, że prawo podmiotowe pracownika (do przeprowadzenia

zaleconego leczenia) nie może być chronione w takim stopniu, aby wymuszać na

szkole dalsze (po ustaniu urlopu) zatrudnianie nauczyciela mimo braku takiej

potrzeby, związane z ponoszeniem z tego tytułu nieuzasadnionych żadnymi

względami niemałych kosztów. Jeśli zaś rozpatrywać tę kwestię w kontekście utraty

nabytego prawa do urlopu, to jest ona rekompensowana możliwością jego

wykorzystania w dalszym toku zatrudnienia nauczycielskiego. W takim więc

aspekcie nie można mówić o bezpowrotnej utracie prawa do urlopu dla poratowania

zdrowia.

Wszystkie przedstawione argumenty prowadzą do wniosku, że prawo

nauczyciela do przywrócenia pełnej zdolności do pracy - przez powstrzymanie się

od wykonywania obowiązków pracowniczych z zachowaniem prawa do

wynagrodzenia - nie może naruszać ustawowego obowiązku dyrektora szkoły

dostosowania stanu zatrudnienia do aktualnego rozmiaru zadań szkoły,

wynikającego wprost z treści art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. Warto przy tym

zauważyć, że sam ustawodawca nie zaakcentował nadrzędnego charakteru dobra

chronionego art. 73 Karty Nauczyciela, choć nic nie stało na przeszkodzie, aby

uczynił to w podobny sposób jak w odniesieniu do ochrony macierzyństwa. W tym

bowiem przypadku ochrona stosunku pracy podczas korzystania z urlopu

macierzyńskiego i urlopu wychowawczego, wyrażająca się co do zasady zakazem

wypowiadania i rozwiązywania umów o pracę przez pracodawcę, sformułowana

została expressis verbis - odpowiednio w art. 177 k.p. i art. 1861

k.p. Ta konstatacja

wzmacnia argumentację, że prawo nauczyciela do urlopu dla poratowania zdrowia

nie jest dobrem bezwzględnie chronionym w przypadku kolizji z inną wartością”.

Mając na uwadze wyżej wskazane argumenty, Sąd Najwyższy w niniejszej

sprawie, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 2

k.p.c., orzekł jak w sentencji.