II UK 413/12

Sygn. akt II UK 413/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku B. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 lipca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 lipca 2012 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. przyznaje adw. A. G. od Skarbu Państwa - Sądu

Apelacyjnego kwotę 399,16 zł (trzysta dziewięćdziesiąt dziewięć

16/100), przy czym kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) zwiększa o

należną kwotę podatku od towarów i usług tytułem kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej wykonywanej z urzędu w

postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

B. S. wniósł odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

19 listopada 2010 r. odmawiającej przyznania wnioskowego świadczenia, tj. prawa

do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazany przepis

wraz z art. 32 ustawy emerytalnej oraz przepisami rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, określają dla mężczyzn

następujące przesłanki prawa do wcześniejszej emerytury: ukończony 60 rok życia,

25 letni ogólny staż ubezpieczeniowy, 15 letni okres pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze przed 1 stycznia 1999 r.,

nieprzystąpienie do OFE albo złożenia wniosku o przekazanie środków

zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym na dochody

budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku ubezpieczonego

będącego pracownikiem.

W uzasadnieniu odwołania skarżący wskazał, że jego zdaniem spełnia

wszystkie warunki do przyznania powyższego świadczenia, w tym warunek 15 lat

pracy w szczególnych warunkach.

Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w E. - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał

wnioskodawcy B. S. prawo do emerytury poczynając od dnia 1 września 2010 r. i w

pozostałym zakresie oddalił odwołanie.

Na skutek apelacji organu rentowego Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. Sąd

wskazał, że na obecnym etapie postępowaniu w dalszym ciągu sporna pozostała

ocena, czy ubezpieczony legitymuje się 15 letnim stażem pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze. W wywiedzionej apelacji organ rentowy

zakwestionował bowiem ocenę Sądu Okręgowego, który do bezspornego okresu 5

lat, 11 miesięcy i 27 dni pracy w szczególnych warunkach dla E. Operator S.A.

dodał 9 lat, 9 miesięcy i 3 dni zatrudnienia w Państwowym Ośrodku Maszynowym

3

w D. w okresie od dnia 16 stycznia 1979 r. do dnia 19 grudnia 1989 r. na

stanowisku samodzielnego referenta do spraw gwarancji.

W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił stan

faktyczny, jednak dokonał błędnej oceny prawnej. Na wstępie Sąd Apelacyjny

stwierdził, że dokumentem potwierdzającym fakt wykonywania pracy w

szczególnych warunkach jest „świadectwo wykonywania pracy w szczególnych

warunkach”, które jako dokument prywatny nie jest bezwzględnie wiążące w

postępowaniu sądowym, w szczególności co do przyjętej kwalifikacji jako pracy

wymienionej w stanowiącym załącznik do rozporządzenia wykazie A, gdyż

stosownie do treści art. 245 k.p.c. stanowi dowód tylko tego, że osoba, która go

podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie. Mając powyższe na

uwadze Sąd Apelacyjny wskazał, że w świadectwie wykonywania prac w

szczególnych warunkach z dnia 19 grudnia 1989 r., zaświadczono, że B. S. był

zatrudniony w Państwowym Ośrodku Maszynowym w D. od dnia 16 stycznia 1979 r.

do dnia 19 grudnia 1989 r. na stanowisku- samodzielny referent do spraw gwarancji.

Stanowisko to było zlokalizowane bezpośrednio w warsztacie naprawczym aby

nadzorować naprawy i brać w tym czynny udział. Do jego zadań należała

weryfikacja sprzętu będącego na gwarancji, oględziny awarii i uszkodzeń ciągników

rolniczych. W tym celu oględziny takie musiały być prowadzone w kanale

technicznym. Sąd stwierdził nadto, że stałe przebywanie w warsztacie naprawczym

i kanałach technicznych to praca w szczególnych warunkach. W ocenie Sądu,

pracodawca w powołanym świadectwie pracy w szczególnych warunkach nie

wskazał konkretnej kwalifikacji zgodnej z wykazem A rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., zasygnalizował natomiast charakter i warunki

wykonywanej przez ubezpieczonego pracy. W celu ustalenia, czy ubezpieczony

wykonywał pracę w szczególnych warunkach, a zatem i zweryfikowania w tym

zakresie oceny pracodawcy, Sąd Okręgowy przesłuchał świadków Z. B. (k. 77-78) i

Z. K. (k. 78-79), samego wnioskodawcę (k. 18) oraz przeprowadził dowód ze

zgromadzonych w postępowaniu dokumentów. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

wbrew odmiennej ocenie Sądu Okręgowego, na podstawie wskazanego materiału

dowodowego nie można było przyjąć, aby w spornym okresie wnioskodawca

wykonywał pracę w szczególnych warunkach. W załączniku do rozporządzenia z

4

dnia 7 lutego 1983 r. w wykazie A (prace w szczególnych warunkach, których

wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego), w dziale XIV pod pozycją

16 wskazano prace wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie

pojazdów mechanicznych i szynowych. Podobnie sprecyzowano te prace w

Zarządzeniu Nr 16 Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia

31 marca 1988 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. Urz. MRiRW. 1988.2.4),

gdzie w załączniku nr 1 wskazano stanowiska pracy występujące w zakładach

rolnictwa, leśnictwa, branży przemysłowych leśnictwa i przemysłu rolno -

spożywczego, równoważne pracom wykonywanym w szczególnych warunkach - a

konkretnie, w odniesieniu do działu XIV - Prace różne wymieniono pod poz. 16 ;

Prace wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów

mechanicznych lub szynowych: 1. monter - mechanik; 2. diagnosta samochodowy,

z zastrzeżeniem, że w obu przypadkach chodzi o prace wykonywane wyłącznie w

kanałach.

Sąd wskazał, że w świadectwie pracy ubezpieczonego nie wskazano wprost

stanowiska pracy monter-mechanik ani diagnosta samochodowy lecz „samodzielny

referent do spraw gwarancji”. Mając na uwadze powyższe, Sąd Apelacyjny

rozważył, czy praca którą wnioskodawca wykonywał mogłaby zastać

zakwalifikowana jako praca montera-mechanika lub diagnosty samochodowego.

Zdaniem Sądu, możliwości kwalifikacji pracy ubezpieczonego jako monter-

mechanik była wątpliwa, skoro wnioskodawca co do zasady nie dokonywał napraw,

czy montażu części, ale zlecał naprawy mechanikom. Z kolei mając na względzie,

iż rozporządzenie rozróżnia pojęcia „samochód” i „ciągnik”, Sąd przyjął, że

„diagnosta samochodowy” nie obejmuje diagnostyki ciągników. Ponadto praca na

tych stanowiskach może być uznana za pracę w szczególnych warunkach tylko

wtedy, gdy prace wykonywane były „wyłącznie w kanałach”. W konsekwencji

ustalenie, że ubezpieczony nie wykonywał pracy „wyłącznie w kanałach” wyklucza,

zdaniem Sądu, możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia. Przesłuchani w

sprawie świadkowie, ale i sam wnioskodawca, nie wskazali aby wykonywał on

pracę wyłącznie w kanałach. Z. B. zeznał, iż jego zdaniem „około 90 kilka % pracy

pana S. to była praca w kanale”, a nadto wskazał, że w okresie żniw dokonywał

5

napraw w polu /k. 78/. Z. K. oświadczył, że według niego „prac w kanale było 80%”.

On również zeznał, że żniwa trwały od miesiąca do półtora miesiąca i wtedy

wnioskodawca nie pracował w kanałach /k. 79/. Sam ubezpieczony wyjaśnił, że

jego stanowisko znajdowało się na końcu warsztatu, był to tzw. kantorek /k. 18/. W

ocenie Sądu Apelacyjnego, potrzeba posiadania tzw. kantorka - stanowiska pracy

ubezpieczonego umiejscowionego poza kanałem remontowym z istoty przeczy

wykonywaniu przez niego pracy wyłącznie w kanałach, co z kolei koresponduje z

zeznaniami świadków, którzy potwierdzili, że ubezpieczony pracował w kanale, ale

nie w 100%. Innymi słowy, Sąd Odwoławczy stwierdził, że znaczna cześć pracy

wnioskodawcy z technicznych powodów wymagała użycia kanału, skoro jednak nie

była to praca „wyłącznie w kanale”, to nie można uznać jej było za pracę w

szczególnych warunkach. Sąd podkreślił, że nie chodzi tylko o okres żniw, którego

już Sąd Okręgowy nie zaliczył do szczególnego stażu pracy, ale o cały okres

zatrudnienia w POM w D. na stanowisku referenta do spraw gwarancji, bez którego

wnioskodawca nie legitymuje się wymaganym 15 letnim stażem pracy w

szczególnych warunkach. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że

ubezpieczony nie wykazał 15 lat pracy w warunkach szczególnych, zatem nie

spełnił podstawowej przesłanki prawa do emerytury z art. 184 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

B. S. zaskarżył skargą kasacyjną w całości wyrok Sądu Apelacyjnego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 lipca 2012 r. Skargę kasacyjną oparł

na podstawie art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., tj. naruszeniu prawa materialnego - art. 184

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędne zastosowanie i w konsekwencji

niezaliczenie wnioskodawcy do stażu pracy w szczególnych warunkach

zatrudnienia w Państwowym Ośrodku Maszynowym w D. w okresie od 16 stycznia

1979 r. do dnia 19 grudnia 1989 r. na stanowisku samodzielnego referenta do

spraw gwarancji. Na podstawie art. 3984

§ 1 pkt 3 k.p.c. wniósł o uchylenie w

całości prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 lipca 2012 r. i

orzeczenie co do istoty sporu poprzez oddalenie apelacji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych i zasądzenie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydatków i

6

kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego według załączonego

spisu kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, w niniejszej sprawie nie zostały

one skutecznie podważone sformułowanymi w skardze kasacyjnej zarzutami

naruszenia przepisów prawa postępowania. Skarga kasacyjna oparta została

jedynie na podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, decydujące

znaczenie miała wykładnia § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. Przepis ten stanowi, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Dla

oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego

znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska (np. samodzielnego

referenta do spraw gwarancji), tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w

szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym

wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki

wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z

rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 22

stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; z 6 grudnia 2007 r.,

III UK 66/07, LEX nr 483283; z 4 października 2007 r., I UK 111/07; z 19 września

2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z 14 września 2007 r., III UK

27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325).

Z wiążących w postępowaniu kasacyjnym ustaleń Sądu Apelacyjnego

wynika, że wnioskodawca nie pracował w kanałach remontowych przy naprawie

pojazdów mechanicznych (wykaz A dział XIV pkt 16 załącznika do rozporządzenia

7

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.) stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Z

zakresu jego czynności i powierzonych mu przez pracodawcę obowiązków

(szczegółowo zrelacjonowanych przez Sądy obu instancji w uzasadnieniach)

wynikało, że jego praca (samodzielnego referenta do spraw gwarancji) nie polegała

tylko i wyłącznie na pracy wykonywanej w kanałach remontowych przy naprawie

pojazdów mechanicznych. Powód pracował w kanałach remontowych, gdy

wymagał tego rodzaj naprawy pojazdu mechanicznego, ale nigdy nie była to praca

trwająca przez 8 godzin dziennie, wykonywana codziennie jako wyłączny rodzaj

powierzonej mu pracy. Jak wynika z ustaleń Sądów obu instancji, na stałą pracę

wnioskodawcy w pełnym wymiarze czasu pracy w kanałach remontowych nie

pozwalał ani zakres wykonywanych przeglądów i napraw ciągników (ciągniki

wymagały także przeglądów i napraw wykonywanych bez wchodzenia do kanału

remontowego, np. przeglądów i napraw nadwozia), jak również rodzaj pracy

powierzonej przez pracodawcę. Bezspornie wnioskodawca wykonywał - obok

innych powierzonych mu zadań, obowiązków i czynności - pracę przy naprawie

ciągników w kanale remontowym. Jednakże nie był to rodzaj pracy powierzony mu

na stałe w pełnym wymiarze czasu pracy. Inaczej mówiąc, powód miał powierzony

taki zakres obowiązków pracowniczych, który nie mógł być uznany za tożsamy z

pracą w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych w pełnym

wymiarze czasu pracy. Wykonywanie pracy w szczególnych warunkach stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy oznacza,

że pracownik nie ma powierzonych innych obowiązków jak tylko te, które dotyczą

pracy w szczególnych warunkach. W rozpoznawanej sprawie kwestią wymagającą

oceny nie było to, ile godzin powód efektywnie świadczył pracę w kanale

remontowym, ale to, czy rodzaj świadczonej przez niego pracy odpowiadał definicji

(istocie) pracy wykonywanej w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów

mechanicznych. Doniosły był zatem zakres powierzonych mu obowiązków. Prace,

o jakich stanowi wykaz A dział XIV pkt 16 załącznika do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., to prace, przy wykonywaniu których stałym i

jedynym stanowiskiem pracy pracownika jest stanowisko ulokowane w kanale

remontowym, a praca w kanale remontowym należy do podstawowych obowiązków

pracownika. Powód od czasu do czasu wykonywał naprawy w kanale remontowym,

8

ale zakres jego obowiązków pracowniczych wykraczał poza pracę w kanale

remontowym, skoro zasadniczym charakterem jego pracy był nadzór i kontrola

wykonywanych napraw gwarancyjnych przez innych zatrudnionych tam

pracowników. I to ustalenie Sądu Apelacyjnego miało decydujące znaczenie dla

uznania, że nie pracował w szczególnych warunkach w rozumieniu § 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze.

Powołany pierwszy raz dopiero w skardze kasacyjnej argument, że prace

które wykonywał B. S. w okresie zatrudnienia w Państwowym Ośrodku

Maszynowym w D. należy zaliczyć do prac w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze również na innej podstawie niż wskazany wyżej punkt 16

rozdziału XIV wykazu A rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przy braku jakichkolwiek zarzutów

skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów prawa

procesowego, nie mogło odnieść skutku, skoro Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c. rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w wykazie A - Prace w szczególnych warunkach, -

których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego, Rozdział XIV.

Prace różne, punkt 24 wymienia również prace polegające na kontroli

międzyoperacyjnej, kontroli jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-

techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane

były prace wymienione w wykazie. Skarżący wskazuje, że do jego obowiązków

należała również kontrola jakości usług remontowych wykonanych w warsztatach i

kanałach remontowych przez innych mechaników i nadzór nad nimi. Mając

powyższe na uwadze uważa, że okres jego zatrudnienia w Państwowym Ośrodku

Maszynowym w D. na stanowisku referenta do spraw gwarancji powinien zostać

zaliczony do stażu pracy w szczególnych warunkach również na tej podstawie.

9

Czynności ogólnie pojętego nadzoru lub kontroli w procesie produkcji

wykonywanej w tych wydziałach i oddziałach, w których zatrudnieni są pracownicy

wykonujący pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., objęte poz. 24 działu XIV Wykazu A, to wyłącznie

te czynności, które wykonywane są w warunkach bezpośrednio narażających na

szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na bezpośrednim nadzorze i

bezpośredniej kontroli procesu pracy na stanowiskach pracy wykonywanej w

szczególnych warunkach. Jeśli zatem czynności te wykonywane są stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy związanej z

kontrolą międzyoperacyjną, kontrolą jakości produkcji i usług oraz dozorem

inżynieryjno-technicznym, to okres wykonywania tej pracy jest okresem pracy

uzasadniającym prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu”

(wyrok z 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, zob. też wyroki SN z: 5 czerwca 2007 r.,

I UK 376/06, 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07). Należy się też zgodzić z

prezentowanym w orzecznictwie poglądem, że od powyższej reguły istnieją

odstępstwa polegające na uznaniu, że dana osoba wykonuje stale i w pełnym

wymiarze czasu prace objęte poz. 24 działu XIV wykazu A, pomimo wykonywania

pewnych czynności w warunkach nienarażających ją bezpośrednio na szkodliwe

dla zdrowia czynniki. W szczególności chodzi tu o czynności ściśle związane ze

sprawowanym dozorem inżynieryjno-technicznym i stanowiące jego immanentną

cechę, jak sporządzanie dokumentacji dotyczącej dozoru i będącej jego integralną

częścią (wyrok z 11 marca 2009 r., II UK 243/08 i tam powołane wcześniejsze

orzecznictwo) lub inne krótkotrwałe wyłączenia od narażenia na działanie takich

czynników, spowodowane np. udziałem w koniecznym szkoleniu (wyrok SN z 22

stycznia 2008, I UK 210/07, OSNP nr 5-6/2009). Czynności te, jak podkreślił Sąd

Najwyższy, należy jednak oddzielić od czynności, które nie pozostają w związku z

tym dozorem i stanowią dodatkowe obowiązki pracownicze (wyrok z 11 marca

2009 r., II UK 243/08).

Tymczasem, z ustaleń dokonanych przez Sąd Apelacyjny można także

dokonać oceny że, odwołujący wykonywał w szerokim zakresie prace niezwiązane

z dozorem inżynieryjno-technicznym w warunkach bezpośrednio narażających na

10

szkodliwe dla zdrowia czynniki, co uniemożliwiało mu sprawowanie dozoru stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.