II UZP 4/13

Sygn. akt II UZP 4/13

UCHWAŁA

Dnia 4 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z wniosku L. J.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 lipca 2013 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego w […] z

dnia 28 lutego 2013 r.:

"czy ubezpieczonemu, ur. przed 31.12.1948 r., mającemu

ustalone-po 31.12.2008 r.-prawo do emerytury na podstawie art. 29

ustawy z dn. 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. 2009, nr 153, poz.

1227), której wypłata była zawieszona z uwagi na dalsze zatrudnienie

i wysokość osiąganego przychodu i występującemu o emeryturę na

podstawie art. 27 powołanej wyżej ustawy również po dniu 31.12.2008

r. (w sytuacji, gdy po ukończeniu 65 roku życia wnioskodawca nadal

kontynuuje zatrudnienie), przysługuje prawo do obliczenia wysokości

emerytury z art. 27 FUS na podstawie art. 55 tej ustawy?"

podjął uchwałę:

Ubezpieczony urodzony przed dniem 31 grudnia 1948 r., który

po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego kontynuował

ubezpieczenie i wystąpił o emeryturę po dniu 31 grudnia 2008 r.,

ma prawo do jej wyliczenia na podstawie art. 26 w związku z art.

2

55 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z

2009 r., nr 153, poz. 1227 ze zm.), niezależnie od tego czy

wcześniej złożył wniosek o emeryturę w niższym wieku

emerytalnym lub o emeryturę wcześniejszą.

UZASADNIENIE

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle

następującego stanu faktycznego:

Decyzją z dnia 13 stycznia 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił wnioskodawcy L. J. prawa do emerytury obliczonej zgodnie z art. 55

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm. - dalej

ustawa emerytalna, albo ustawa o emeryturach i rentach), wskazując w

uzasadnieniu, że możliwość skorzystania z ustalenia wysokości emerytury na

podstawie tego przepisu mają jedynie osoby, które spełniając warunki dotyczące

wieku i stażu pracy, kontynuują ubezpieczenie emerytalne i rentowe po osiągnięciu

65 lat życia (w przypadku mężczyzn) i z wnioskiem o emeryturę wystąpią po raz

pierwszy po dniu 31 grudnia 2008 r. Natomiast wnioskodawca miał ustalone prawo

do wcześniejszej emerytury przyznane na podstawie art. 29 ustawy emerytalnej.

W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawca wskazał na błędną

wykładnię art. 55 ustawy emerytalnej dokonaną przez organ rentowy, gdyż przepis

ten – w jego ocenie - nie zawiera zapisu ograniczającego możliwość ustalenia

wysokości emerytury na podstawie art. 26 przedmiotowej ustawy (o ile będzie to

korzystniejsze niż przy zastosowaniu zasad określonych w art. 53 tej ustawy), tylko

do pierwszego wniosku o świadczenie.

W ustalonym stanie faktycznym wnioskodawca (ur. 25 października 1946 r.),

w dniu 7 stycznia 2009 r. złożył wniosek o wcześniejszą emeryturę, dołączając

dokumenty dotyczące zatrudnienia i wynagrodzenia, a także oświadczenie o

pozostawaniu w zatrudnieniu i osiąganiu przychodów powodujących zawieszenie

3

świadczenia. W dniu 14 stycznia 2009 r. organ rentowy wydał decyzję o przyznaniu

wnioskodawcy, od 1 stycznia 2009 r., emerytury i zawieszeniu jej wypłaty - zgodnie

z wnioskiem. Z kolei w dniu 16 grudnia 2011 r. wnioskodawca złożył wniosek o

ustalenie prawa do emerytury na podstawie art. 27 ustawy o emeryturach i rentach i

określenie jej wysokości na podstawie art. 26 powołanej ustawy, wobec spełnienia -

jego zdaniem - przesłanek z art. 55 ustawy (ukończone 65 lat, kontynuowanie

ubezpieczenia emerytalnego i rentowego po osiągnięciu wieku emerytalnego i

wystąpienie z wnioskiem o emeryturę po dniu 31 grudnia 2008 r.). Zaskarżoną

decyzją organ rentowy odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury obliczonej

według nowych zasad z uwagi na to, że ustalenie wysokości emerytury na

podstawie art. 27 ustawy emerytalnej w oparciu o art. 26 tej ustawy dotyczy tylko

tych osób, które z wnioskiem o emeryturę wystąpią po raz pierwszy po dniu 31

grudnia 2008 r. Wnioskodawca do dnia 25 kwietnia 2012 r. pozostawał w

zatrudnieniu, a wypłata emerytury podjęta została od 1 kwietnia 2012 r.

Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2012 r., Sąd Okręgowy w G. oddalił odwołanie,

uznając, że wnioskodawca nie spełnił przesłanek do uzyskania emerytury

określonych w art. 55 ustawy o emeryturach i rentach, gdyż wniosek o emeryturę,

jaki złożył po ukończeniu 65 roku życia, nie był pierwszym jego wnioskiem o

świadczenie emerytalne, ma on bowiem ustalone prawo do emerytury na podstawie

art. 29 w związku z art. 53 ustawy emerytalnej. W ocenie Sądu, art. 55 ustawy

emerytalnej „ma zastosowanie tylko do tych ubezpieczonych, którzy mają

ukończony wymagany wiek i posiadają wymagany staż pracy, a ponadto

kontynuują ubezpieczenie emerytalne i rentowe po osiągnieciu wieku 65 lat w

przypadku mężczyzn i nie mając ustalonego prawa do emerytury, z wnioskiem o

emeryturę wystąpią po raz pierwszy po dniu 31. 12. 2008 r.”

W apelacji od powyższego wyroku, wnioskodawca, zarzucając naruszenie

prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 55 i art. 26 ustawy o emeryturach i

rentach oraz przepisów postępowania - art. 328 § 2, art. 233 § 1, wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku i zobowiązanie organu rentowego do obliczenia i przyznania

emerytury na podstawie art. 26 i art. 55 ustawy emerytalnej, ewentualnie uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

4

Sąd Apelacyjny powziął przy rozstrzyganiu apelacji wątpliwości prawne,

którym dał wyraz w przedstawionym w trybie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnieniu

prawnym. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 28 lutego 2013 r. Sąd ten wskazał,

że art. 55 ustawy emerytalnej stanowi, że ubezpieczonemu spełniającemu warunki

do uzyskania emerytury na podstawie art. 27, który kontynuował ubezpieczenia

emerytalne i rentowe po osiągnięciu przewidzianego w tym przepisie wieku

emerytalnego i wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury po dniu 31 grudnia

2008 r., może być obliczona emerytura na podstawie art. 26, jeżeli jest wyższa od

obliczonej zgodnie z art. 53 ustawy. W ocenie Sądu podstawowa wątpliwość

wynikająca z interpretacji art. 55 ustawy emerytalnej, sprowadza się do tego, czy

przesłanka „wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury po dniu 31 grudnia

2008 r.”, odnosi się do żądania prawa do emerytury przyznawanej na podstawie art.

27 ustawy emerytalnej, czy też np. emerytury wcześniejszej opartej na regulacji

przewidzianej w art. 29 przedmiotowej ustawy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie jest

uprawnione prezentowane przez organ rentowy i Sąd pierwszej instancji

stanowisko, w myśl którego wystąpienie z wnioskiem o emeryturę i ustalenie prawa

do emerytury np. na podstawie art. 29 ustawy emerytalnej (nawet po 31 grudnia

2008 r.), pozbawia wnioskodawcę możliwości obliczenia świadczenia w oparciu o

art. 27 ustawy w myśl zreformowanych zasad określonych w art. 26 tej ustawy. Jest

to bezzasadne w sytuacji, gdy ubezpieczony po ustaleniu prawa do wcześniejszej

emerytury, nie zrealizował tego prawa, podlegał w dalszym ciągu ubezpieczeniu

emerytalnemu i rentowym aż do osiągnięcia 65 roku życia i nadal po spełnieniu

tego wymogu (tj. osiągnięciu wieku określonego w art. 27 ustawy emerytalnej),

pozostawał w zatrudnieniu. Ponadto, w rozpatrywanej sprawie różnica w kwocie

należnego wnioskodawcy świadczenia emerytalnego, w zależności od sposobu

obliczania (według art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bądź art. 26

ustawy emerytalnej) wynosi 948,12 zł. Świadczenia emerytalne, do których prawo

zostało w niniejszej sprawie ustalone, jakkolwiek jednorodzajowe (emerytury),

wymagały spełnienia przez ubezpieczonego odmiennych przesłanek (inny wiek,

inny staż pracy - okresy składkowe i nieskładkowe). Możliwość wystąpienia z

wnioskiem o emeryturę na podstawie art. 27 ustawy emerytalnej zdeterminowana

była ukończeniem przez wnioskodawcę 65 roku życia, (co nastąpiło w dniu 25

5

października 2011 r.), a zatem wniosek o tę emeryturę złożony w dniu 16 grudnia

2011 r. - jako wniosek o nowe świadczenie podlegał rozpoznaniu według zasad

wynikających z art. 27 jak i art. 55 ustawy emerytalnej (Sąd powołał się na wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r., I UK 82/06). W ocenie Sądu

drugiej instancji wnioskodawca spełnił kryteria warunkujące ustalenie należnej mu

emerytury w oparciu o art. 26 w związku z art. 55 ustawy emerytalnej: jest urodzony

przed 1 stycznia 1949 r., ma ukończone 65 lat życia, ma wymagany staż (okres

składkowy - 41 lat 18 dni i nieskładkowy - 5 lat 7 miesięcy i 21 dni), kontynuował

ubezpieczenie emerytalne i rentowe po ukończeniu 65 roku życia (pracował do dnia

25 kwietnia 2012 r.) i wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury na

podstawie art. 27 ustawy emerytalnej - po dniu 31 grudnia 2008 r. Fakt ustalenia

przez organ rentowy, w następstwie złożonego przez wnioskodawcę wniosku o

wcześniejszą emeryturę, prawa do tego świadczenia nie wyklucza - zdaniem Sądu

Apelacyjnego - późniejszego ustalenia emerytury z art. 27 ustawy emerytalnej,

według art. 26 w związku z art. 55 ustawy, szczególnie w sytuacji, gdy

wnioskodawca nie uszczuplił zgromadzonych środków ze składek na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe, ponieważ wypłata świadczenia była

zawieszona z uwagi na pozostawanie w zatrudnieniu i osiąganie przychodu

powodującego zawieszenie prawa do emerytury.

Sąd Najwyższy miał na uwadze co następuje:

Stosownie do art. 55 ustawy emerytalnej, ubezpieczonemu spełniającemu

warunki do uzyskania emerytury na podstawie art. 27 (a więc po osiągnięciu wieku

emerytalnego wynoszącego co najmniej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn oraz

legitymowaniu się okresami składkowymi i nieskładkowymi wynoszącymi co

najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn), który kontynuował ubezpieczenia

emerytalne i rentowe po osiągnięciu przewidzianego w tym przepisie wieku

emerytalnego i wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury po dniu 31 grudnia

2008 r., może być obliczona emerytura na podstawie art. 26, jeżeli jest wyższa od

obliczonej zgodnie z art. 53.

6

Należy w tym miejscu przypomnieć, że ustawa emerytalna początkowo - do

końca czerwca 2000 r. nie wymagała dla przyznania prawa do tego świadczenia

rozwiązania stosunku pracy. Powyższe uległo zmianie po wejściu w życie art. 103

ust. 2a ustawy, zawieszającego prawo do emerytury do czasu rozwiązania umowy

o pracę. Przepis ten dodany został przez art. 2 ustawy z dnia 21 stycznia 2000 r. o

zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 9, poz. 118) i wszedł w

życie z dniem 1 lipca 2000 r. Stanowi on, że „prawo do emerytury ulega

zawieszeniu bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z

tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z

pracodawcą, na rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia

prawa do emerytury, ustalonym w decyzji organu rentowego”.

Innymi słowy sformułowanie „kontynuował ubezpieczenie” użyte w art. 55

ustawy emerytalnej, w istocie oznacza „nie rozwiązał stosunku pracy”, niezależnie

od tego czy wystąpił o przyznanie emerytury (wcześniejszej lub w niższym wieku

emerytalnym).

Oznacza to po pierwsze, że zawarta w art. 55 ustawy emerytalnej przesłanka

kontynuowania ubezpieczenia do dnia zgłoszenia wniosku o emeryturę w

powszechnym wieku emerytalnym mogłaby zostać spełniona także w sytuacji

gdyby wniosek o emeryturę został złożony przed osiągnięciem powszechnego

wieku emerytalnego, a po drugie z przepisu tego nie wynika, aby wniosek o

emeryturę w powszechnym wieku musiał być pierwszym wnioskiem o świadczenie.

Biorąc pod uwagę, że ten sposób wyliczania emerytury zaczął obowiązywać

dopiero od 1 stycznia 2009 r. należy stwierdzić, że warunek kontynuowania

ubezpieczenia i wystąpienia z wnioskiem po 31 grudnia 2008 r., miał umożliwić

wyliczenie emerytury w tzw. formule zdefiniowanej składki, której podstawę

wymiaru stanowi suma składek składanych na indywidualnym koncie

ubezpieczonego. Ratio legis tego przepisu jest więc kontynuowanie opłacania

składek, nie zaś ubieganie się o emeryturę wcześniejszą lub w niższym wieku

emerytalnym. Konstatacja ta, nie pozwala na stwierdzenie czy wniosek o emeryturę

po ukończeniu powszechnego wieku emerytalnego musiał być pierwszym

wnioskiem o emeryturę, czy też mógł to być kolejny wniosek (np. poprzedzony tak

7

jak w okolicznościach sprawy wnioskiem o emeryturę wcześniejszą), tyle że

złożony po dniu 31 grudnia 2008 r. Wymóg pierwszego wniosku nie byłby

niezbędny przy założeniu, że na emeryturę przechodzi się tylko raz w życiu. Przy

tej konstrukcji bowiem, każdy następny wniosek byłby wnioskiem o podwyższenie

świadczenia w związku z kontynuowaniem zatrudnienia i ubezpieczenia, czyli

skorzystanie z możliwości przejścia na emeryturę przed osiągnięciem

powszechnego wieku, oznaczałoby ustalenie kwoty emerytury dożywotniej z

możliwością tylko jej waloryzacji lub podwyższenia z tytułu dalszego ubezpieczenia

- opłacania składek. Założenie to jednak nie może być podzielone, gdy się zważy

treść art. 21 ust. 2 ustawy emerytalnej, w którym ustawodawca określił sposób

ustalania podstawy wymiaru świadczenia, w sytuacji gdy wcześniej była pobierana

(„inna”) emerytura, innymi słowy z przepisu tego wynika, że dopuszcza on

kilkakrotne realizowanie się ryzyka emerytalnego. Stosując ten przepis można było

przejść na emeryturę bez względu na wiek, potem osiągając wiek 50/55 lat

wystąpić o emeryturę w niższym wieku emerytalnym, potem o wcześniejszą

emeryturę (5 lat przed osiągnięciem wieku 60/65 lat), a na koniec o emeryturę w

powszechnym wieku emerytalnym, co wiązało się z każdorazowym podwyższeniem

kwoty świadczenia (choćby w wyniku stosowania za każdym razem wyższej kwoty

bazowej). W utrwalonych poglądach judykatury, przyjmuje się, że emerytura w

niższym i w powszechnym wieku emerytalnym to odrębne rodzaje emerytur. W

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r., I UK 82/06

(niepublikowany) przywołanym przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

postanowienia, wyrażono trafny pogląd, że nie ma przeszkód prawnych, aby

ubezpieczony pobierający emeryturę przyznaną mu w niższym wieku emerytalnym

dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze - art. 32 ustawy emerytalnej, domagał się przyznania emerytury

przysługującej w tzw. powszechnym wieku emerytalnym na podstawie art. 27 tej

ustawy, ponieważ ze względu na odmienne przesłanki nabycia prawa do obu tych

świadczeń organ ubezpieczeń społecznych powinien wydać decyzje w oparciu o

różne podstawy prawne przysługujących ubezpieczonemu świadczeń emerytalnych,

a następnie wypłacać świadczenie wyższe lub wybrane przez ubezpieczonego - art.

95 ust. 1 ustawy). Podobne stanowisko było prezentowane w orzecznictwie na tle

8

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm. – por. wyrok z dnia 20 stycznia 2005 r., I UK

120/04 - OSNP 2005 r. Nr 16, poz. 257 i orzecznictwo w nim powołane ). W wyroku

tym wskazano, że „prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego nie

jest tożsame przedmiotowo z prawem do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku

wynoszącego 55 lat, bowiem po pierwsze - podstawy prawne tych roszczeń są

różne, po drugie - przesłanki nabycia prawa do tych roszczeń są odmienne, jeśli

chodzi o wymagany wiek. Są to zatem dwa odrębne świadczenia emerytalne w

rozumieniu art. 95 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, które podlegają odmiennym reżimom prawnym”).

Tak więc nabycie prawa do emerytury przyjęte w ustawie emerytalnej,

uwzględniając także treść wskazanego wyżej art. 21 ust. 2 ustawy emerytalnej,

uzasadnia twierdzenie, że na emeryturę można przechodzić kilka razy. W sytuacji

zatem gdy dopuszczalne jest kilkakrotne przechodzenie na emeryturę, byłoby

niezbędne zaznaczenie w art. 55 ustawy o emeryturach i rentach, że wyliczenie

emerytury w powszechnym wieku emerytalnym możliwe byłoby tylko wówczas

gdyby był to pierwszy wniosek o emeryturę (nabycie statusu emeryta). Takiego

zastrzeżenia nie można jednak z treści tego przepisu wywnioskować, co oznacza,

że ubezpieczony urodzony przed dniem 1 stycznia 1949 r., który osiągnął

powszechny wiek emerytalny, kontynuował ubezpieczenie i wystąpił o emeryturę

dopiero po dniu 31 grudnia 2008 r., może złożyć wniosek o wyliczenie tego

świadczenia niezależnie od tego, czy wcześniej złożył wniosek o emeryturę w

niższym wieku emerytalnym lub o emeryturę wcześniejszą. Przepis art. 55 tej

ustawy, umożliwiając ubezpieczonym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r.

wyliczenie emerytury w wieku powszechnym według jej art. 26, „zrównuje” w

pewnym sensie sytuacje tych osób (urodzonych przed 1 stycznia 1949 r.) z

sytuacją osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które (jeśli nabyły prawo do

emerytury w niższym wieku emerytalnym albo do tzw. emerytury wcześniejszej)

mogą, osiągając powszechny wiek emerytalny złożyć wniosek o ustalenie prawa do

emerytury w powszechnym wieku emerytalnym wyliczanej według art. 24 ustawy

emerytalnej.

9

Jeżeli więc nie może być kwestionowana możliwość kilkakrotnego

przechodzenia na emeryturę, a w treści art. 55 ustawy brak zastrzeżenia, że

wniosek o przejście na emeryturę w powszechnym wieku przez osoby objęte art. 27

ma być pierwszym wnioskiem o przejście na emeryturę (o nabycie statusu emeryta),

przepis ten (art. 55 ustawy emerytalnej) należy rozumieć jako przyznający prawo do

złożenia wniosku o wyliczenie emerytury w powszechnym wieku emerytalnym jeżeli

ubezpieczenie było kontynuowane po osiągnięciu wieku 60/65 lat, a wniosek został

złożony po dniu 31 grudnia 2008 r. niezależnie od faktu przejścia przez te osoby na

emeryturę wcześniejszą lub w niższym wieku emerytalnym.

Tym się kierując orzeczono jak w uchwale.